crítica de A PÓLA BRANCA, de Xavier Seoane, en Xerais.

XAVIER SEOANE E OS SEUS HAIKUS

Título: A póla branca

Autor: Xavier Seoane

Editorial: Xerais

Que a brevidade é característica nas expresións literarias do século XXI non parece ter dúbida. E isto atinxe ás expresións literarias en xeral, cada vez a máis, mesmo teatro ou o ensaio contan con expresións propias da brevidade. Velaí os microensaios, onde podemos lembrar a recente Brevedume de Borrazás. Ou o microteatro, onde as obras saídas do premio convocado polo extinto Diario Cultural (vergoñentamente, pola propia Radio Galega, que o fragmentou para que así tivera menor impacto) son un acaído exemplo seguramente ben coñecido por tod@s. E o do mesmo Xavier Seoane é un dos nomes que máis salientan na adopción e difuión das formas breves, abonde lembrar Os aforismos do riso futurista, por iso da proximidade temporal porque xa incursionara nesta fórmula da brevidade en Arca cotidiana/Irispaxaros ou A rocha imantada. Isto por dar algúns exemplos do seu compriso coa brevidade. Polo demais, a quen queira máis información sobre como o concepto de brevidade atravesa os xéneros tradicionais para configurar unha práctica escritural nova, remitímol@ ao limiar do noso Nin che conto, porque agora é momento para falar do novo título de Xavier Seoane, onde nos deixa unha achega moi especial porque bota man dunha fórmula da brevidade poética que tivo/ten moito éxito mais que na literatura galega non acadou grande fortuna aínda: o haihu.

                     A póla branca, alén dos haikus de que é autor Seoane (un dos poetas imprescindíbeis sa nosa litertura, nin hai que dicilo) conta cunha introdución do propio autor ao mundo do haiku. Unha introdución moi pertinente e necesaria porque aínda é moito o descoñecemento sobre el, aínda son moitas as sombras que impiden unha percepción clara da expresión poética (xaponesa) que creou e popularizou Matsuo Basho (1644-1694) aló polo século XVII. Por exemplo, resulta bastante decoñecido ou pouco recoñecido o feito de que exista unha importante tradición de autoría feminina de haikus; comenta moi oportunamente aspectos relvantes sobre a “técnica, tradición e innovación” (onde a fórmula de tres versos de medida de 757 sílabas e, se tal, rima asoante, mais non esixida, resulta equívoca e é a fórmula agardada maís comunmente, porén o propio creador do haiku xa utilizou outras disposición versais e tamén métricas, sen deixar a brevidade, claro está); ou tamén é bastante común a crenza de que a temática do haiku esixe referencia á natureza obrigada, como mínimo, cando o haiku xa ten explorado outras temáticas, incluída a política, que Seoane ilustra cun belo e impactate haiku do poeta (maior!) brasileiro Paulo Leminski; tamén lembra como o mesmo Uxío Novoneyra deixou poemas susceptíbeis de ser computados como haikus sen dúbida ningunha; ou, por ir rematando con esta parte teórica, tamén nos achega exemplos dalgúns autores imprescindíbeis no mundo do haiku.

                     Esa é a primeira parte do libro, a metade. Despois veñen os haikus autoría do propio Seoane e que conforman o poemario titulado A póla branca. En si, este tíulo será moi ben recibido polo lectorado amante da brevidade, que cada día é máis grande. E constitúe, dicímolo xa, un título impreasscindíbel no mundo das Hiperbrevidades galegas, no cosmos da Literatura Mínima das nosas letras, como achega fundamental no eido da poesía. Tematicamente falando é máis variado do que en principio poida agradar quen non coñeza ben o mundo dos haikus, nós non imos adiantar máis nada, a non ser que os hai máis clásicos e outros máis ousados sen saírse, a noso xuízo, do que a tradición vén marcando. E formalmente, o mesmo, tamén é variado o poemario, e por iso moi rico. Só se nos ocorre que a disposición do poemario (tres haikus por páxina) nos parece excesiva toda vez que favorece a mecanización da lectura, efecto que vai contra a esixencia de concentración e calma necesarias para unha lectura reflexiva, pois o mundo das brevidades sempre esixe reflexión cando se le… e con esta disposición a tentación de pasar a ler o seguinte sen antes espremer o anteior…é moi forte, e absolutamente rexeitábel. Absolutamente. Tamén se perde o efecto sorpresa que no mundo das Hiperbrevidades é tan importante. Que se absteña de lelo quen teña tan macanizada a lectura que non contemple a necesidade de cavilar (mesmo varias veces) despois da lectura de cada texto. Non, porque sería ler por ler; e ficar sen aproveitamento da lectura; e ficar sen un correcto coñecemento deste tipo tan especial de lectura que son os haikus, práctica escritural que sen dúbida ha ir a máis nas nosas letras. Tanto para lectores e lectoras como para autores ou autoras este de Xavier Seoane ha ser título de refetrencia.

                     Como mínimo e como exemplo diso, baste comentar que Xesús Rábade Paredes está a agasallar nas redes socias (Facebook), case a diario ou cunha frecuencia bastante elevada, con textos de haikus moi acaídos, tematicamente tamén diversos mais que teñen na crítica social e política a exprsión máis habitual. Igual temos a sorte, en calquera momento, de lelos en papel.

ASDO.: Xosé M. Eyré

a NATURA de Iolanda Zúñiga (Galaxia) e o concepto de humanidade

DESACOUGANTE DISTOPÍA QUE OBRIGA A REFLEXIONAR

Título: Natura

Autora: Iolanda Zúñiga

Editorial: Galaxia

Se alguén nos chega a relatar desde a ficción este tempo de confinamento polo coronavirus, igual non nos custaría moito interpretar ese discurso como distopía. Ninguén sabe como será o futuro, mais xa nos están advertindo que o que consideramos humanidade igual o temos que ir repensando para que non nos pille incautos. Perda de dereitos civís, merma nas condicións laborais etc… Así que me parece moi axeitado comentar hoxe esta novela de Iolanda Zúñiga, autora que con cada novo título sempre sorprende, o cal quere dicir que se manexa ben en diferentes rexistros malia non dar co segredo para escribir best-sellers e poder vivir un pouco mellor, segundo confesou. Un bo exemplo é esta Natura, distopía apocalíptica que saíu publicada no 2018, ano en que tamén viu a luz a desenfadada Noites de safari.

                     Antes definina como distopía apocalíptica e, non renunciando a esa definición, teño que engadir que tal definición necesita ser complementada, porque se non se fai a imaxe que queda da novela é moi parca, curta, inxusta. Por exemplo, hai que dicir que é unha novela de mulleres, onde o protagonismo é feminino, hai que dicilo aínda que isto no corpus de Iolanda Zúñiga tampoco é que sexa moita novidade. A propia autora xustifica isto aludindo a que a súa novela é unha homenaxe a A estrada de Cormac McCarthy, e como na novela (Pulitzer 2006) do estadounidense os protagonistas son pai e fillo, ela, xogando aos opostos complementarios quixo que as protagonistas foran nai e filla. Contrarios que non deixan de ser paralelismos, se na de Cormac había moito frío, en Natura é calor; o que antes era unha estrada aquí é camiño, o que na de Cormac era Norteamérica aquí é Europa (moi ao norte) etc. Porén, para alén desa homenaxe volvamos ao protagonismo feminino. Porque na nosa opinión hai máis razóns para iso. Hainas, desde o momento en que é unha distopía que nos sitúa no futuro, e o futuro é das mulleres (como xa o está sendo o presente). Así que, como mínimo esta é unha razón de peso que non debe ser preterida ou esquecida.

                     Como distopía apocalíptica preséntanos un tempo futuro no cal por culpa do quecemento climático a xente, a humanidade, vese na obriga de fuxir cara ao norte procurando unha temperatura máis doada de aturar. Mais nesa fuxida na procura de salvación van perder o que de humanidade lles quedaba ás personaxes. Esta perda de humanidade, que tamén é a perda dos sentimentos, da memoria, da vontade… en defintiva, a perda daquilo que nos permite chamarnos humanos, é o eixo da trama. Por iso a novela é fondamente desacougante, por iso a novela obriga a unha fonda reflexión a cerca do que nos queda de humanidade. Fondamente desacougante e nada compracente.

                     Esa fuxida leva as protagonistas a un lugar chamado Natura, que é unha obra colosal de enxeñaría que a min me lembrou moito a Metróplis (1927) de Fritz Lang. De Fritz Lang, que a dirixiu, mais tamén de Thea von Harbou, a súa dona e con quen escribiu o guión, baseándose nunha novela da propia Thea. Ese concepto da Máquina como enxeño científico definitivo, como devoradora de traballadores, ou os elevadores (tan parecidos nas dúas historias) son concomitancias que me fixeron ter presente sempre o filme malia ser distopías tan diferentes, iso e a deshumanización, que tamén está presente nos dous traballos, no filme e na novela.

                     De feito ocórreseme que xuntando o filme de Friz Lang e a novela Margaret Atwood O conto da criada achégasenos unha imaxe da humanidade, da perda da humanidade nun futuro distópico, e do rol da muller que xa se asemella mellor á novela de Iolanda Zúñiga. Porque en Natura (título que xa fai referencia á capacidade reprodutora da muller) tamén as mulleres son seleccionadas para seren auténticas máquinas reprodutoras, non teñen outra fianlidade vital. Porque en Natura, o refuxio onde pretenden salvarse do abafante cambio climático, o que atopan é unha sociedade clasista, estamental, dominada polos homes e dirixida por un Padre (tamén hai un no filme de Lang,e tamén é unha personaxe negativa) que evidentemente nos leva a falar da mesma Biblia, ou da relixión católica. Pois Natura tamén ten o seu de crítica á relixión católica e existen paralelismos entre a novela de Iolanda Zúñiga e mais ela. O  Padre é como un Deus, os capítlos son 10 (como os mandamentos), a linguaxe da novela tende á solemnidade sobria e os títulos dos capítulos remiten a eses 10 mandamentos…

                     Crítica á relixión católica e tamén á sociedade sectaria e totalitaria. Que a sociedade de Natura é unha secta con todas as da lei. Crítica á sociedade sectaria e tamén ao capitalismo que nos levou a ese futuro apocalíptico e que, para preservarse, non dubida en caer no sectarismo máis salvaxe, salvaxemente patriarcal, salvaxemente inhumano, salvaxemente excluínte…cando as mulleres non son fértiles xa non son útiles e son desbotadas ás Zonas de Exclusión onde habitan as Bestas, é dicir, os rexeitados para entrar en Natura, para formar parte da Misión (palabra terriblemente relixiosa…e terriblemente militar), e curiosamente esas Bestas son os únicos que manteñen as lembranzas ou a sexulaidade (non son castrados nin lles borrran a memoria). Non deixa de ser curioso: as Bestas son as personaxes máis humanas. Temos aquí unha reivindicación da compoñente “animal” que forma parte do ser humano, unha reivindicación que tamén debe facernos pensar.

                     Formalmente é unha novela de narradora. Hai moi poucos diálogos debido ás peculiaridades das personaxes (sen vontade, sen memoria, cousificadas), só os imprescindíbeis, mesurados e ben traídos na lóxica das personaxes; unha opción que consideramos moi acertada. Iolanda Zúñiga móvese moi ben na tradición das mellores distopías, creando unha trama que é á vez apocalíptica, de xénero, que ten o seu de ecolóxica (polo menos de partida), tecnolóxica, política, social e mesmo relixiosa…

                     E, de paso, á crítica cómprenos reflexionar se seguimos considerando a distopía unha especie de xénero novelesco, opción máis habitual (dunha maneira ou doutra), ou temos que ir pensando en considerala unha práctica escritural de seu…

                     Porque esta desacougante distopía se non move en nós a necesidade de repensarnos como sociedade e como indivíduos…é que xa perdemos parte da humanidade que nos quedaba.

ASDO.: Xosé M. Eyré

reflexións sobre a distopía na narrativa actual

Ao fío do artigo de Irene Pin publicado no nº 390 de Sermos Galiza, ocórrenseme unha serie de reflexións que considero importantes, non se trata de enmendar un texto xornalístico ben acaído para os días de confinamento que vivimos, enténdasenos ben, senón de reflexionar sobre a distopía na narrativa actual.

Resulta xusto o recoñecemento de Lois Diéguez (Galou Z-28) ou Nacho Taibo (Os inmortais). A de Lois Diéguez é unha novela de iniciación, na que se poden ollar impericias típicas deste tipo de traballos. Mais tamén é certo que discursos como este, ou como os de Nacho Taibo ( tamén inicáticos) daban á narrativa galega, que poucas veces incursionaba fóra do costumismo e diso era acusada, un ar de modernidade que é un valor moi a ter en conta. Polo que deben ser considerados máis alá da puntualidade temática e da pulcritude histórica. Entre outras cousas tamén porque significan a aparición dunha nova xeración narrativa, lonxe dos parámetros da tradición herdada e que apostan pola modernidade nos seus textos. E tamén, claro está, significan o inicio da vertebración xenérica da narrativa galega. Certamente, nesta vertebración hai que contar tamén con Xosé Fernández Ferreiro e A morte de Frank González, tamén discurso iniciático, literariamente e a noso xuízo, o de máis valor literario, porén non se trata dunha distopía senón dun western que, con Lois Diéguez e Nacho Taibo, loita por dar inicio en galego a unha literatura de quiosco que despois non se consolidaría e na que aínda habería que sumar os “Relatos dunha hora” (Nigra) que verían a luz case vinte anos despois mais coa mesma intención. Respecto ao western, é un xénero que non tivo fortuna e apenas hai que mencionar Por unha presa de machacantes (Isidro Novo, que asina como Isy New), tamén máis de vinte anos despois da novela de Fernández Ferreiro e desde unha perspectiva cómica.

Un inciso: se nos poñemos puristas, igual había que procurar distopías anteriores, por exemplo en Cunqueiro…

Hoxe por hoxe a distopía está tan presente na nosa narrativa, que considero importante distinguir aquelas que son ficción científica, as que constitúen política ficción e aqueloutras que  presentan sociedades alternativas e admiten, ou demandan, un adxectivo que as complemente. Esta distinción evitará meter no mesmo saco discursos que son moi diferentes e que tamén teñen diferente intención. Esta é unha práctica habitual, non coñezo tratadista que, dunha maneira ou doutra, non se vexa na necesidade de compartimentar o espazo distópico.

Por exemplo evitaría considerar como simple distopía Un cervo na torre (Darío X. Cabana), que en realidade é política ficción, unha política ficción na que tamén hai que lembrar o Retorno a Tagem Ata de Méndez Ferrín, non facelo sería imperdoábel. Que, por certo, tampouco é o único texto de Ferrín susceptíbel de ser considerado como distopía… A Obediencia de Antón Lopo, tamén estaría cerca destes parámetros, que son claramente “ecoloxistas” no caso de Borrazás e Costa Norte/ZFK, como foran as aventuras de Saíd e Sheila da serie iniciada por Ramón Caride en Perigo vexetal, como ben lembra Irene Pin, dentro da chamada LIX, aínda que sexa máis aventureira ca distópica. Un Ramón Caride que é sen dúbida un autor fundamental, xa non só polo dito, senón tamén polos inesquecíbeis Soños eléctricos, por exemplo (e bo exemplo de ficción científica para adultos)

Dentro da polítca ficción tamén hai que ter en conta a Patricia A. Janeiro con A perspectiva dende a porta, e tamén parece xurdir dunha distopía a máis recente Rueiro da cidade escura. Porén continuemos coa política ficción, onde non se debe esquecer a Xelamonite de Luís Paradelo, mesmo a Asasinato no Consello Nacional de Diego Ameixeiras ( aínda que admita converxencia xenérica doutro estilo) podería entrar aí, e A raíña das velutinas de Lionel Rexes, ou mesmo Os largos e longos campos de liño azul de Isaac Xubín tamén teñen o seu quiñón.

Non son catro títulos precisamente, nin tampoco discursos iniciáticos.

Para ser xustos, dentro da distopía que presenta sociedades alternativas, non se pode esquecer a Historia dun paraugas azul de Xosé Miranda, que tamén ten o seu de distopía malia frecuentemente ser catalogada desde a compoñente “marabillosa”; nin tampoco A compañía clandestina de contrapublicidade de Marilar Aleixandre. Ambas novelas teñen a suficiente entidade literaria como  para non caer no esquezo.

Outro inciso: dentro das distopías tampouco debe caer no esquezo o Longo voo de paxaro de Fermín Bouza Álvarez, unha distopía con toques surrealistas, con moito humor (ironía e tamén simbolismo) e que é unha desas lecturas agradecidas que pasou desapercibida inxustamente. Se a dan atopado (non sei se xa estará desctalogada), non a esquezan, sorprenderaos.

Dentro do mesmo inciso: outro título que tamén hai que ter en conta é O retorno dos homes mariños de Xurxo Souto. Aínda que a compoñente “marabillosa” (outra vez) da novela é moi forte tampouco pasaría nada por vela de certa maneira entre as distopías. Porén, a recente A gran travesía de Chiruca Macallás, por moito que parta da anterior, xa é cousa ben distinta.

E seguindo coas distopías que presentan sociedades alternativas, o nome de Manuel Darriba (Elefante, O bosque é negro e profundo) é un dos que repiten tentativa neste eido, o mesmo que Alberte Momán Noval (Vattene-O legado extraterrestre, Bosquexos para unha distopía, Barata minha barata), Abel Tomé ( A noite do corvo e A noite do lobo). Mesmo os Relatos para televión de Xabier Cordal serían susceptíbeis de entrar aquí, o mesmo que o Hotel para coleccionistas discretos de Diego Giráldez.

Outro autor que probou forte na distopía e Xesús Constela en 15724, onde tamén se pode achar crítica política que percorre toda a novela, mais non directa senón que xoga coa interpretación do lector, propoñéndolla. E Xosé Duncan, autor moi ligado aos temas de fantasía e terror, tan próximos a distopía porque tamén moitas veces son distopías aínda que xa conforman xénero de seu, en As lembranzas perdidas do lago Antelväri . E Daniel Asorey con As mulleres da fin do mundo, tamén é outro autor a ter en conta.

Sen ánimo de exahustividade (por exemplo: non comentamos nada das distopías propias do xénero do terror ou misterio, que tamén son distopías e que veñen no noso auxilio á hora de non incluír todo no mesmo saco; nin incursionamos na LIX, onde se publicaron moitos títulos con diversa fortuna, e que daría para moitos artigos). E renunciando a falar de distopías por exemplo no teatro, onde sería inútil, porque a percepción de calquera peza teatral xa comeza precisamente por aí. O espectador sabe que o que vai ver é alternativo. Aínda que sexan obras dun realismo innegábel. Non sucede exactamente o mesmo cando se abre un libro, o pacto lector, neste caso, resulta decisivo; un pacto que no teatro non se establece da mesma maneira, a noso xuízo.

Entre as máis recentes cóntase DX de Eli Ríos, édita en Urco (unha editora que apostou moito por este tipo de historias), que tamén é unha distopía, coa súa compoñente política (non se esqueza) e socialmente crítica, mais que fai da anulación dos valores de xénero o seu punto máis interesante ao indagar desta maneira na compoñente puramente humana da personalidade. Sen deixar de selo, é algo  máis que unha bandeira literaria do colectivo LGTBI…

Tendo en conta que a Natura de Iolanza Zúñiga é unha distopía que integra nun mesmo discurso a faciana política, de xénero, co seu quiñón de ecoloxista tamén, e tecnolóxica. apocalíptica (por suposto) e aínda social e relixiosa… e sabendo que, por exemplo, aínda nos quedaría por falar das distopías humoríticas (de fondo contido satírico)… e despois de vermos as variedades distópicas que nas nosas letras hai..

Á crítica cómprenos reflexionar se seguimos considerando a distopía unha especie de xénero novelesco, opción máis habitual (dunha maneira ou doutra), ou temos que ir pensando en considerala unha práctica escritural de seu… xa que o orixinario “anti-utopía” estamos vendo que non ten porque cumprirse sempre…

Beatriz Nascimento, a poeta asasinada pola violencia de xénero.

Falar de feminismo no Brasil non é sinxelo, nada sinxelo aínda que se trate de mulleres branca, pois o patriarcado aferróllaas completamente, sendo a submisión e a obediencia aos esquemas sociais masculinos premiada, premiada de acordo con eses mesmos esquemas. Xa dixemos, nun artigo anterior que no Brasil hai como mínimo dúas asociacións antifeministas mesmo, lembramos. Mais falar de feminismo negro é moito máis valente, urxente e necesario. Porque entón hai tamén que falar de racismo, si, racismo en pleno século XXI. E non só racismo, tamén pobreza ademais da marxinación. Aínda por riba, alén da exclusión social que significa o racismo, e da pobeza inherente, a alfabetización do colectivo negro segue sendo deficitaria.

Neste contexto, tal e como se ergueu a voz de Alzira Rufino, da que xa escribimos un artigo, tamén se alza a de Betriz Nascimento. En realidade son case coetáneas. Se Alzira nacera no 1949, Beatriz Nascimento nace no 1942. No século XX ambas son dúas das voces que máis reivindicaron o colectivo negro brasileiro, que máis estudaron a descendencia étnica africana, e que mellor representan o feminismo negro no Brasil.

Para esbozar a traxectoria vital de Beatriz Nascimento, seguiremos a Álex Ratts, seguramente a persoa que mellor coñece o traballo e a vida de Beatriz ( sen esquecer a reivindicación da súa figura por parte de Jarid Arraes – de quen xa escribimos tamén), tan necesaria), que nace en Sergipe, no seo dunha familia que tivo dez fillos e na que non había antecedentes intelectuais.

A actvidade investigadora e activista de Beatriz comeza xa cando estuda Historia, unha vez emigrada a súa familia a Río de Janeiro. Logo será profesora de Historia na rede estadual de ensino do Río de Janeiro. En 1974 publica “ Por uma história do homem negro” ( Revista de Cultura Vozes) onde denuncia a absoluta despreocupación da Academia Brasileira respecto ás cuestións referidas á historia do colectivo negro. Posteriormente, noutro artigo criticará que as achegas co colectivo negro fiquen en simples “contributos”. Nese período participa nun grupo de activismo negro ( Grupo de Trabalho André Rebouças : GTAR) na Universidade Federal Fuminense.

Na Quinzena do Negro de 1977 aparece xa como conferenciante especializada na cuestións étnico-raciais. E posteriormente especialízase en Historia an Universidade Fluminense. O Quilombo (e a súa relación coas favelas) vai ser o principal albo das súas pequisas.

Dous conceptos: teritorialidade e corporeidade, serán operativos na inquedanza por estudar o clectvo negro e a súa ascendencia africana (para o que mesmo viaxou a Angola). Alén do concepto de trasantlantidade, que se estende entre Europa, África e América, co Atlántico polo medio. E tamén, tamén se fixará na dupla discriminación da muller negra no Brasil. Discriminación por raza, e por sexo. Em 1987 será distinguida como Mulher do Ano.

Beatriz Nascimento foi asasinada (1995) no que hoxe chamariamos como un asasinato por cuestións de xénero, aquí. Non é que ela padecera abusos machistas e eses abusos acabaran coa súa vida. Non. No seu caso foi por auxiliar unha amiga que si os padecía. Entón, o marido desa amiga rematou coa súa vida por “meterse polo medio” defendendo a amiga.

Porén, malia o activismo negro e feminista, malia a súa actividade intelectual como investigadora nun tema tan revindicativo como o racial negro e defensa da muller negra, a súa figura aínda está necsitada dun recoñecemento axeitado á valía da súa contribución como muller, como muller negra. A súa prematura morte, asasinada (lembremos) pode ter que ver nisto, unha razón máis para este artigo noso.

E, alén de historiadora, tamén foi poeta.

Non é sinxelo atopar poesía súa na rede. Nós só atopamos estes dous exemplos.

SONHO

Seu nome era dor

Seu sorriso

dilaceração

Seus braços e pernas, asas

Seu sexo seu escudo

Sua mente libertação

Nada satisfaz seu impulso

De mergulhar em prazer

Contra todas as correntes

Em uma só correnteza

Quem faz rolar quem tu és?

Mulher!…

Solitária e sólida

Envolvente e desafiante

Quem te impede de gritar

Do fundo de sua garganta

Único brado que alcança

Que te delimita

Mulher!

Marca de mito embotável

Mistério que a tudo anuncia

E que se expõe dia-a-dia

Quando deverias estar resguardada

Seu ritus de alegria

Seus véus entrecruzados de velharias

Da inóspita tradição irradias

Mulher!

Há corte e cortes profundos

Em sua pele em seu pelo

Há sulcos em sua face

Que são caminhos do mundo

São mapas indecifráveis

Em cartografia antiga

Precisas de um pirata

De boa pirataria

Que te arranques da selvageria

E te coloque, mais uma vez,

Diante do mundo

Mulher.

Fonte do poema: Nascimento, Beatriz. Todas (as) distâncias: poemas, aforismos e ensaios de Beatriz Nascimento

……………………………………………

O Quilombo é memória, que
não acontece só pros negros,
acontece pra nação. Ele
aparece, ele surge, nos 
momentos de crise da 
nacionalidade!

A nós não cabe valorizar 
a História. A nós nos cabe ver
o continuum dessa História…

Porque Zumbi queria fazer
a nação brasileira, já com 
índios e negros integrados 
dentro dela. Ele quer 
empreender um projeto
nacional, de uma forma 
traumática, mas não tão 
traumática quanto os
ocidentais fizeram, destruindo
culturas, destruindo a 
História dos povos dominados. 

Fonte: Jornal do MNU, n. 17, set-nov. de 1989, p. 12.

…………………………………………………………..

Porén non imos deixarvos coa sede na boca. Se non atopamos máis poemas “escritos”, si podemos deixarvos este filme onde escoitaredes a súa voz, e nada mellor que a súa voz para encarnar os seus propios textos. Trátase de Ori , dirixido por Raquel Gerber, vén subtitulado en francés pero a vós non vos ha cumprir tal cousa. Que vos preste!

…………………………………………………………………………….

Como todos os demais, este artigo vai dedicado a unha das mulleres da miña vida. Hoxe é Inés. Pouco tempo estivemos xuntos, vivindo na súa casa. A súa casa era grande, triste, fría e fea. Pero cando estabamos os dous xuntos todo era distinto. Lémbroa moito, malia o pouco tempo, ten un lugar precioso no meu corazón. Gustábame moito falar con ela, e as comidas xuntos, e ir de compras…

Un día desapareceu. Da miña vida. Da casa. E do traballo ( traballabamos no mesmo edificio). Entón non souben a razón, hoxe si. É tan dura que non quero ennegrecer esta lembranza emocionada con cousas tristes.

Onde esteas, Inés, oxalá sexas moi feliz. Sempre que vou a Ourense teño a esperanza de atoparte, reatoparte, volver falar contigo…




aproximación a DENTE DE LEITE, de Arancha Nogueira, en Xerais

POEMAS PARA A NAI

Título: Dente de leite

Autora: Arancha Nogueira

Editorial: Xerais

Non sendo un tema dos máis coñecidos, o da nai si é un tema recorrente na poesía universal. Así, de bote pronto, e comezando polo noso Curros e sen esquecer a tradición popular, véñenme á cabeza poemas de Paul Celan, Beaudelaire, Pessoa, Torga, Mia Couto, Florbela Espanca, Drummond de Andrade, Octavio Paz, Lorca, Alfonsina Storni, Dulce María Loynaz, Neruda, Elisa Lucinda, Conceição Evaristo, ou Gabriela Mistral (quen non lle escribiu un poema, senón que é tema predilecto da autora). Así, por citar algúns autores e autoras históricos e sen esforzarme nada, pois este tema sempre foi para min dunha emotividade moi grande. Son consciente de que eses nomes só son unha mínima representación, xa non só d@s temporarimente máis achegados a agora senón que aínda é peor se o miramos desde o punto de vista diacrónico. Mais é que a nosa única intención é a de engadir o nome de Arancha Nogueira a unha tradición que, como diciamos, se non é das máis coñecidas si estivo presente sempre en autorías ben recoñecidas historicamente.

                     O tema poético da nai, a simple vista pode parecer socorrido e agardábel e mesmo non moi variado. Quen non lle quere a unha nai? Pois o erro é grande, moi grande. Do mesmo xeito que as nais son seres xeralmente sempre ben queridas, tamén hai que ter en conta que @s poetas que lles escriben non se van conformar cuns simples versos de agradecemento, de amor filial eterno ou de rendición perante a capacidade de amor e abnegada dedicación de que só as nais son capaces…Non, quen poeta versos que teñen como tema a nai quere os seus versos non compoñan un poema máis, senón que ese(s) poemas(s) sexan especiais pois non hai nada máis especial que o amor dunha nai, e deixará o mellor de si, da súa capacidade poética, na tentativa. Alén da confesada emotividade que me suscitan, esa é outra poderosa razón que me move e interesa pola súa lectura.

                     Ben, unha vez fixado o tema central do poemario de Arancha Nogueira, cómpre indicar que non se trata do mesmo poema repetido baixo diversas formas senón que, desde o mesmo inicio os poemas son tamén o lugar onde a voz poética procura na nai a confidencia amorosa, sensíbel, comprensiva ( e esgótansenos os cualificativos). Deste xeito, a poesía de Arancha Nogueira non só é unha viaxe introspectiva cara á figura da nai, tamén o é recuperando instantes da infancia, da nenez, eses intantes que agora volven á memoria cargados dunha afectuaosidade moi fonda aínda que só pareceran simples viaxes en coche á praia. Poderíase dicir agora que autora recupera a figura da nai protectora, agarimosa, irrepetíbel. E é certo, com tamén é certo que esa figura, esa imaxe, ese sentimento, non deixan de estar presentes en nós decote, axudándonos a vivir, a non naufragar, a loitar. Acompañándonos. Porque a compaña da nai é, sempre, segura.

                     Cómpre sinalar que, aínda estando preñado de nostalxia todo o poemario, a visión que a voz poética proxecta non é a dunha adulta que lembra. Ou si, non queda máis remedio porque o tempo pasou. Porén, o que queremos dicir é que Arancha Nogueira procura a aproximación á figura materna (e tamén paterna, o pai tamén está presente) desde os ollos dunha cativa. E, sendo esa visión da cativa primordial mesmo hai oco nas súas palabras para o sentir (analizar, entender, percibir) adulto, ou, cando menos, esa sensación dá ( o cal, espertar reflexións ou emocións, é moito máis complexo ca dicilas) mais nunca se perde a emotividade da crianza. Velaquí expresado algo que non resulta nada doado, que é infrecuente, e que hai que saudar como un dos logros desta poesía de Arancha Nogueira, unha poesía que foxe do efectismo, que se conduce polos camiños da sinxeleza formal…unha poesía esencialista, que non precisa máis nada para comunicarnos unha sentimentalidade que nos fai sentir máis próxim@s ao que en nós hai de humano. Pois toda humanidade ten orixe precisamente aí, na nai, nas nais.

                     Este poemario, no cal as fronteiras entre poema e poema están diluídas, tanto se pode falar dun continuum discursivo entre eles, ou mesmo dun único poema que ocupa todo o libro…Esta sentida e emocionada e emocionante homenaxe á nai…Ben pagaba a pena escribila aínda que só fora por contar co precioso limiar de Lupe Gómez…

                     E agora que nos aproximamos ao remate destas liñas acoden á nosa memoria versos de Eva Veiga, de Antía Otero ou de Xesús Rábade Paredes, aínda que só sexa por complementar ( con nomes de máis actualidade) un chisco máis a enumeración inicial da tradición na que se insire, con letras maiúsculas, Arancha Nogueira.

                     ASDO.: Xosé M. Eyré

crítica de LUGAR DE INCENDIOS, de Paco Souto e Serxio Moreira, en Caldeirón.

BELEZA POÉTICA EXPONENCIALMENTE TRATADA

Título: Lugar de incendios

Autores: Paco Souto & Serxio Moreira

Editorial: Caldeirón

É frecuente escoitar falar/ler sobre a beleza das matemáticas. A beleza dos teoremas, por exemplo. Sempre baseada no feito da súa exactitude. E relación entre a poesía e as matemáticas sempre a houbo e non se pode negar, mais é sobre todo na poesía clásica, na poesía medida, na poesía que garda métrica, por iso de que o ritmo poético aí pode ser reducido a series numéricas. Porén, hoxe en día, non é esta a poesía máis escrita. E o ritmo, aínda que non desaparece, si deixa de ser a reptición de series numéricas e vólvese inapreixíbel, desbocado, incontíbel, abismal…Sinxelamente porque a poesía actual, a poesía dos nosos días (e con esa expresión indícanse varias décadas “democráticas”), a poesía de agora é así. E para boa mostra do que dicimos, mellor exemplo que os poemas de Paco Souto é difícil atopala. Porque si, imos falar de poesía e non de matemáticas, de poesías de Paco Souto, hai pouco (2017) tristemente desaparecido e unha das voces máis persoais e fondas da nosa poesía actual. Cabería tamén falar da súa actividade como divulgador ou difusor cultural desde diversas iniciativas, unha actividade moi importante (decisiva) no decorrer da poesía actual mais que excedería a nosa intención nestas liñas e merece un tratamento propio.

                     Cómpre dicir, iso si, que Paco Souto foi un autor multidisciplinar. Coñecidoe e recoñecido fundamentalmente como poeta, tamén foi ilustrador, por exemplo, ou dramaturgo. E este Lugar de incendios do que tratamos hoxe é un moi bo exemplo. Nel xúntanse un mangado de poemas de Paco Souto, ilustracións por el mesmo realizadas, e a música de Serxio Moreira que acompaña os recitados de Paco. De aí o título destas liñas. Porque á beleza da poesía de Paco Souto hai que sumar exponencialmente a beleza das súas ilustracións ( que non son catro trazos pintados senón que conceptualmente son moi ricas, xa non só pola combinación de colores e formas senón tamén pola presencia imprescindíbel da palabra como marco delas), e a este conxunto aínda hai que engadir a música de Serxio Moreira.

                     E si, este é un deses chamados libros obxecto. Un libro obxecto dunha beleza infrecuente, feito que o individualiza, e que fai del un deses títulos que o posuidor ou posuidora agarimará dentro do seu corazón para sempre, porque chega a el e o emociona desde diversas disciplinas. Sinxelamente, un non cansa nunca de admirar a beleza dos poemas de Paco Souto, ou repara agora na beleza das ilustracións, sen deixar nunca de sentirse conmovido pola voz de Paco Souto acompañada pola música engaiolante de Serxio Moreira.

                     Lugar de incendios é unha maneira de acceder á beleza poética desde a disciplina pictórica ou da musical. E tamén, de acceder a estas desde a poesía.

                     Non é esta a primeira colaboración de Paco Souto e Serxio Moreira, que baixo o selo Aínda víñano facendo desde 2001, proxecto ao que se sumarían (2013) nos derradeiros traballos da poeta Rosalía Fernández  Rial e o fotógrafo Peter Schneider. Concretamente, este Lugar de incendios é un proxecto de 2009, que nace como espectáculo de poesía en directo con acompañamento musical. E tamén foi concebido como proxecto editorial, mais nunca chegou a ver a luz. Deica 2019, cando se facían 10 anos do seu nacemento e Caldeirón o deu ao prelo.

                     Desde o punto de vista crítico non cabe máis que dar os parabéns á editorial por dar a luz un proxecto poético de tanta beleza, para o que escolleu un formato grande, no cal as ilustracións se ven favorecidas e mesmo hai lugar para a notación musical de cada poema. Á editorial, e á editora por un traballo coherente e sen fisuras que nos permite acceder á beleza dos poemas de Paco Souto de forma exponencial, multiplicándoa pola visión pictórica e tamén pola musical, pois o llibro vai acompañado dun CD onde se recolle a interpretación musical de Serxio Moreiras para os poemas de Paco.

                     Eis un dese libros que un non cansa de ter nas mans, de mirar, de escoitar, de ler e reler, intimamente, pois é aí onde se orixinan os incendios a que dá lugar a palabra poética de Paco Souto.

ASDO.: Xosé M. Eyré

crítica de O MAL QUERER, de Natalia Carou, en Baía Edicións

RETRATO SOCIAL DURO, SEN CONCESIÓNS

Título: O mal querer

Autora: Natalia Carou

Editorial. Baía Edicións

Hai títulos que resultan redondos, que atraen de tal maneira que nin sequera pensamos en ler algún adianto temático na información editorial. Como este de Natalia Carou, un óllao e dificilmente pode resistirse a encetar a súa lectura. Soa un pouco a bolero, ou a tango, e, sen dúbida a sentenza popular, esas sentenzas que o saber do pobo emite con toda rotundidade e, sen necesitar demostración, resultan irrefutábeis porque se trata da aplicación a un caso ( ou varios ) de toda unha historia de experiencias similares que inducen á sentenza en cuestión. Porén, deixemos xa o título, fermoso e duro, e indiquemos que esta novela que gañou a 2ª edición do Premio Vilar Ponte de Novela do concello de Viveiro. E internémonos un chisco na trama, digamos algo da trama por se algún lector ou lectora se guía destes datos para escoller lectura.

                     Cibrán Ulloa é un rapaz de dezaseis anos que ingresa nun Centro de Menores acusado dun grave delito comtetido contra un compañeiro. Cibrán é fillo dunha coñecida familia con moito poder económico e ascendencia social. Ten todo o que, materialmente, puidera desexar, até un barco. Malia todo trocaríase por calquera outro, se puider. E ao centro chega unha psicóloga coa finalidade de elaborar un informe pericial. Da súa man o lector ou lectora descubrirá que non todo é o que parece. E que no fondo se agocha unha historia dura, moi dura, que o título resume moi axeitadamente.

                     É importante este adianto da trama, porque a novela de Natalia Carou gaña ao lector ou lectora precisamente porque constrúe unha trama complexa e moi ben argallada. Como dixemos, dura, sen concesións, e sen por iso deixar de ser un discurso realista. Un discurso realista que afonda no que non vemos malia acontecer a redor de nós, no que agacha o ouropel dunha situación económica máis que desafogada, ou o prestixio dos proxenitores de Cibrán. É dicir, na dura (outra vez) realidade que a rapazada dos institutos chega vivir día a día sen que ninguén, agás o propio alumnado ( e tampouco todo), se decate. O xurado salientou a violencia (que non abandona nunca as súas páxinas), e é certo. Así como o machismo, ou o maltrato, manifestado en acoso escolar, no que se vén chamando bullyng, mais non só porque tamén hai maltrato dentro da familia, un maltrato que (outra vez) o título define perfectamente. E tamén está presente o mundo da droga, moi presente. Así como a  manipulación e  presencia de poderes fácticos, da influencia socioeconómica como algo contra o que non é nada doado loitar. E tamén o desamor. O mal querer.

                     A novela, malia contar con protagonistas adultos, é unha novela desas que adoitan ser recomendadas para a rapazada, para que se conciencien do que están vivindo, do que acontece ou pode acontece ao seu redor, e o denuncien. Porén, vén editada en colección para adultos, pois por algo gañou un premio para adultos. E resulta moi recomendábel que a lean os adultos porque xeralmente son aboslutos decoñecedores da realidade que viven os rapaces nos centros de ensino. Alén diso, na novela de Natalia Carou non só os alumnos agochan situacións dramáticas, senón que tamén os adultos as padecen. E non é que a autora retorcera habilidosamente a trama, deica levala a eses extremos. Non, a naturalidade coa que se presentan todos eses fenómenos non é cuestionábel, para nada.

                     Nestas, estamos falando dunha novela, dun discurso onde a administración da información é un dos aspectos máis salientábeis. Así como a concepción dunha trama tan complexa que non deixa indiferente a quen le. Porén, nesta mesma administración da información, tamén hai cousas que renxen. Por exemplo os informes que a psicóloga vai realizando e salfiren o discurso, non achegan nada novo, só serven como recordatorio e impiden que a trama evolucione con toda a forza que ten.

                     Ao seu carón, tamén a lingua resulta mellorábel, se cadra porque tamén é moi mellorábel a revisión efectuada antes da publicación. Lembramos por exemplo o uso de si como partícula condicional (en lugar de “se”), a inestabilidade do pronome persoal átono (non só no uso de te/che, mais tamén a súa inxustificada presencia tas pausa) ou mesmo as contraccións de preposición e demostrativo…

                     A conclusión final á que chegamos é que o de Natalia Carou é un nome a ter en conta no futuro. Aí hai madeira de narradora. Deámoslle tempo e seguro que nos proporcionará traballos moi salientábeis.

ASDO.: Xosé M. Eyré

Carolina Maria de Jesus, a poeta dos que non teñen a palabra…

Tomo o título emprestado do traballo de Elfi Kürten Fenske ao cal remitirei máis abaixo, porque da súa autoría é un traballo rigoroso e moi ilustrativo do que significou a figura de Carolina María de Jesús na literatura e sociedade brasileira. E do que aínda segue significando esta poeta negra e rebelde.

Porén, antes permítanme comentar algo sobre a historia do feminismo no Brasil, unha historia que non se entendería sen Carolina María de Jesus. Neste caso será un comentario breve, mais substancioso, creo. Resulta lóxico comprobar como a evolución do feminismo ten moito que ver coa historia do páis ou comunidade de que se trate. E, desde o punto de vista galego, o que resulta sorprendente xa non é que a muller negra se teña que enfrontar ao racismo, a pobreza e mesmo a escasa alfabetización que padeceu e aínda non está erradicada. Non. Porque o Brasil é o único lugar que eu coñezo onde o feminismo tamén ten que enfrontar organizacións antifeministas, nada menos!

Ben, é o momento de comentar algo sobre Carolina María de Jesus, a muller que centra o noso artigo de hoxe.

Carolina nace en Sacramento, en 1914; more en São Paulo, en 1977. Filla ilexítima dun home casado, parece que foi maltratada na súa infancia e, que me conste, non chegou a estudar máis que dous anos, dous cursos e non enteiros, mais o suficiente como para aprender a ler e escribir e desenvolver o gusto pola lectura. Os seus pais eran analfabetos, por certo. É o que pasa ao ser pobre. Cando lle morre a nai pasa a vivir na favela Canindé, aló por 1947, cando xurdían as primeiras favelas. Chegou a traballar na casa do eminente cardiógolo Euryclides de Jesus Zerbini, que seica tiña unha boa biblioteca que ela consultaba nos tempos de folganza ou lecer. Este dato é moi importante para entender como será a súa poesía, igual que a súa precaria formación escolar.

Porén nunca deixou de ser “catadora” de papel, nunca deixará de xuntar papel para vender, até que puido pasar a vivir nun barrio de clase media (Santana) e despois a Parelheiros, xa na zona sur de São Paulo.

Igual que é importante saber como foi a súa infancia para entender que terá tres fillos, cada un de pai diferente, que non a trataron precisamente ben…e que xamais quixo saber nada de asuntos matrimoniais. Por ir resumindo.

Cómpre tamén saber que, malia o grande éxito e fortuna de Quarto de despejo. Diário de uma favelada, de 1960, tanto no Brasil como tamén nas moitas traducións que del se fixeron, Carolina nunca deu tirado beneficio económico saientábel de aí. Nin de aí nin das múltiples adaptacións a que deu lugar o seu libro. Deu saído da favela, mais morreu no esquezo.

Ese primeiro e fundamental libro na historia da literatura brasileira, non vería a luz de non mediar Audálio Dantas, xornalista  que a coñece e que será decisivo á hora da publicación do seu primeiro libro, despois de divulgar parte dos 35 diarios, cadernos en forma de diário de onde sairá ese primeiro libro. Primeiro e sorpresivo. Que impacta fortemente tanto no ambiente literario brasileiro (non se esquenza que é unha autora negra, e estamos en 1960) como na sociedade. Diriamos que pola súa “fescura”, é dicir por amosar unha forma poética novidosa en canto a que non contemplaba os formalismos típicos da poesía brasileira do momento. Na nosa opinión. O cal vén reafirmar o feito de que ningún dos títulos que despois escribirá acadará a repercusión do primeiro precisamente porque a poeta, sen esquencer a denuncia, se foi facendo máis formalista, e, polo tanto, menos novidosa. Mesmo chegou a escribir un romance ou novela.

Tamén é a ter en conta que no momento en que se publica Quarto de despejo, o Brasil vive un momento de apertura ideolóxica, é o que ten a República Nova (1945-1964). As organizacións feministas fanse eco das novidades que chegan da Europa, dereitos civís, pílula anticonceptiva, as iedeas de Simone de Beauvoir… Sen dúbida é un coadxuvante moi forte. Porén chegará a ditadura militar, e as cousas serán ben distintas, totalmente distintas.

A seguir disporei exemplos da súa poesía. Os primeiros do seu libro Antologia pessoal, aos que hai que sumar dous de Meu estranho diário, para rematar co poema máis emblemático da autora de Quartto de despejo.

Mais non rematarei sen antes recomendar, a quen quixer afondar na vida e obra desta autora brasileira imprescindíbel, a leitura do traballo que no inicio citei.

A Rosa
Eu sou a flor mais formosa
Disse a rosa
Vaidosa!
Sou a musa do poeta.

Por todos su contemplada
E adorada.

A rainha predileta.
Minhas pétalas aveludadas
São perfumadas
E acariciadas.

Que aroma rescendente:
Para que me serve esta essência,
Se a existência
Não me é concernente…

Quando surgem as rajadas
Sou desfolhada
Espalhada
Minha vida é um segundo.
Transitivo é meu viver
De ser…
A flor rainha do mundo.

………………………………………………..

Dá-me as rosas
No campo em que eu repousar
Solitária e tenebrosa
Eu vos peço para adornar
O meu jazigo com as rosas

As flores são formosas
Aos olhos de um poeta
Dentre todas são as rosas
A minha flor predileta

Se a afeiçoares aos versos inocentes
Que deixo escritos aqui
E quiseres ofertar-me um presente
Dá-me as rosas que pedi.

Agradeço-lhe com fervor
Desde já o meu obrigado
Se me levares esta flor
No dia dos finados.

………………………………………………………

Humanidade
Depôis de conhecer a humanidade
suas perversidades
suas ambições
Eu fui envelhecendo
E perdendo
as ilusões
o que predomina é a
maldade
porque a bondade:
Ninguem pratica
Humanidade ambiciosa
E gananciosa
Que quer ficar rica!
Quando eu morrer…
Não quero renascer
é horrivel, suportar a humanidade
Que tem aparência nobre
Que encobre
As pesimas qualidades

Notei que o ente humano
É perverso, é tirano
Egoista interesseiros
Mas trata com cortêzia
Mas tudo é ipocresia
São rudes, e trapaçêiros

(Meu estranho diário)

………………………………………………………

Quando infiltrei na literatura
Sonhava so com a ventura
Minhalma estava chêia de hianto
Eu nao previa o pranto. Ao publicar o Quarto de Despejo
Concretisava assim o meu desejo.
Que vida. Que alegria.
E agora… Casa de alvenaria.
Outro livro que vae circular
As tristêsas vão duplicar.
Os que pedem para eu auxiliar
A concretisar os teus desejos
Penso: eu devia publicar…
– o ‘Quarto de Despejo’.

No início vêio adimiração
O meu nome circulou a Nação.
Surgiu uma escritora favelada.
Chama: Carolina Maria de Jesus.
E as obras que ela produz

Deixou a humanidade habismada
No início eu fiquei confusa.
Parece que estava oclusa
Num estôjo de marfim.
Eu era solicitada
Era bajulada.
Como um querubim.

Depôis começaram a me invejar.
Dizia: você, deve dar
Os teus bens, para um assilo
Os que assim me falava
Não pensava.
Nos meus filhos.

As damas da alta sociedade.
Dizia: praticae a caridade.
Doando aos pobres agasalhos.
Mas o dinheiro da alta sociedade
Não é destinado a caridade
É para os prados, e os baralhos

E assim, eu fui desiludindo
O meu ideal regridindo
Igual um côrpo envelhecendo.
Fui enrrugando, enrrugando…
Petalas de rosa, murchando, murchando
E… estou morrendo!

Na campa silente e fria
Hei de repousar um dia…
Não levo nenhuma ilusão
Porque a escritora favelada
Foi rosa despetalada.
Quantos espinhos em meu coração.
Dizem que sou ambiciosa
Que não sou caridosa.
Incluiram-me entre os usurários
Porque não critica os industriaes
Que tratam como animaes.
– Os operários…

(Meu estranho diário, 1996)

…………………………………………………………….

Muitas fugiam ao me ver… 
Muitas fugiam ao me ver
Pensando que eu não percebia
Outras pediam pra ler
Os versos que eu escrevia

Era papel que eu catava
Para custear o meu viver
E no lixo eu encontrava livros para ler
Quantas coisas eu quiz fazer
Fui tolhida pelo preconceito
Se eu extinguir quero renascer
Num país que predomina o preto

Adeus! Adeus, eu vou morrer!
E deixo esses versos ao meu país
Se é que temos o direito de renascer
Quero um lugar, onde o preto é feliz.

…………………………………………………………………..

Sonhei
Sonhei que estava morta
Vi um corpo no caixão
Em vez de flores eram Iivros
Que estavam nas minhas mãos
Sonhei que estava estendida
No cimo de uma mesa
Vi o meu corpo sem vida
Entre quatro velas acesas

Ao lado o padre rezava
Comoveu-me a sua oração
Ao bom Deus ele implorava
Para dar-me a salvação
Suplicava ao Pai Eterno
Para amenizar o meu sofrimento
Não me enviar para o inferno
Que deve ser um tormento

Ele deu-me a extrema-unção
Quanta ternura notei
Quando foi fechar o caixão
Eu sorri… e despertei.

………………………………………….

…………………………………………..

“Não digam que fui rebotalho,
que vivi à margem da vida.
Digam que eu procurava trabalho,
mas fui sempre preterida.
Digam ao povo brasileiro
que meu sonho era ser escritora,
mas eu não tinha dinheiro
para pagar uma editora.”


Quarto de despejo, 1960

……………………………………………………………………………………………….

Este artigo vai dedicado a LUZ , nunca me gustou chamarlle Lulú. Outra das mulleres fundamentais na miña vida. Sentoume moi mal a nosa ruptura, outra vez ficaba sen quen máis quería, e fixen algunhas estupideces para obrigarme a odiala. E foi entón cano me decatei da miña reducida capacidade para odiar. Non podía odiar a alguén con quen compartira momentos extraordinariamente fermosos, como as nosas viaxes a A Coruña, ou as noites no Heráldica…

crítica de HIATORIAS (IN)CERTAS, de Ramón Caride, en Embora

OS RELATOS RESCTADOS DE RAMÓN CARIDE

Título: Historias (in)certas

Autor: Ramón Caride

Editorial: Embora

Ter nas mans un libro de relatos sempre asegura variedade temática e mesmo formal moitas veces, polo que para o lector ou lectora é sinónimo de festa rachada, sobe todo para @s que pensamos que nas distancias curtas é onde mellor se decanta e goza a calidade literaria. E, se, ademais ese libro vén asinado por Ramón Caride, moito máis. Porque o de Ramón Caride é o dun dos autores consagrados e referentes da narrativa actual. Consagrado xa non só polos premios que acadou (Blanco Amor, Café Dublín,, Risco, Lueiro Rei, Templis, Merlín, González Garcés ou Frei Martín Sarmiento, que nos veñan á memoria) senón pola disfuión que acadaron proxectos narrativos seus, como a serie Perigo vexetal,que se converteron en referente para a rapazada non só pola calidade narrativa senón tamén pola preocupación medioambiental que caracteriza moitos discursos de Caride e que tan necesaria é. E referente porque a súa é unha voz narrativa moi singularizada, “dun realismo tenaz, minucioso” (como salienta Xosé Miranda na contracapa) e nós engadiriamos que sorprende por estar moi ben informado. Por non falar da súa poesía (cuxos premios incluímos arriba), que hoxe tocan relatos.

                     Tocan relatos ou historias (in)certas, é dicir, textos que se inscriben no realismo e non só no realismo, que o realismo pode ser pura ficción, senón que se trata dun realismo que nos achega historias que foron ou puideron ser certas, verificábeis. Evidentemente tamén se trata dun xogo co lector ou lectora, propoñéndolle que tome en serio os relatos e mesmo que, se se decide, probe a adiviñar cal ou cales teñen máis visos de certidume.

                     En realidade trátase de sete relatos, todos adscibíbeis ao realismo, para min un realismo un tanto nostálxico por canto tenden a siturse no pasado, efecto que salienta a distancia destes sete relatos cos últimos que lemos de Ramón Caride ( a serie Endogamia, Singamia, Exogamia) que se sitúan na máis rabiosa actualidade e presentan ese narrador tan ben informado que sempre sorprende. Entre estes relatos atópase “South Star”, premiado no Roberto Blanco Torres de 1999, como se le da advertencia inicial do autor, que engade que no volume tamén se atopan outros relatos seus editados previamente noutras recompilacións hai tempo descatalogadas. É dicir, que este libro tamén nos achega relatos xa de imposíbel acceso de non ser por esta edición en Embora. Mel nas filloas, sempre que recuperamos literatura de difícil ou  imposíbel acceso.

                     Dixen que  para min é un realismo un tanto nostálxico, mais iso non quere dicir que os temas tratados non teñan un interese actualizado, que non teñan interese desde o punto de vista actual. Poñamos como exemplo o primeiro, “Escola Secundaria” no que se tematiza que é a literatura e para que serve (escribir e ler) a través circunstancia de que un escritor teña que impartir unha palestra a alumnos de español mais que pouco coñecen da literatura española. Estes relatos tamén contan varias historias de amor, como a que se reconstrúe en “Carta a Suíza”, como a preciosa e breve “Era abril e chovía”, tamén camiña por aí a tamén breve “Nos teus ollos”, ou a derradeira “Viaxe de volta” onde o destino ten preparado ao protagonista un deses agasallos que acontecen por puro azar (e que tamén existen, porque tamén existe o azar, supoñan unha “viaxe de volta” ao pasado ou supoñan un punto de inicio).

                     E tamén de amor fala unha das que nos quedan, “Tempo fuxido”, non é que sexa o tema central mais non deixa de estar presente neste relato que nos leva aos tempos do ensino, á nenez, a aquel ensino onde “a letra con sangue entra”, onde o galego estaba proscrito e aprender cousa de tenacidade e obediencia, disciplina. E, naturalmente, o premiado, “South Star”, que tamén é, seguramente, o mellor relato, ou, polo menos onde máis oficio narrativo ten que empregar o autor porque se trata dun relato onde o suspenso da trama está moi ben logrado deica chegar a un remate sopresivo. É este, ademais, un relato que nos devolve a unha xeografía presente noutros traballos de Ramón Caride: A Pampa arxentina. Do mesmo xeito que outros relatos nos sitúen en Ourense ou noutro deses territorios a que Caride nos ten afeitos: Louzós.

                     Eis, pois, unha magnífica oportunidade para disfrutarmos da narrativa breve dun dos autores máis importantes da nosa literatura actual. Relatos que, para alén da súa extensión, están sempre magnificamente construídos e nunca deixan de emocionar. Porque a literatura tamén é iso: emoción. Non perdan esta ocasión de recuperar uns relatos que doutra maneira xa non serían accesíbeis.

ASDO.: Xosé M. Eyré

crítica de VELENO DE TINTA IMPRESA, de Xosé A. Neira Cruz, en Xerais.

HOMENAXE NARRATIVA ÁS MULLERES PIONEIRAS

Título: Veleno de tinta impresa

Autor: Xosé A. Neira Cruz

Editorial: Xerais

Tantas veces a ficción é un auxilio para o coñecemento real da Historia… Si, porque os datos poden ser moi fríos e non recoller a experiencia vital que significaron determinados momentos, determinados actos, determinadas vidas… Porén, a ficción, aínda que é ficción, si ten o poder de nos achegar esas experiencias vitais que significaron moito, que aínda significan moito. Xa se sabe: se non è vero è ben trovato, que diría o herexe Giodano Bruno, e que nesta ocasión acae de marabilla ao título de Xosé A Neira Cruz, esta Veleno de tinta impresa, que resultou vencedora da XXI edición do Premio Ánxel Fole de Narración Curta, e que recrea o ambiente en que se movían, vivían e actuaban un fato de mulleres transgrresoras, afoutas e que se atreveron a internarse con éxito no mundo da palabra escrita, onde o masculino parecía o único nome que se podía conxugar. A novela breve está escrita na memoria de María Luz Morales ( A Coruña 1889 – barcelona 1980), primeira muller directora dun xornal no contexto español. Nela, na súa figura está inspirada a protagonista da novela, Elvira Morales, que conserva o apelido da homenaxeada. Porén nesta ficción aparecen máis mulleres transgresoras , tales como Paquiña (Francisca) Herrera, María Miramontes, Elvira Bao e Amparo López Jeán (estas dúas aínda moito a reivindicar, mais non só elas, outras moitas están na mesma situación), Cecilia Böhl de Faber (Fernán Caballero), Fanny Garrido, a Pardo Bazán, Sofía Casanova, María Barbeito, Eugenia Osterberger ( Madame Saunier) ou A Bela Otero…Ás que acompañan nomes masculinos cono Miguel Sawa (director de LVG), Fernández Latorre (fundador de LVG), César Alvajar, Marcial del Adalid, Sánchez Anido, Pan de Soraluce, Picadillo, ou Vilar Ponte…

                     Botando man de todas elas e todos eles, Neira Cruz compón unha ficción na cal Elvira Morales protagoniza algo parecido ao que ben puideron ser os primeiros pasos como xornalista de María Luz Morales, figura á cal homenaxea e na cal se inspira a personaxe de Neira Cruz. Unha ficción para ilustrar como puido ser a realidade, e que ten o seu de relato histórico. Neste senso cabe salientar o bon coñecemento do momento histórico, que resulta decisivo para manter a verosemellanza, e que se materializa especialmente nuns diálogos moi ben logrados, e que son, ao noso parecer, o mellor da novela. Claro que isto non vai só, porque se os diálogos están así de ben tratados, isto redunda en que nunha novela breve aparezan tantas personaxes e á vez estas estean tamén moi ben configuradas aínda que non dispoñan de moito espazo para se manifestar.

                     Eis, logo, que esta novela breve non só rescata a memoria de mulleres transgresoras e pioneiras no protagoismo feminino en espazos culturais tradicionalmente vedados ás mulleres. Non só iso, que xa de por si sería un aliciente, un motivo para ler esta novela breve que edita Xerais; non só iso senón que ademais tamén resulta unha novela (breve) salientábel polo ben escrita que está. Sendo, pois, un título recoméndábel non só por tratar un tema moi necesario, senón que ademais resulta unha ficción moi salientábel na súa factura. Unha lectura imprescindíbel que nos permite lembrar aquel tempo en que as ideas tradicionalistas da sociedade coruñesa, pois é na Coruña onde trascorre fundamentalmente a trama ( aínda que tamén aparece o pazo de Lóngora de Marcial del Adalid e Fanny Garrido, onde se xuntaba o máis significativo da sociedade e cultura coruñesa), esas ideas tradicionalistas que por fin tiñan que debater con outra corrente: aperturista, moderna e que apostaba non só por mellores enxeños mecánicos (linotipia…) senón tamén porque a muller accedese a novos retos profesionais tradiconalmente couto masculino, esas pioneiras que foron abrindo camiños pasando por riba de convencionalismos, senón que son un pear fundamental na loita polas reivindicacións feministas de hoxe en día, pois o seu exemplo queda na historia non só para non esquecer senón tamén para imitar.

                     Docere et delectare, máis non se pode pedir a unha novela de áxil lectura, tematicamente comprometida e ilustradora, e ben escrita.

ASDO.: Xosé M. Eyré