a propósito de VENECIA ABANDONADA, de Eduardo Estévez, en Positivas.

VENECIA, VENECIA

Título: Venecia abandonada

Autor: Eduardo Estévez

Editorial: Positivas

Hai na decadencia un gusto que non toda a  xente sabe apreciar. A simple contemplación da decadencia significa unha vitoria contra o paso do tempo, ou polo menos unha moratoria. Tamén é verdade que o concepto de decadencia adoita ir da man dunha histórica posición de privilexio e luxo ou grandeza de quen edificou e viviu nos edificios agora contemplados. Desde ese punto de vista compréndese moi ben que haxa quen dea as costas á decadencia, pois as edificacións humildes só os epíritos máis sensíbeis saben e queren valorizalas. Venecia é unha desas cidades onde á decadencia aínda se sobrepón unha pátina salvadora baseada tanto na beleza como nun certo kitch romántico de góndolas e amores posíbeis ou imposíbeis. Mais, olllo!, detrás desa cidade de postal, existe outra Venecia non tan glamourosa, unha cidade que detrás da postal agacha muros esportelados, recantos onde o paso do tempo si se deixa ver e, lonxe de se combater, simplemente se van facendo apaños para que  as paredes non caian a cachos. Mais tamén iso forma parte do seu encanto, a constante loita por sobrevivir

            Pois ben, nin unha nin outra. A Venecia que nos trae Eduardo Estévez non é nin unha nin a outra. En todo caso son as dúas á vez, pois nos seus versos percíbese a sombra da primeira mais tamén o abandono que xa o título anuncia ás claras. Aínda así, o poemario non é exclusivamente un poemario de denuncia, senón un xeito de perderse no labirinto interior que provocan as sensacións do exterior, ese outro labirinto deambulatorio da cidade que é unha balea náufraga / con memoria. A primeira parte do poemario, “santa lucía” , de onde extraemos a anterior cita, dá conta da chegada á cidade e déixanos as primeiras impresións desa cidade que se se empeña en permanecer. Trátase dunha visita invernal, e por iso fóra do balbordo turístico, estación moi apropiada para a contemplación e reflexión poética activa, con mínimo de interrupcións.

            (Algunha razón debe existir, agora non  é momento de pescudala, mais cando se fala de literatura de viaxes case nunca se fala de poesía de viaxes. E dalgunha maneira hai que reparar isto. Por exemplo, con libros como este)

            Dígase agora, antes de nada, que o poema renuncia á súa imaxe vertical. En todo caso procura unha harmonía entre a verticalidade propia da poesía e a horizontalidade propia da deambulación da voz poética. Así, pouco a pouco, vánsenos deixando as impresións que causan os distintos escenarios visitados. Como, por sinal e ben significativo, o silencio na strada nuova. A luz no campo san paolo: o son do bronce na madeira / reflíctese nos soportais / e a luz tínxese / de harmonías novas. Na calle de la madonna, é a sensación de que polas veas da cidade circula auga. Esa sensación, esa “música” non o abandonará e volve aparecer no cotián da  fondamenta cannaregio. No campo santa fosca, o viaxeiro camiña / co asombro que provoca unha feira clausurada / un antigo teatro de marionetas / ás que un deus displicente / cortou os fíos. E na ruga ravano, ao silencio súmanse as dicretas conversas dun bar. No seguinte capítulo, “(postais)” vólvese a reflexión sobre o paso do tempo, consta de só dous poemas nos que se contrapón a imaxe do daguerrotipo, que esixe un posado paciente onde o tempo é só /suposición, coa imaxe das fotografías dixitais, que son cualificadas como máscaras. O seguinte capítulo ten como centro os interiores, onde entre tapices alfombras e sofás derrotados / o aire permanece inmóbil, e é capaz de abstraerse, ollar desde fóra e pregúntase en que punto / a abundancia de algo / vira de beleza / en obscenidade. O derradeiro poema deste capítulo parécenos de importancia capital pois deixa ben claro que o poeta é quen de percibir soños, historias pasadas, alí onde outros só ven móbeis antigos, esas máscaras. E é precisamente ás máscaras que dedica so seguinte capítulo; non podían faltar as máscara do entroido, son dous poemas, no primeiro ten que imaxinar- lémbrese o que vimos de dicir- e no segundo

                                                                        venecia só admite / simulacións

                                                                       a cidade ten o privilexio da certeza

            Se antes mentamos a harmonía no plano espacial, tamén hai que referir a harmonía na actitude da voz poética, entre a descrición e as impresión producidas pola contemplación dun espírito poético sempre perceptivo, pois non se pode ser poeta só a tempo parcial.

            O seguinte capítulo, tamén breve dá conta desoutra realidade que non sae nas postais. É o “(ghetto)”, onde os menos afortunados teiman en sobrevir a contramán. Curiosamente, no seguinte, “(escparates)” non deixa de tematizar o abandono, tanto no interior das tendas de ultramarinos como nas librarías, pechaduras atoadas de ferruxe ou centos de exemplares de guías para turistas/ acumulan humidade e pó, para concluír que o abandono tamén é fermoso. Segue capítulo para  os “(canais)”, onde malia o son dos remos o silencio continúa ser dono da atmosfera.

            Esta sucesión de capítulos breves obra que a lectura sexa dinámica, mais ese dinamismo non redimensiona a observación pausada, atenta ás impresións que a cidade lle transmite…non, pola contra serve para lembrarnos a súa permanencia, tanto no espazo como no tempo.. Vén a continuación outro capítulo chamado “ (cristais)”, obviamente dedicado aos cristais de Murano, esa tensión, entre a fraxilidade, un cristal é doado de escachar, e a firmeza, o cristal é quen de permanecer no tempo sen perder forma ou propiedades, e tamén a beleza, pois os mestres artesáns son artistas que crean beleza. É un capítulo un tanto máis extenso. Dicía o poeta que “toda humilde beleza me namora”, e nos cristais de Murano atópase tanto a humildade da creación coma a fastuosidade do creado. Os versos a seguir teñen como escenario o teatro “(la fenice)”, o teatro onde se representaron e escoitaron por primeira vez os grandes clásicos do bel canto, dentro douto teatro máis amplo e e grande, a propia cidade, e que sufriu dous incendios (1836 e 1996) volveu abrir en 2003, un “teatro dos soños” que, como a cidade,  é unha máscara.

            Os dous seguintes capítulos teñen como centro a accademia, o seu vello edificio acubillo das “belle arti”, aquí aparece o concepto de “fuxida” e a reafirmación no acto de observar, que non é un proceso pasivo cando o observante é un poeta, non, nese caso é un acto onde as conmocións interiores se manifestan, quizá como eses fantasmas que habitan a cidade dos canais, petrificados en silencio, en abandono, mais que teiman en sobrevir o pesado paso do tempo, non saen nas postais, son as postais, quizá como as pegadas borrosas que, en teoría, constitúen o derradeiro capítulo. E teoría, porque despois aínda quedan as imprescindíbeis “ (notas innecesarias)”, que en realidade son tan necesarias por estaren tan ben escritas e lembrarnos a dimensión interna-externa do poemario.

ASDO.: Xosé M. Eyré

crítica de SOAMENTE UNHA VEZ, de José Mondelo, en Xerais.

 DESMITIFICANDO

Título: Soamente unha vez

Autor: José Mondelo

Editorial. Xerais

José Mondelo (antes JAM) non precisa escribir máis nada para ter un lugar propio e inamobíbel na historia da nosa narrtiva actual. Un pequeno favor e outras historias de humor perverso (Sotelo Blanco 1984) contén unha das pezas teatrais máis deliciosas que lin. O ollo pecho e outras historias desagradábeis (Sotelo Blanco, 1989) contén unha das novelas negras imprescindíbeis no decorrer do xénero nas nosas letras. Dito isto, non fica todo dito, pois son volumes que conteñen  máis de un enredo, sempre raiando no experimentalismo iconoclasta e sempre creando atmosferas atafegantes, desas que envolven a quen le, que aquí non é tópico senón delirante realidade. Se na súa biblioteca non teñen eses dous volumes, non agarden máis, como tampouco debería agardar a reedición de ambos e dous. Dito isto aínda quero engadir que é autor que sempre sorprende nos seus discursos. O seu corpus literario non é grande, mais todos son títulos que desafían o barullo cultural-social do momento.

            Como neste caso. Soamente unha vez  non é un romance que conteña varias novelas enrodeladas no mesmo enredo, aínda que ben posería facelo. Se nos dous anteriores títulos mentados había unha historia central e despois outras máis breves e diversas, neste caso sob o pretexto dun discurso policial, a invesigación a propósito do corpo dunha muller que atopan dous cazadores e coa que se inicia e remata o romance, o decorrer dos feitos leva a que primeiro o inspector Paiana relembre a súa infancia e que, despois, en conversa co comisario e cunha xornalista desmitifique tópicos e lugares comúns (asumidos sen discusión ou aparentemente lóxicos) a redor do mundo da espionaxe e os corpos de seguranza creados para actuaren na sombra, primeiro, e despois, xa coa xornalista, o labor poilicial, do que en realidade coñecemos pouco e o que coñecemos está contaminado polas ficcións made in Hollywood, ás veces reproducido en enredos non USA cando as realidades legais e policiais son distintas.

            O feito de vivir e traballar en Francia, e ser protagonista dese mundo de espionaxe, contraespionaxe, conleva que sexa moi verosímil o coñecemento da filmografía (e literatura, tamén) francesas. A min, concretamente, agrádame moito que para a desmitificación USA bote man da filmografía francesa, que sempre me contentou moito máis que a previsíbel hollywwooodiana, tan de llaneros solitarios (expresión súa) que actúan nas marxes da prepotencia e da a-legalidade, cando a realidade é que @s policías sempre teñen mandos susperiores aos que obedecer e tarefas burocráticas que lles comen tempo que poerían empregar con máis utilidade e eficiencia se puideran continuar coas súas pesquisas. Desde aquí, na ficción do romance, ofrécense datos moi críbeis a cerca de decisións políticas que condicionaron investigacións policiais, por sinal daquel sonado caso da desaparición en Portugal dunha nena inglesa mentres os país saíran cear fóra. Digo, por sinal, como tamén podo dicir que na desmitificación hollywoodiana, nin o mestre Hitchkoc se libra, nin el nin as escenas máis icónicas da súa filmografía.

            Certamente, estas dúas conversas desprazan o eixo central da investigación relativa ao cadáver da muller atopada polos cazadores. Ralentiza a súa resolución, mais as conversas prodúcense no transcurso do labor policial, pois ningún/ningunha policía é quen de estar 24 horas os sete días da semana pesquisando sen parar. E é neses momentos de impás que se producen.

            Eis un romance que deberían ler, e ter moi en conta, as autorías que escriben novela negra ou policial. Deberían. Igual que deberían ler Un ollo pecho ou, por sinal, o contributo de Antón Risco, tan inxustamente silenciado polo tempo, mais iso será tema para outro artigo.

            Esta estrutura condiciona en certa maneira que as personaxes non acaden todas o mesmo nivel de configuración psicolóxica. O inspector Paiana é o centro, o resto pivota a redor del. Mención especial merecen a xornalista e os dous sospeitosos. Alén diso, o autor bota man dunha ben rica fraseoloxía, tanto na narración como nos diálogos, a mágoa é que tamén usa vocabulario innecesariamente dependente do castelán (“boquiaberto”) e tamén na fraseoloxía (“fai unha diabrura”, “custase o que custase”, “con esas me vés agora”, “colle pan e molla”…)

            Evidentemente non lles vou desvelar nada a cerca da resolución do caso, simplemente lles direi que resulta moi coherente con todo o exposto con anterioridade.

            Non agarden máis. É unha desas lecturas que sempre se agradecen.

            ASDO.: Xosé M. Eyré

crítica de OITO DÍAS SEN EVA CORTES, de Sara Vila Alonso, en Galaxia

ENTRANDO CON BO PÉ

Título: Oito días sen Eva Cortes

Autora: Sara Vila Alonso

Editorial: Galaxia

Despois dos tropezos, na credibilidade dos seus enredos, de Ledicia Costas e Arantza Portabales nos seus dous últimos romances, xa é unha alegría atopar unha autora que ofrece todo o contrario: fiabilidade e proximidade narrativas, como é caso de Sara Vila neste título co que obtivo o Premio Illa Nova de Narrativa. Tratándose ademais da súa estrea como romancista, os parabéns duplícanse.

            O enredo en si non é nada que  non se vira/lera con anterioridade na súa proposta. Unha moza, Eva Cortes, desaparece e Antía, xornalista, vai ter que cubrir a noticia suplindo un redactor de vacacións. Unha xornalista animicamente en horas baixas, a súa relación de parella pasa por un moi mal momento e no traballo ten dificultades á hora de que publiquen, sen modificacións que alteren o sentido da información, o texto que ela envía. Porén, fuxindo de calquera tipo de artificiosidade, a autora consegue interesar a quen le, convencidamente e desde o inicio. Para iso crea unha nómina de personaxes moi realista, moi críbeis e próximos. En realidade, todo o que ten que ver coa desapararición non é máis que o punto de partida para que esas personaxes se manifesten. E a primeira desas personaxes é Eva Cortes, moza que vive nun barrio obreiro, que profesionalmente é coidadora de persoas maiores, que se manifesta desde textos en primeira persoa, onde dá conta íntima da vida dunha moza que esperta  á vida adulta. Estes textos abren o romance e tamén o pechan.

            Despois está Antía, xornalista aínda tamén nova, que cre nun xornalismo útil para a sociedade e á que enfada o sensacionalismo barateiro e mórbido que o seu xefe persegue, custe o que custar e sen reparar no dano que pode facer a terceiros. Haberá ocasión para confrontar estas dúas visións do xornalismo, a ética e a sensacionalista, cando Gael, a última persoa que ve con vida a Eva sexa considerado como sospeitoso a raíz da súa ascendencia suramericana. Gael non é unha personaxe contraditoria, mais o seu testemuño ten lagoas. Despois dunha noite de bebedela e algo máis, queda con Eva, a quen trataba desde unha desas páxinas de contactos que hai pola Internet, mais o encontro non resulta agradábel para ningún dos dous, dura pouco e Eva marcha. Hai aquí un paralelismo evidente co último romance de Portabales, e tamén co asasinato de Sanuel en A Coruña. É dicir, o enredo que se nos propón resulta de moita actualidade. Iso, a actualidade é un plus á hora de mercar esta lectura, mais o bo desenvolvemento narrativo fai que sexa intemporal.

            Enredos de tipo xornalistico-detectivesco hai moitos, a diferenza está en que non todos resultan tan críbeis e que noutros casos as personaxes son máis de tinta e papel que de carne óso. Neste romance, repetimos, as configuracións dunhas personaxes próximas e recoñecíbeis, levan a que quen le se interese inmediatamente polo texto, un texto que, por outra banda, está tecnicamente ben artellado, a dosificación da información é moi coidada e logra sorprender cun remate climático. Non se cae na tentación de pretender engrosar o discurso nin se recorre á típica estratexia de presentar posíbeis culpábeis para que quen le vai pesquisando cal vai ser o verdeiro culpábel, para despois sorprender no reamte. Para nada.

            Aínda que Sara Alonso nos sitúa nun escenario ficticio, a vida e as personaxes que compoñen o romance son moi reais. E nisto queremos deternos unha chisca porque é importante. Antes falamos da credibilidade das personaxes, e, relacionado con isto sitúase a querenza por deixarnos un discurso realista, que sexa fiel espello da realidade social que vivimos. Nótese aquí a defensa dun xornalismo ético, mais tamén o hipócrita tratamento a que son sometidos os migrantes con tanta facilidade. Por sinal. Que hai máis, como pode ser a dupla vitimación. Eva non só é vítima porque desaparece sen que se saiban os motivos, tamén mora nun barrio obreiro, de onde se segue que desa extracción social todo se pode agardar. A hipocrisía social outra volta, coma se en barrios ricos non sucederan peores cousas.

            Contar sen complicacións. Crear personaxes e conflitos críbeis e reais. Parece sinxelo. Mais, no fondo hai un traballo estrutural ben penado e medido, absolutamente eficaz. Ao que hai que sumar a hábil harmonización entre enredo de xénero e enredo realista. Dando como resultado unha lectura agradábel que sabe afondar na complexidade humana e social malia non ser moi voluminosa. Non é pouco. Agardamos con ansiedade novos traballos.

            ASDO.: Xosé M Eyré

a propósito de O QUE FICA FÓRA, de Manuel Rivas, en Apiario

O QUE HAI DENTRO

Título: O que fica fóra

Autor: Manuel Rivas

Editorial: Apiario

Non, non lles vou contar o que hai fóra. O que hai fóra é iso que vostedes teñen que procurar, e non se estrañen se o que hai fóra ten algún tipo de correspondencia co que hai dentro. Dicían os románticos que o que hai fóra reflectía o que hai dentro, ou iso pretendían. Eu limitareime a escribir sobre o que hai dentro deste novo poemario de Manuel Rivas, que comeza cun poema titulado “Terra de ninguén”, título moi significativo porque o que hai dentro del é unha tentativa de explicación do que somos, do que é a voz poética, terra nosa, terra de ninguén, país que fica fóra e que conclúe somos éxodo en celo. Neste tempo de devastación onde a lingua é perseguida e a nación negada, o compromiso ético, social e político reafírmase xa desde o primeiro poema. Non, non se trata de panfletarismo político. É poesía lírica que non esquece, poesía inconformista nun tempo onde o máis sinxelo é deixarse ir na onda que convida a preocuparse só do materialismo que nos afecta invidualmente. Dixen materialismo, é o mesmo que dicir capitalismo (neo)liberal, sempre invdividualista. Reafirmo. Pois ese é o “Punto cero”, o punto de partida, cachizas de horizonte, / meridianos esnaquizados, / coordenadas á deriva, poema que insire o retrouso ça ira!, un retrouso con múltiples referencias, desde a canción da francesa Joyce Jonathan (ese labirinto interior, ese desasosego), á ópera de Roger Waters (ex-líder de Pink Floyd) que é unha versión musicalizada da Revolución Francesa, Revolución Francesa que adoptou esas dúas palabras como himno e que tamén levou ao cinema Tinto Bras…sen esquecer que tamén se pode interpretar ao abeiro do laissez faire que á vez é slogam nihilista e tamén pode indicar para o liberalismo económico (e político, engado) xa nos seus inicios. Significativamente o poema remata a náufraga que camiña no mar con pés de lá. Significativamente, nun poema que comeza: o que trae o mar nos brazos. Lembren, náufraga. A vida é un naufraxio? A vida d@s galeg@s conscientes e solidari@s, sincrónica e dicaronicamente, que vivimos esta devastación, é un naufraxio? Cavilen. É o que hai fóra, dentro e fóra

            Segue un poema que ten como centro a lingua, precisamente a lingua abrindo galerías no manuscrito da terra… Lingua alada que migra no esquecer / que aniña onde doe / no ceo do padal…Abatida na brama, cando canta de celo. A lingua propia deste país que abisma no cantil, este é xa un poema breve como “Pandemia 2020” e os seguintes, dos que quero reproducir “A Brava de Elviña”

            Naquela taberna

            todo parecía ficar fóra

            do poder do Estado

            Son poemas breves, concisos, impactantes malia algún semellar que leva tatuada a contemplación propia dos haikus. Despois da “Imperiofobia” e d´”A pedra da forca” si chegarán haikus, os “Haikus secretos”. A verdade é que este tipo de poemas, que convidan á reflexión contemplativa están estratexicamente dispostos despois da ancoraxe ética precedente e antes de retomar outravolta o desacougo interior que á voz poética lle produce o devir histórico. Para quen le, este tipo de poemas son unha oportunidade para sentirse acompañado nas súas arelas de xustiza e reivindicación, xustiza para a nación e a cultura, para a lingua e a Terra, reivindicación imprescindíbel nestes tempos de esquezo colectivo, de indolencia ética, de espectador+s consumistas en lugar de protagonistas crític@s activ@s.

            “O chío de xiz”, poema que ten como centro a poesía de Antonio Machado (para que despois digan os da “caterva mediática” que @s gaelg@s eticamente comprometidos somos isolacionistas!), volvénos situar no centro exacto do desterro…

            ese ourizo da man

            que ulisca os restos

da historia de España

nun bodegón

onde pendura dun gancho de caza

a lúa demudada

            Logo de que no seguinte poema Toda  a terra, un cantil cortado a pico. Termaba de nós, / anxos caídos / un vento emboscado. / O tolo de Abril continúe no ronsel do lirismo eticamente comprometido…non é que se vaia abandonar, cousa que nunca sucede, mais o seguinte poema posúe unha característica individualizadora e nova no poemario. É narrativo. Conta un enredo. Tampouco é o único. Logo, tematizando a mai (reflexionen vostedes sobre todas as connotacións desa palabra) sitúanos n´o impensábel, o que fica fóra. Non é un poema tan declaradamente narrativo, combina narración e lirismo valente

            A seguir volve reinvindicar a lingua (nunca é pouco!), a propósito da palabra “vagalume”

            Cen nomes ten o vagalume

            cen sartegos na cripta

             dun dicionario

            E aquí quero determe unha chisca, para que fique ben clara a identificación entre lingua e mundo natural (fauna, flora…), quero determe unha chisca hoxe, cando a sociedade maioritariamente vive pisando artificialidade, cemento, alcatrán…Cando foi a última vez que viron un vagalume?. Evidentemente todo ser humano ten dereito a ser feliz, ese dereito, esa obriga, vén a  seguir, e chama a atención que os poemas nos leven a xeografías diferentes á galega. Significativamente. Mais lembren que a necesidade de horizontes está sempre aí, sen eles perdémonos. E un deses horizontes, lembrémolo, é a lingua Cando lle arrincan  a lingua ás palabras, Cando son sometidas a trata….Qué o que fica en pé / O que fica fóra. E, co seguinte poema, o poema do prófugo, o corvo que non regresou ás mans de Noé, con ese poema entramos nunha nova diemensión estética do poemario. Porque a partir de agora o poema vólvese poema visual, caligráfico e visual, ensaiando novas formas, como o esquema, por sinal. Ás veces no é doado de ler, reclamando máxima atención e esforzo. A lectura perde a verticalidade, horizontalízase, h o r i z o n t a l í z a s e. Os trazos da escrita tenden a ser grosos e recupéranse motivos temáticos antes lidos, agora nun novo horizonte. Deste nova forma poética comprendan que pouco lles comente, deixarei que fique fóra, virxe para que vostedes a interiorizen.

Ben, eu conteilles o que hai dentro d´O que fica fóra. É unha fiestra. Unha porta aberta. Entren sen chamar.

ASDO.: Xosé M Eyré

crítica de A NENA LECTORA, de Manuel Rivas e Susana Suniaga, en Xerais.

A MAXIA DA PALABRA

Títulos: A nena lectora

Autor: Manuel Rivas & Susana Suniaga

Editoriais: Xerais

Despois de A lavandeira de San Simón (Eva Mejuto & Bea Gregores) que iniciou a colección “Pequena Memoria”, chega esta A nena lectora de Manuel Rivas, ilustrado por Susana Suniaga. Primeiramente faise imprescindíbel comentar que esta coleeción de Xerais, na que se rescatan para a  rapazada voces e feitos que dormen no inxusto sono da memoria cando resultaron decisivos na nosa propia Historia aínda que poidan parecer circunstanciais puntuais, esta colección parécenos unha das mellores iniciativas que a LIX ten levado a cabo. Non podemos deixar ocultas no silencio estas voces porque equivalería a condenar e esquecer unha parte moi importante da afouteza e compromiso social aleccionadores do humanitismo necesario para seguir chamándonos human@s. E isto, o rigor histórico non se leva mal nin exclúe as dotes de fantasía que a rapazada tanto estima xustamente porque lles amosan que o mundo pode ser doutra maneira, doutra maneira mellor.

                     Manuel Rivas rescata oficios xa desaparecidos como o de trapeiro, que é o do pai de Nonó, a protagonista: Oficio de pobres, si. Mais cómpre berrar ben alto que a pobreza non é sinónimo de incultura. Que o seu burro se chame Sócrates e o can Darwin, ou o irmán Liberto, xa nos indican para iso. Liberto, de quen nos chega a memoria da Antorcha Galaica, escola onde aprendeu a ler, e, de feito le para a familia todas as noites, o que máis lles gusta é o “Nouturnio” de Curros Enríquez. Nonó ten tamén dúas irmás xemelgas, Idea e Sol.

                     Cando a nai enferma gravemente, o doutor recoméndalle a Nonó que lle lea cada día unha historia diferente, pois así poderá vivir moitas vidas no tempo que lle quede. EIs unha maneira de poñer en valor ese acto xa mecanizado e ao que non adoitamos darlle a importancia que realmente ten. Tamén se denuncia, admais da Guerra de Marrocos, as detestábeis condicóns de traballo das mulleres na Fábrica de Mistos ou na Fäbrica Tabacos coruñesas. De non ser por inicitaivas como esta colección, esta parte da nosa Historia permanecería roubada  polo silencio para a inmensa maioría da rapazada, pois todos sabemso as dificultades que a sociedade galega ten para contar a súa propia Historia.

                     Despois, Nonó, convertirase en lectora na Fábrica de Tabacos. Durante moitos séculos, até chegar a ben entrado o XX a ocupación de ler para os demais, da lectura pública, foi fundamental para enfrontar o tedio da vida e as duras condicións de traballo nas fábricas que trouxo a Revolución Industrial. Queremos deternos un chsico aquí, porque a lectura pública aínda se segue practicando en moitos países como un acto cultural máis -polo que mesmo se chega a pagar- mentres aquí é unha actividade que poucas veces se ve a non ser en actos de homenaxe.

                     A aliaxe entre fantasía e realidade funciona ás mil marabillas neste texto de Manuel Rivas que ilustra tan preciosamente Susana Suniaga (quen na atmosfera da laboriosidade gris e escura sempre atopa maneira de achegar colorido) e constitúe unha maneira de lembrarnos que é posibel atopala inclusive nos días máis anódinos, nas circunstancias menos agardábeis, a maxia da palabra é un conforto extraordinario e de doado acceso. Aliás con este tipo de historias, a rapazada aprende que que o marabilloso pode xurdir nos momentos e situacións máis prosaicos, que  maxia da palabra pode transformar, facer e facernos mellores.

                     O valor, o poder e valor da fantasía que achega a lectura, o poder e valor da aprendizaxe que supón a lectura, o poder e valor de mergullarnos nos diferentes mundos que nos proporciona a lectura…

ASDO.: Xosé M. Eyré

crítica de PEREZ. HISTORIA DUN TRIUNFO, de LLerena Perozo Porteiro, en Galaxia

QUE NON SEXA SÓ XUSTIZA POÉTICA

Título: Pérez. Historia dun triunfo

Autora. Llerena Perozo Porteiro

Editorial: Galaxia

Para a súa estrea como romancista, Llerena Perozo escolleu un enredo reivindicativo e denunciador á vez. Denuncia os malos tratos recibidos polas mulleres, tanta físcos como psíquicos. Malos tratos? Esa é a etiqueta social que se aplica con máis frecuencia. Para min trátase de brutalidade, e aínda esa palabra me queda pequena. E reivindica o valor das persoas que enfrontan estas situcacións e axudan as vítimas. No romance, a inmensa maioría son mulleres mais tamén hai algún home.

                     O romance presenta dúas partes ben definidas, aínda que o deseño editorial é compacto. Nunha primeira parte cóntasenos com o Pérez chegou a ser home de prestixio laboral e social e como ese Pérez se convertiu nun sádico e violador. Non quero desvelarlle moito do enredo. Simplemente direi que se criou con dous irmáns que teñen as mesmas vivencias que ten el, mais non se convertiron en sádicos e violadores. Simplemente direi que estuda Medicina de maneira meteórica. Que casa moi novo e ten até seis fillos sendo aínda moi novo. Nesta primeira parte, repito, relátase o seu ascenso social e proefesional á vez que é un sádico e violador, mesmo coa propia esposa, e cando iso non lle abonda sempre atopa selectos clubs de prostitución nos que pode satisfacer os seus desexos sen que a ninguén lle importe o lamentábel estado en que quedan as súas vítmimas. Nesta primeira parte, no perfil psicolóxico da súa esposa, Manuela, pouco se avanza. Mentres se le pode bótarse de menos. Porén ten unha explicación lóxica, faráse na segunda parte do romance. Lóxica e ben administrada, porque sorprende.

                     Esa segunda parte do romance cóntanos como, cando el menos o sospeitaba e está chegando ao máximo explendor social e profesional, e quen menos sospeitaba, van facer xustiza sacando á luz pública as súas perversas “afeccións”. Aquí denúnciase o tráfico de mulleres, aí a historia de Hosa e a sú airmá, ocupan lugar central. Non é nada que non saibamos, España é un dos países onde máis tráfico de mulleres hai a nivel mundial. Non é nada que non saibamos, si é algo no que, aínda conscientes da gravidade, a sociedade parece como se fixera oídos  xordos, porque a resposta social segue a ser proporcionalmente moi baixa. Porén esta segunda parte tamén conta a historia da primeira secretaria, de Manuela e outras mulleres (non só Hosa) que deciden tomar a xustiza pola man, como fixera Rosalía. E, nisto, tomar a xustiza pola man non hai nada de vinganza, ou, mellor dito, as mulleres non actúan por vontade vingativa senón xusticieira. Non é un “ollo por ollo”. Trátase de algo máis sofistificado e fectivo.

                     O mellor do romance, tecnicamente falando, é o encaixe desas dúas partes. E que a segunda eleva o nivel climático do enredo, efecto que sempre deixa a quen le cunha opinión favorábel sobre o lido. Aïnda que a historia de Pérez (o apelido tan común é propositado e,a meu ver, acertado) nos sexa ben coñecida, había que, hai que escribila, esta e moitas máis veces até que ningún Pérez exista xa. Eis un romance valente e necesario.

                     Alén diso, nótase que estamos diante dunha narradora debutante. Ás veces o uso do adxectivo é supérfluo, abúsase del, e bótase man de fraseoloxía calcada desde o castelán (por sinal “viva a virxe”, “da outra aceira”), aliás e tamén o uso do pronome persoal átono ten deficiencias. Para alén destes tropezos formais, a estrutura está ben traballada e as configuracións psicolóxicas das personaxes, sobre todo algunhas femininas (caso de Manuela ou Xulia), só no remate se conseguen, porén esta é unha obdiencia á estrutura ideada, na cal se procura o remate climático onde chegará a “xustiza poéticas” de mans dunhas mulleres que nos sorprenden pola súa afouteza.

                     Cantos romances, ou libros, como este haberá que escribir aínda para que xa non haxa que falar de “xustiza poética” ou “xustiza pola man”? Mentres non sexa así haberá que seguir na loita Decididamente.

                     Lean. Crean. Non se espanten da sádica e inhumana actitude de Pérez, nin do seu machismo. Sucede. Coas súas vurtudes e so seus defectos Llerena reflicte un acontecer tan real como antigo.

                     Lena. Crean. E actúen. Xa.

ASDO.: Xosé M. Eyré

crítica de AVE DO PARAÍSO, de Lorena Conde, en Apiario

A DANZA LIBERADORA

Título: Ave do Paraíso

Autota: Lorena Conde

Editorial: Apiario

Se vostedes procuran información sobre a  “ave do paraíso” atoparán primiero unha planta e, logo a propia ave. Se profundizan nas especificidades verán que é unha ave solitaria e aínda non ben coñecida, ao habitar na parte máis alta das árbores. Solitaria e dunha beleza incomparábel. Porén, abondará con que saiban esas dúas cousas. Solitaria e de moitísima beleza. Digo que lles abondará porque a “ave do paraíso” presente neste poemario de Lorena Conde, co que obtivo  I Premio Filomena Dato, non pretende reproducir o que é a ave en si, senón xogar coas connotacións que o sintagma ofrece. E se eu me decidín por este comezo é porque o propio poemario tamén é unha “ave do paraíso”, unha preciosa “rara avis” na república da poesía, da poesía rebelde, e da poesía feminina rebelde.

                     Poesía rebelde porque se enfronta decidida á secular submisión da muller ao home. Algo que xa conveteu nun modo de vida estratificado e consolidado pola tradición. A liberación da voz e do corpo da muller, nesta altura é condicón indispensábel para o progreso da humanidade. Calquera “tipo de progreso” que non se formule neses termos é, en realidade, un “retroceso”. Evidentemente as enunciantes/anunciantes desta revoluvión son mulleres, mulleres que deben contar co apoio daqueles homes que crean verdadeiramente no humanismo, na necesidade de evolción humana e na imperiosidade de que a muller se empodere fronte aos inimigos que pretenden cousificala e reducir a súa dimensión existencial.

                     Pola súa banda o poemario, “como rara avis que é”, presenta unha forma que non quero cualificar como “híbrida” senón como lugar onde conflúen narratividade e teatro mais sempre dentro do eido da poesía. Comecemos polo teatro. O poemario como escenario onde se xulga a K(aren), muller que non acata o rol transmitido pola herdanza secular patriarcal. Desde ese punto de vista, hai aí unha sorte de escenario poético-teatral. Os textos veñen distribuídos en dúas colores, verde para as intervencións do Tribunal, e negro para os poemas nos que Karen se enfronta a el e se dirixe a quen le. Por veces, os dous textos aparcen imbricados, no medio do discurso de Karen interfere o do Tribunal, como estratexia para lembrarnos que non estamos perante dous discursos alternativos, senón que forman parte da mesma realidade. Á súa vez, esta “teatralización” do discurso confírelle dinamismo. Isto é especialmente interesante, porque conecta directamente co dinamismo que o feminismo ofrece á sociedade. E de aí tamén os pousos de narratividade (o tetaro non deixa de ser froma narrativa) que podemos atopar.

                     Explícase no remate do poemario, mais este é momento ben apropiado para comentalo. Unn conto de H.C. Andersen, lido na nenez e relido xa de adulta, serve como catalizador desde o cal nace toda a explosión de rebeldía que caracteriza Ave do Paraíso. É unha maneira de simbolizar, de individualizar a tradición patriarcal que somete á muller xa desde a mesma infancia, con eses “contos” aleccionadores que teñen como misión perpetuar sen discusión a súa submisión. O poemario nace como resposta liberadora fronte a esa hipertrofia tradicionalista. Unha resposta liberadora tanto no plano intelectual como no mesmamente físco, pois a alienación atinxe os dous campos. Ela, a “Ave do Paraíso” reclama o corpo indómito e liberado fronte á moral corrupta, dálle igual que a alcumen de  viciosa, de vulgar ou de indecente (método patriarcal moi frecuente). Ela desobedece contra a inxustiza hipócrita que ritualiza unha vida que, xa contrto remate, identifica como auténtico “martirio”.

                     Velaquí un poemario liberador, nada doado de escribir, segundo confesa a voz poética.Tanto conceptualmente como mesmo formalmente. Non vou porfiar coa necesidade de textos liberadores que se enfronten sen vacilación á secular moral patriarcal que a través dos séculos secuestra a voz da muller e cousifica o seu corpo. Non vou porfiar niso porque este poemario non é un máis nesa corrente liberadora. Non non é un máis. É quizá o poemario máis orixinal que nese sentido lembro ter lido. Un poemario que pía porque o leven a escena, ten unha dimensión dramática na cal a rebeldía ficaría ben patente. Ademais de constituír unha socialización da mensaxe moi acaída e opottuna

                     Lean esta Ave do paraíso de Lorena Conde, un libro sen par.

                     Lean. E crean

                     E rebélense contra todas as artimañas da Tarántula, personaxe que tece arañeiras inmobilizantes.

                     Lean. Crean. Rebélense.

ASDO.: Xosé M. Eyré

crítica de DEUS NÃO PROTEGE OS CERTINHOS, de José Eduardo Degrazia, en Penalux

AS TEMPESTADES INTERIORES

Título: Deus não protege os certinhos e outros minicontos impuros

Autor: José Eduardo Degrazia

Editorial: Penalux

Nota inicial para o lectorado galego: Os “certinhos” son xente ben comportada, ben vestida, até límites de esaxero, e con alta estima persoal. Non é termo que usemos desta banda do Atlántico, por iso o aclaro. Aquí acostumamos usar “fachendoso”, “presumido·, “vaidoso”, “figurón”… Mais en “certinhos” non percibo tanta carga despectiva, senón mesmo certa comprensión, non exenta de crítica, ou compaixón, conmiseración íntima por ese tipo de xente. É posíbel que na miña concepción de “certinhos” tamén inflúa a perspectiva desde a cal os contempla José Eduardo Degrazia, o escritór de Posto Alegre, de cuxa obra nos imos ocupar a seguir.

                     Agora imos coa crónica libresca de Deus não protege os certinhos. Despois de O atleta recordista (1996), A orelha no bugre (1998), A terra sem males (2000), Os leões selvagens de Tanganica (2002), A colecionadora de corujinhas (2016) e agoar este Deus não protege os certinhos, estamos a falar dun escritor que cultiva o miniconto de maneira convencida ao longo de boa parte da historia minicontística brasileira, tendo en conta que xa nos anos ´70 os publicaba en prensa e que O atleta recordista é o primeiro título que propón o termo miniconto para estas historias brevísimas…sen o nome de José Eduardo Degrazia non se pode entender cabalmente nin a aparición do miniconto brasileiro de xeito individualizado xa nin tampouco a súa evolución.

Dividiremos a crónica en capítulos.

CAPÍTULO 1

                     Sendo o miniconto territorio da brevidade, a actitude autorial ou narratotorial con respecto aos enredos propostos non sempre se visibiliza diafanamente. O procedemento máis habitual consiste xusto no contrario, en expoñer as personaxes no seu conflito. Excepto cando o autor é José Eduardo Degrazia, que xa nos seus primeiros títulos deu mostras de algo infrecuente na brevidade da minicontística: a creación de ambientes, de climas lectores. E non é estratexia narrativa que abandone no título que nos ocupa, non totalmente, non é o máis fácil de comprobar lendo cada miniconto en por si, porén unha vez que se le (e relé,e volta a ler, porque os minocntos é o que teñen, deixan aberta a porta a múltiples interpretaciósn) o volume enteiro chégase á conclusión de que o autor si expón as personaxes coa súa conflitividade interrelacional (ou íntima). Desde unha actitude narratatorial que á vez se pode cualificar como denunciadora e comprensiva.

CAPÍTULO 2

                     O feito de expoñer as personaxes e a súa conflitividade realízase coma se un raio, un alustro, iluminara esa conflitividade xustamente no instante en que se narra, en que se le. Antes utilicei a expresión “expoñer”, e é certo que existe exposición, mais non é unha exposición que implique confrontamento infléxibel carente de comprensión. Non, as personaxes aparecen manifestado as súas ruindades e miserias, as súas decepcións vitais e tamén os seus acertos e frecuentemente toman actitudes resolutivas. Estas actitudes resolutivas constitúen mesmo a epifanía final do miniconto. O obxectivo non é presentar a cara amábel da vida, as personaxes poden posuír configuracións persoais totalmente rexeitábeis para o ser humano que detente valores morais. Mais tamén é certo que son “as súas” personaxes, que toda autoría no porceso de escrita se  familiariza coas personaxes. É un modo de entender mellor a vida e de entenderse mellor na vida. E tampouco é circunstancia aplicábel a todas as autorías, hainas que só pretenden contar unha historia para pasar o tempo, o que escriben non nace dunha observación crítica da realidade vital (actitude humanística) senón que está concebido simplemente para entreter, para encher o tempo de ocio sen máis.

CAPÍTULO 3

                     Até aquí falamos do libro de maneira moi xeral. Agora é o momento de particularizar, no posíbel, pois nun libro de minicontos caben moitas temáticas. Sen pretender exhaustividade queremos fixarnos nas que máis nos chamaron a atención non só polo carcácter de enredo senón porque tamén indican (unhas máis  e outras menos) determinadas estratexias narrativas que fan do libro esa realidade literaria única.

                     Comezaremso por indicar, precisamente, que os enredos é frecuente que se ubiquen na dialéctica entre confluencia e diverxencia. De pareceres, de opinións, de actitudes, de intereses sobre o que a vida ofrece á xente, ás personaxes, e a súa reacción. Non  se pode negar que ese punto de fricción é común na minicontístcia, na conflitividade que os  minicontos traen á luz, mais cada autor trátao de maneira persoal e intransferíbel. No caso que nos ocupa saen á luz temáticas como a resignación, as inseguranzas, a desgraza e compaixón, a tenrura, a decepción, a esperanza e a desesperanza, a indiferencia, a vinganza, a vulnerabilidade dos invulnerábeis, o lirismo, a corrupción (non só política, tamén da alma humana) e o escuro universo da delincuencia e o xénero negro, o noir, outra volta, tan propio do autor gaúcho desde xa os ´90. En realidade a vida é esceneario onde as máis baixas paixóns humanas se manifestan, ás veces cone claridade e outras de forma máis disimulada ou oculta. Fronte a isto, a actitude autorial consiste en narrar a súa crueza para que quen le tome nota da gravidade do asunto contado. Nárrase, inclusive con certa comprensión pola debilidade do carácter humano…mais sen deixar de denunciar, de protestar. Humanísticamente.

                     Fican aínda tres temáticas por comentar, que non só son temáticas, tamén son recursos e estratexias narativas de moita produtividade. Por sinal, a ironía, que deixa paso ao humor, pois significando unha actitude narratotorial crítica, tamén en moitas ocasións supón a aparición do humor (tan ben recibido sempre). A ironía, detrás dela está a confusión entre o que é lóxico e ilóxico; aparentemente todos sabemos o que é lóxico e ilóxico, mais isto, no miniconto sempre nos sorprende. E, xa que mentamos a confusión, a seguir chega a frustración. Ben se pode dicir que vimos á vida para saber o que é a frustración e mostrar a nosa reacción ante ela (e volvemos á resignación e rebeldía)

CAPÍTULO 4

                     Nótese, para máis, a preocupación polo propio acto da escrita, non só como materia narrativa, que o é, senón tamén com xeito de singularizar a escrita neste Deus não protege os certinhos, onde a chamada “economía de recursos” (ou depuración de estilo) está presente. A propósito desta preocupación polo acto da escrita hai que comentar o feito de que existan minicontos seriados e outras veces contados de forma fractal. Nun libro de minicontos a sorpresa é fundamental, e para tal, a variedade estratéxica narrativa é moi útil, como demostra José Eduardo Degrazia neste volume. Non faltan tampouco os títulos que conteñen varios minicontos (que quen le, se lle é posíbel, pode interpretar fractalmente ou non). E engádase a isto o uso, máis marcado que noutros volumes, de linguaxe coloquial como maneira de achegamento a quen le, de aproximarse a quen le.

CAPÍTULO 5

                     Se Deus não protege os certinhos, quen os protexerá?, pois todos necesitamos protección fronte á intemperie da da vida. A denuncia, o protesto, a rebeldía veñen xa indicados desdeo mesmo título. Que se complementa con “e outros minicontos impuros”, que non son impuros como referencia única á nova  forma de escribir e ler que son os minicontos. Sobre todo son impuros porque reflicten a ausencia de pureza na vida humana.

                     Mais, volvemos, se Deus non protexe os certinhos, se Deus non protexe…velaí o chamado á solidariedade, pois só entre nós nos podemos protexer da intemperie vital, axudarnos cando as tempestades interiores saen á luz e ameazan devorarnos. Só nós podemos protexernos da intemperie vital, mais téñase en conta que a tal intemperie non é algo que nos veña imposto por definición, como nas matemáticas. Non, a intemperie créaa o ser humano interrelacionando. Volvan ler o capítulo 3. A temática indica o momento do conflito, nese instante preciso o raio ilumina coas palabras do miniconto, ese instante preciso en que hai que tomar decisións, o raio ilumina o desconcerto no desasosego e tamén a resposta inagardada, sorpresiva, que pon en cuestión iso que chamamos razón, o método de raciocinio humano, que ás veces é des-humano, tantas.

ASDO.: Xosé M. Eyré

crítica de GOLPES DE LUZ, de Ledicia Costas, en Xerais

BRAVAS MULLERES

Título: Golpes de luz

Autora: Ledicia Costas

Editorial: Xerais

Cando unha autoría “sabe chegar” (como se di vulgarmente) a quen le. Iso é algo que se percibe inmediatamente. Abonda unha páxina, un par delas, para quedar preso na lectura. @s críticos preguntámonos sempre cal é a razón de que iso suceda, e, moitas veces conseguimos ofrecer resposta satisfactoria. Xabier P. Docampo, ese mestre inesquecíbel, non se paraba nestas miudallas técnicas…se tal petición non saía na conversa. El posuía un especial olfacto para distinguir as “autorías de raza” das que só tentaban contar unha historia. E, nese especial olfacto xogaba un rol moi importante a configuración e interralación das personaxes. Se digo isto agora é porque no seu parecer, xa desde os primeiros títulos, consideraba a Ledicia Costas como unha “autoría de raza”. Sei que algo disto xa o contei a propósito da primeira novela de Ledicia Costas, Infamia (Xerais, 2019), son ben sabedor, mais sinto que debo comezar así máis outra vez..

                     Xa o título, Golpes de luz, xoga coa amfiboloxía. Os dous substantivos poden refrirse a dúas cousas com mínimo. Golpes pode significar algo así como o choque violento entre dúas cousas, mais tamén pode referirse a un instante ou acción súbita, repentina. E o segundo pode referirse tanto a un instante (repentino) de clarividencia, como pode ser o nome dunha das protagonistas do romance. Ou as dúas cousas á vez, que tamén é posíbel. O título, na capa, aparece en maísculas. Xa se decatarían que eu optei por titular “luz” en minúsculas. Agora explícolles a razón.

                     Ledicia Costas preséntanos un enredo no cal Xulia, xornalista, despois dun divorcio traumático decide volver de Madrid á Galiza, á casa da nai, Luz, e con ela trae ao seu fillo Sebas. Non é un regreso agradábel, Xulia nunca tivo unha relación fluída coa nai, Luz. Porén non sucede o mesmo con Sebas, que axiña empatiza coa avoa, a cal asimila ao seu mundo de heroes mitólóxicos. Ese mudo de heroes mitolóxicos é máis ben propio dun dos seus amigos, Guerreiro, auténtico experto en todo o que teña que ver cos viquingos…e como a avoa Luz anda diario cun martelo na man e non dubida en golpear con el cando lle parece que a ocasión o require… Esta fusión entre realidade e mitiloxía, non é unha circunstancia máis do enredo, no é ocasional. Ledicia Cotas entremestura moi habilmente os dous mundos, quer porque Sebas e os seus amigos (Noa e Guerreiro) protagonizan o rescate de Luz, cando esta desaparece (o mundo da fantasía sae en axuda do mundo real, mensaxe moi a ter en conta), quer porque Luz se ha ver obrigada a actuar como unha heroína mitolóxica.

                     Hai outra personaxe envolta no enredo, e personaxe fundamental, o Americano, o pai de Xulia. Xulia sabe moi pouco del, só que desapareceu da súa vida cando ela era unha cativa. Agora pretende descubrir máis cousas, aínda apesar do enfrontamento radical que iso supón coa súa nai, Luz. E conseguirao, no remate do romance, mai iso, evidentmeente, non llelo vou  contar.

                     No enredo do romance crúzanse tres habilidades que fan del unha lectura que nos aprehende. Dun lado está a complexa e forte configuración das personaxes. Son personaxes complexas, e aquí inclúo tamén a rapazada, tan complexas como esas que cruzamos na rúa sen imaxinar toda a conflictividade que levan dentro. E esa é unha complexidade dinámica, que se vai transformando, que se vai ennobelando segundo se vai lendo e se van sabendo máis cousas das personaxes. Por outro lado, a típica estratexia de contar unha cousa que agacha outra coa que se nos vai sorprender no remate, está sempre aí no horizonte de expectativas de quen le. E finalmente, a reivindicación feminista, que non só se produce no “golpe de luz” conclusivo senón que percorre todo o romance, sobre todo da man da avoa Luz, unha muller de carácter, unha homenaxe narrativa ás “avoas” que levaron unha vida dura en tempos difíciles e que souberon resolver problemas moi complicados gardando dentro delas esa traumática resolución… e facendo por protexer a súa descendencia como mellor saben e poden.

                     O romance tamén é unha denuncia. Denuncia da violencia contra as mulleres. Que non só é unha violencia puntual, non só é a violencia das labazadas e patadas recibidas, ou das tentativas de violación. Tamén é a denuncia dun tempo onde a muller de máis de 25 anos era tida como fracasada se non conseguía casar antes, pois o matrimonio era o seu único destino. E esta denuncia debe ficar ben clara, e reflectila ben alto nuns días onde a sociedade está sendo habituada a perder dereitos nesta “nova normalidade”. Hai fronteiras que non se poden cruzar. E a dos dereitos adquiridos, conquistados nunha dura e constante reivindicación, polas mulleres é unha delas. O feminismo constitúe un diadeario social contrainvolucionista de tremenda importancia, un faro que non deixa de alumear, e del saen os golpes deluz necesarios para que a sociedade non perda o rumbo.

                     Denuncia machsita e denuncia patriarcal.

                     Ben, tamén hai dous pormenores no enredo que non son precisamente positivos. O primeiro é a onomástica híbrida, nunca deixarei de defender a paráctica onde a onomástca galega sexa usada en toda a súa potencialidade, nunca transixirei coa hibirdación coa onomástica castelá. Nunca, significaría asimilar a derrota lingüística, o comezo dunha substitución imparábel. O segundo tamen ten a súa trascendencia polas implicacións que del se desatan. Un enredo debe, antes de nada, ser críbel. E calquera cousa que interfira nesa credibilidade resulta un pexo negativo. Aquí acontece cando rouban gasolina dun tractor. Que eu saiba só hai tractores a gasolina para a razapaza, construídos a escala reducida- a non ser que se trate dun motocultor, cousa que non se indica. Porque o combustíbel do tractor sempre foi o gasóleo. Na Unión Europea son contadas as unidades de tractorres a gasolina existentes, importadas dos USA hai décadas. Unha mágoa porque o efecto tóxico do gasóleo é similar, ou peor, que o da gasolina e o enredo non se vería prexudicado.

ASDO.: Xosé M. Eyré.

a propósito de TRANSHUMANISMO. TECNOCIENCIAS E ANTROPOCIENCIAS, de Baris Arribas, en Euseino?

FUTURO QUE XA É PRESENTE

Título: Transhumanismo. Tecnociencias e antropociencias.

Autor: Brais Arribas

Editorial: Euseino?

Existe entre a xente a falsa crenza de que filosofía se ocupa de  cuestións absatractas que pouco teñen que ver coa realidade e moito máis con ver quen ten a razón ou elabora a teoría máis anovadora. Xa digo que é totalmente falsa, a filosofía, desde sempre, ten o obxectivo de estudar o mundo real para axudarnos a comprendelo, e, nese mundo real, ten capital importancia o ser humano, por suposto. Abonda botar un ollo á crónica libresca que antecede esta, A orde dos obxectos (Mario Losada, Euseino?) e desde ela axaminar como se nos foi/está transmitindo a información relativa á covid-19, por sinal.

                     Pola contra, o título que hoxe nos ocupa, o transhumanismo, é dicir, o novo ser humano que os avances científicos fan /farán posíbel, sexa tido, de primeiras, como teorización sobre lago que aínda non é, sobre un posíbel futuro que agarda nas follas de alamaques xa moi próximos. Pois tamén é falso. O aborto, a clonación, as próteses médicas, a nanotecnoloxía aplicada na medicina, a alteración do ADN para evitar enfermidades ( como o caso de He Jiankui que logrou que neonatos foran resitentes ao VIH.pax 58), mesmo a posibilidade de implantar chips coa misión de mellorar e incrementar a percepción humna ( os ciborg) xa está aquí, como os robots que relizan diversas tarefas mecánicas e mesmo no fogar. Dito sexa por sinal, pois este é un universo moi amplo e son moitos o campos e aplicacións posíbeis. Si, os ciborg xa está aquí, parte humanos e parte máquinas. Sigan lendo.

                     Tampouco imos negar que, efectivamente, a maior cantidade de logros ou aplicacións están por chegar e hoxe só son concebíbeis como posibilidades nun futuro máis ou menos próximo. Porén, todo isto ten implicacións   moi trascendentes a cerca da concepción do ser humano como tal. Como advirte Brais Arribas “…no caso de non estarmos suficientemente preparados, é dicir, no caso de non reflexionar e non adoptar as decisións oportunas ao respecto…(ábrese) a posibilidade de que os seus efectos sexan máis negativos que positivos (pax. 54). De aí tamén que títulos como este sexan necesarios, imprescindíbeis e de lectura obrigada, non só porque nos ilustra dos precedentes do transhumanismo (que definimos como movemento cultural, intelectual e científico que procura mellorar a condición humana mediante o desenvolvemento de tecnoloxías que melloren as capacidades humanas), que se poden rastrexar desde mesma Grecia  clásica (Prometeo) ou o “Gilgamesh”, pasando polo humanismo ilustrado e tradición renacentista deica hoxe, aspecto ao que o autor dedica tempo no primeiro capítulo.  Pode haber certa “curiosidade” aí, mais o certo é que tamén é unha útil panorámica das diferentes concepcións do ser humano. O que está claro é que non podemos deixar nas mans d@s polític@s todo o relacionado con posíbeis melloras ou alteracións do corpo humano. Non, hoxe por hoxe é ben difícil crer que a maioría de polític@s non estean ao servizo do capital. Necesitamos unha biopolítica xa, diferente da actual que tampòuco é uniforme, moi influída por concepcións relixiosas e/ou políticas que non atenden ao ser humano como tal senón que procuran a perpetuación de ideais sociopolíticos obedientes a intereses clasistas, racistas, etc…com xa sucedeu cos nazis ou coas actuais tendencias políticas que propugnan a selección natural dependente do poder económico, como a evolución da pandemia covid-19 nos deixa ver.

                     O transhumanismo non deixa de ser a última versión do  humanismo. A última versióm, e en proceso, naturalmente, das pequisas que a ciencia estimula sobre a propia esencia humana.

                     No segundo capítulo fai un repaso das antropociencias (XNR, xenética, nanotecnoloxía e robótica), comezando pola nanotecnoloxía e seguindo coa bioloxía sintética e xenética. Á robótica dedica o capítulo 3 (“Máquinas, O devir cibernético da humanidade): “os implantes mecánicos e automáticos facilitan a expresión e expansión da diversidade humana” (62). Non cabe dúbida de que abren un infinito de posibilidades para unha vida biomellorada, que á veces xa están sendo utilizados con éxito, como  comentamos arriba. Porén cabe a posibilidade de que quen reciba as melloras implantadas non as controle e dependa de terceir@s para iso. Esta é unha advertencia moi seria e é o momento de pensarmos a cuestión xa, tendo como obxectivo tanto a “liberdade do indivíduo para se construír a si mesmo e se modelar segundo as súas preferencias e desexos” (63) como a necesidade que a súa natureza creadora ( do ser humano) non o deshumanice definitivamente. É preciso un proceso de pensamento bioético que impida iso, entre outras cousas porque os propios científicos” están cheos de prexuízos ideolóxicos” (73), pois non se poden illar do contexto sociocultal en que traballan e viven. Xustamente, no eido da filosofía, a bioética é unha achega filosófica decisiva en todo este devir.

                     Antes de continuar é preciso indicar que o transhumanismo non é unha corrente de pensamento unívoca, existen diferente sensibilidades e opinións dentro del. E, por suposto, ten os seus inimigos ou contrarios, identificábeis baixo o rótulo de “bioconservadores”. Nas críticas que se lle fan ao transhumanismo tamén se detén Brais Arribas, fixándose nas máis sobranceiras ou con máis fondura teórica. Unha delas é que resulta máis urxente corrixir as desigualdades económicas, as inxustizas sociais, a escaseza alimentaria, a sanidade, unhas infraestruturas dignas…moito máis tendo  en conta que as “biotecnoloxías non só non axudan á solución dos problemas ecolóxicos senón que os potencian”(80). Esta é a crítica ecosocialista, vencellada co marxismo e que remite a Heidegger e a Escola de Frankfurt. O que os transhumanistas ven como un triunfo, niso os bioconservadores non esquecen a tendencia autoritaria do biopoder e a súa arrogancia e narcisismoxa que sitúan o ser humano por riba dos demais seres vivos. Mentres para os tranhumanistas a propia concepción humana é fluída e cambiante e por tanto susceptíbel de melloras, para os bioconservadores a naturezxa humana debe ser prerservada. E aquí chegamos á cerna, até que punto existe unha noción obxectivábel da natureza humana? Como poden os bioconservadores (que tampouco son corrente unívoca)  opoñerse á mellora artificial ou mecánica do corpo humano mentres defenden a “selección natural”? Onde queda a dignidade humana?. Respecto deste concepto, o da dignidade humana, os transhumanistas defenden  que tamén evoluciona pois é un concepto en progreso e dinámico, e non se lle pode negar dignidade ao ser humano mellorado. A euxenesia é outro punto a tratar, non esquezamos as prácticas nazis nin creamos que so/foron as únicas. Posteriormente volve ocuparse da nanotecnoloxía e robótica.

                     O libro remata cunha fonda reflexión a cerca de que é realmente o que quere o ser humano, entre a ilusión e o delirio. Mais, en lugar de comentarlles as conclusións, mellor que as lean, vounos deixar coa proba de que non estamos falando de ficción científica, de posibilidades futuras. Non. Este é un futuro que xa está estando aquí. Xa vive entre nos primeiro ciborg. Chámase Neil Harbbison un británico que naceu en Mataró, vive e traballa nos USA e ten instalado un “mecanismo ou antena” que lle permite entre outras cousas escoitar as colores. Hoxe, Harbisson non diferencia entre o seu cerebro e os implantes recibidos.

Se unha lectura é imprescindíbel, e urxente  tomala conmoita seriedade, non bisquen máis: é esta.   

ASDO.: Xosé M. Eyré