crítica de BESTA DO SEU SANGUE (Emma Pedreira, Xerais)

PARA LER DUNHA TIRADA

Título: Besta do seu sangue

Autora: Emma Pedreira

Editorial: Xerais

E se Blanco Romasanta, o lobishome ourensán, en realidade fose unha muller?

Este é o presuposto de partida da novela que a Emma Pedreira lle valeu o Premio Xerais 2018. Mais non pode pillarnos de sorpresa. Sospeitas xa había, desde o mesmo momento en que foi inscrit@ na partida de nacemento como Manuela, e que oito anos máis tarde un rexitro parroquial o confirmaba como Manuel. Por iso, sopeitas sempre houbo, mais desde que no 2012 se celebraran as III Xornadas sobre Manuel Blanco Romasanta en Allariz, organizadas pola Fundación Vicente Risco -non esquezamos que Vicente Risco ingresou na RAG cun discurso sobre Romasanta e a licantropía-, resulta difícil contemplar outra opción que de que Manuel era Manuela. Xa o propuxera había tres anos Xosé Ramón Mariño Ferro, mais agora o forense Fernando Serrulla apuntou a que Manuela ou Manuel sufría un estraño caso de pseudohermafroditismo, e aínda que tiña que ser muller segregaba unha enorme cantidade de andróxenos e podía presentar acusados rautos de violencia. Non é que o misterio ficara resolto. Ou si. O que queremos dicir é que, aínda xa quedara resolto o asunto do seu sexo, sempre quedará ese misterio da convivencia dos dous xéneros nunha única persoa, con eses episodios violentos que alternan co seu don de xentes, pois Manuela ou Manuel era unha persoa da que ninguén desconfiaba porque a todos lles caía ben e, sobre todo, sabía moi ben engaiolar as mulleres, ás que ofrecía postos de traballo en Ourense ou Santander.

Non é que Emma Pedreira afronte unha transgresora revisón do mito en clave de xénero, como puidera parecer nun principio. A autora está ao tanto de canto vimos de dicir no anterior parágrafo e realiza, iso si, o necesario aggiornamento dun tema que deu tanto que falar e que escribir. A indefinición sexual d@ protagonista central vaise materializando segundo se pasan páxinas e se avanza na lectura. Dicimos indefinición porque nin os mesmos pais de Romasanta o tiveron claro. E, se ben é certo que se pon de manifesto a súa condición feminina, con moito e acertado lirismo, por certo, tampouco se pode esquecer que co avanzar da trama parece que esa condición queda atrás e se superpón a masculina. Sen dúbida haberá lectores para quen esta nova perspectiva supoña unha novidade, e niso acharán un necesario foco de interese á hora de encarar a lectura de Besta do seu sangue. Mais, a noso xuízo, é o bon facer narrativo da autora aquilo que merece ser salientado. Emma Pedreira amósase coma unha narradora engaiolante que, desde a estratexia do fragmentarismo narrativo, logra un texto que axiña prende na curiosidade lectora por dúas razóns. Á marxe da curiosidade temática, é a primeira razón que cada fragmento está debidamente coidado na súa escrita, contida na súa expresión mais inflexíbel na procura da palabra xusta no momento axeitado, efecto ao que non é allea a súa condición de poeta. E é a segunda razón a axilidade narrativa que esta estratexia narrativa confire ao discurso. Un discurso que se adentra, con precisión e elegancia, en diversos rexistros narrativos, sen que poidamos sinalar un no que saliente especialmente, senón que non podemos menos que afirmar que en todos se move coa mesma pericia, coa mesma pericial poética.

Non se trata, ademais, dunha novela longa, 114 páxinas, que teñen que estar moi ben escritas para levarse o Xerais fronte a outros inéditos que sen dúbida se presentaron e contiñan moita máis paxinación. E estano. Como no anterior parágrafo comentamos. Por todo o cal afirmamos que é unha novela desas que apetece ler dunha tirada. Un texto ben escrito non é sinxelo adiar a súa lectura para mellor ocasión, porque a ocasión xa é boa desde o momento en que o temos entre as mans. Que é o que aquí acontece. Talvez se bote menos un meirande afondamento no inferno que debeu ser para Romasanta a súa condición sexual, que o levaba a pasar de ser un home engaiolante, malia a súa curta estatura, a un/unha asasin@ en serie que o levou a matar nove mulleres, polo que foi condenado a morte, aínda que seguramente foron máis, até unhas 17. Non profundiza en ningún deses dosu extremos, certamente, porén quizá sexa esa a mellor opción, e ficar na indefinición que foi para Manuela ou Manuel, ou os dous xuntos, a súa vida.

Necesaria, meritoria e esclarecedora posta ao día dun tema do que é de agardar non se escriban máis insensateces. Romasanta. O lobishome. E, tamén e en consecuencia, reivindicación doutra figura que en contadas ocasións aparece na nosa literatura. A peeira, a muller-lobo.

 

ASDO.: Xosé M. Eyré

 

 

Tres poemas escolleitos de A CAMA DO MEU AVÓ MANUEL SANMARTÍN MÉNDEZ (Celso Fernández Sanamartín, Apiario)

Cando nevaba

Cando quedaba no chau a neve

días

 

As táboas do piso

 

Cando a neve duraba no monte

máis de tres ou pouco menos

Saía cazar cunha sacha

Os coellos saían do toco

buscar comida

 

Pensar en comer é comer sen comer

pola neve malamente saltaban

E as pisadas na neve son unha ladaíña


 

E que fai unha cama parada nunha casa de xente

arrombada contra unha parede do soto

 

A cama dos convidados

está arriba posta e feita

 

Cadaquén é convidado

a súa fonte

 

A cama aí parada e desmontada non porfía

está calada, por veces abre os ollos

 

Está parada como non está parado o sol

e como non está parada a lúa na auga que está parada

 

Un acorda

darlle uso

 

Paréceseme na falta de uso a un pipo seco

pero máis a unha mina de auga tupida


 

Paxariño do oeste

vaite máis para o oeste

coma quen que morriches

E volve polo leste

crítica de A CAMA DO MEU AVÓ MANUEL SANMARTÍN MÉNDEZ (Celso Fernández Sanmartín, Apiario)

FAINOS MÁIS RICOS

Título: A cama do meu avó Manuel Sanmartín Méndez

Autor: Celso Fernández Sanmartín

Editorial: Apiario

O sobre estaba enriba da mesa. Agarreino e abrino. Contiña tres libros e botei man do primeiro en que bateron os meus ollos. Sabendo que tiña que follealo. É o que teñen os libros de Apiario, sempre traen algo especial, no deseño, na propia confección do libro, no tratamento do libro como un obxecto especial. Os libros de Apiario son coma produtos artesáns, mimados e indivdualizados, fronte aos produtos industriais. Dende o seu nacemento editorial, Dores e Antía souberon moi ben cultivar este aspecto como marca da casa, por e para algo son poetas e tratan a poesía con agarimo, intelixencia e saber. Así que abrin un libro cun título tan suxestivo como A cama do meu avó Manuel Sanmartín Méndez, de Celso Fernández Sanmartín, que levaba desde o 2011 (Gratas e boas) sen publicar novo poemario. E debruceime co libro entre as mans, e axiña souben que tería que relelo varias veces. Iso é frecuente tratándose de poesía, mais neste caso do Celso achámonos con que tal cousa é algo moi próximo á concepción poética. Din que un home non é máis intelixente cós demais por asoballalos coa súa sapiencia, din que o home realmente intelixente é aquel que fai que os demais se sintan verdadeiramente intelixentes. E coa poesía de Celso Fernández Sanmartín, con esta poesía, pasa algo parecido. Xa o avisa el nas palabras preliminares: está chea de preámbulos.

Non é esta unha poesía que fale de grandes fastos, de grandes temas, con grande profusión formal. Non, atreveríame a dicir que é unha poesía humilde, que toma como obxectivo cousas do cotián, normais, cousas da vida de todos os días. Coma unha cama, a cama do avó, despois de sufrir o paso do tempo o poeta acha nela poesía e transmítenola. E seguramente por iso é grande, precisamente. Porque ten o valor de nos amosar poesía alí onde antes só viamos obxectos. Fainos máis ricos. Por iso é unha beizón reler o poemario as veces que sexan.

Polo menos, de inicio, esa é a intención:Poucas palabras / e que non canten / ou que canten seco / poucas que queden / de / moitas que veñan. Mais o resultado non son só poemas curtos, que os hai, porén son moitas as veces que o poema se verbaliza na demora esculcadora. Mais, sobre todo, esta poesía do Celso é revelación. A poesía sempre é revelación. Porén hai que explicalo. Digamos que nun principio a poesía era revelación das musas ao/á poeta, @ poeta era simple transmisor, hoxe en día só coñezo un poeta que fale das musas, Anxo Boán. Digamos que despois foi @ poeta o suxeito activo, era el/ela quen coa súa expresividade revelaba. Estas dúas fórmulas conviviron séculos, mais na actualidade produciuse unha nudanza drástica, xa non é @ poeta o suxeito activo da revelación, @ poeta limítase a suxerir, é desde a suxestión que @ lector accede á revelación. Por iso a relectura se acha moi póxima á concepción poética. Por iso esta poesía está chea de preámbulos. Palabras as xustas /as caladas / as que tocan

O poemario é unha esculca sensíbel, un ir baleirándose, até chegar á cama. Tamén por iso é un libro de preámbulos. Unha cama sobre a que pasou o tempo cos seus estragos, mais que o autor quere que vexamos como un obxecto artístico. Un obxecto artístico sobre o que actuou o tempo mais que garda lembranzas e calor de cando era habitada nas noites do avó, figura imprescindíbel, a memoria, a memoria sensíbel, mediante a que se chega á cama arrombada contra unha parede do soto e que será despois central até darlle título ao libro. Mais antes, volvamos aos preámbulos, o libro comeza con dous poemas nos que a figura central é a neve, o frío da neve. E despois reflexiona sobre o propio acto da escrita, á que identifica coa erosión, lembremos, as palabras, escolleitas / coma sementeira e no seguinte imponse unha condición que o lector debe colixir despois do lido. Van caendo follas, poemas como follas, mais a árbore está aí, o avó, figura admirada e querida, a cama, a casa, a memoria. Logo veñen outras dúas partes máis extensas, máis follas, máis reflexión sobre a propia escrita, palabras as xustas, máis memoria, aínda que esta sexa incompleta e clara, rabuda e agochada, que é unha memoria da casa, da cama, da terra, dos pastos que pisou e lle serviron/serven de cama, memoria, lembranza.

Lembranza. Este é un poemario que loita contra as ausencias, esa erosión, que, pouco a pouco, se vai aferrando á calor da presenza da lembranza do avó, dos seus consellos e agarimo, das vivencias compartidas. Até dar na cama. Até que a cama se erixe en catalizador desa loita contra a ausencia, que, malia os estragos do paso do tempo, aínda conserva esa forza. A cama, a cama do avó, esa revelación, esa fonte de revelación compartida, feita poesía e compartida. Pensemos en cantas cousas pode simbolizar a cama. Algunhas xa foron expostas aquí, mais cada lector é un mundo particular de interpretacións. Máxime cando, como agora, nos atopamos cunha poesía que se constrúe desde a sutileza dunha visión poética/artística que nos sorprende pola proximidade de algo no que nós, que vivimos a velocidade de vertixe, non repararamos. E faino cunha naturalidade que nos abraia, sorprende e entenrece.

 

ASDO: Xosé M. Eyré

subliñados de O PAÍS SEN FRONTEIRAS (Xerardo AgraFoxo, Galaxia)

 

-É vostede xornalista?

-Non. Vou percorrer o seu país durante un mes. E anoto certas impresións para escribir un libro ambientado no Senegal (16).

…………………………………..

-Expulsáronme dun día para outro porque non tiña os “malditos papeis”. E agora, ante os meus, son un fracasado. Era mellor morrer na travesía (29, salientado orixinal).

…………………………………

-Señor, aquí só hai un problema.

-Cal?

-A pobreza (38).

…………………………………….

-Hai medo por culpa do ébola e do cambio climático. Aínda que en Saint-Louis temos sempre a mesma temperatura, correuse a voz de que o deserto nos asolaga. Hai vinte anos había trinta persoas diarias neste restaurante. Este ano viñeron cada día dúas ou tres. O terrorismo tamén sementou moita inestabilidade porque as fronteiras do Senegal con Mauritania e Malí son moi febles (48).

…………………………………

-“Se hai herba, deixaremos de ser nómades. Entón os nosos fillos poderán ir á escola” Quen pode explicar mellor o drama desta xente? Só así, tal como afirmou este labrego, deteremos os movementos migratorios (55, salientado orixinal)

…………………………………

Un rapaz levoume coa súa moto ata unha parada. Estaba afastada uns catro quilómetros de Diourbel. Deixoume á beira da estrada. Non se vía ningunha casa nos arredores. Eran as nove da mañá e atopeime só, alombado contra un baobab de follas verdellas (75).

………………………………….

O Código Penal prevé penas de ata cinco anos de prisión para os homosexuais (78).

………………………………….

O empresario estivera vinte anos na Meca. No Senegal engádese El Hadji ao nome se un cumpriu co precepto musulmán de visitar a cidade santa (93).

…………………………………

-Cal é o seu idioma?

-Chámase menik e ten tres dialectos: bëñolo, banapá, e biwol. Os tres, se ninguén o remedia, a piques de extinguirse -explicou Omar (110).

…………………………………

Eu estaba estiñado. E devecía por un grolo de auga. A calor do día, o po e a fame devolvéranme a outras viaxes (113).

…………………………………

Desde o comezo da viaxe decatárame de que mellor forma de percorrer o Senegal era deixarme levar polas emoións (116).

………………………………….

Mentres a pequerrecha, Mariana, seguía a conversa cos ollos estartelados e os pés descalzos estricados no meu caderno, decateime de que me atopaba no centro dunha encrucillada xeográfica, nunha área onde as fronteiras eran unhas liñas trazadas segundo os accidentes xeográficos e uns intereses políticos que non gardaban relación cunhas culturas ancestrais (134).

………………………………….

-Que dixo?

-Que mire onde pon os pés! (152).

………………………………….

-Non viu os controis nas estradas? É moi difícil moverse, estamos fodidos, acosados polas medidas de seguridade. Cada vez hai máis bandas sonoras e máis militares nas encrucilladas. Se nun mes non sucede un problema, non hai que alegrase moito, porque virá un ao mes seguinte. O conflito de Casamanza durará moitos anos. Aquí estamos como no País Vasco (164).

……………………………………..

-Señor, son un mariñeiro de Mbour e coñezo o castelán porque vivín un ano no País Vasco (186).

……………………………………..

-Meus pais opinan o mesmo ca vostede. Pero, en realidade, esa xente élle moi racista cos brancos, moi fanáticos coa relixión e violentos entre eles. Ademais, como algúns entendidos din que esta é unha “democracia auténtica” e  a máis estable deste continente, cren que son os máis listos e os máis guapos de África (201, salientado  orixinal).

………………………………….

Prendera tarde no sono. Era a primeira vez que me sucedía dende que comezara a viaxe. E non se debía á rifa que tivera na ponte de madeira, senón á conversa coa familia de Daouda. Estiven cismando nas olladas angustiosas da súa nai (221).

………………………………….

-Teñen controlado o virus do VIH?

-A incidencia da sida no Senegal é unha das máis baixas a rexión. Sabe por que? -preguntou- Porque aquí a prostitución é legal. Aínda que Dakar é un dos puntos claves do comercio sexual en África, dende o ano 1996 temos un rexistro de prostitutas para realizarlles controis médicos -ergue a voz-. Nos últimos anos conseguimos que non medrase o número de prostitutas seropositivas (240).

……………………………………….

Era unha moza moi atenta. Explicoume que en Keur Moussa a convivencia entre cristiáns e musulmáns se desenvolvía sen dificultades. Sentiuse sorprendida cando lle preguntei se coñecía matrimonios mixtos (256).

……………………………………….

-Os lebu de Yoff teñen privilexios?

-Gozamos de autonomía municipal, rexémonos polas nosas leis e crenzas. Aquí non hai Policía Estatal e as nosas institución controlan a seguridade

-Seguro? (276).

…………………………………………

Nyoba tiña unha pequena cicatriz enriba dun pómulo. Pregunteille por ela e sorprendeume cun silencio compasivo. Cando lles chegou o autobús, déronme os seus teléfonos. E sentín que me daban o seu enderezo por se un día quería rescatalas da vida miserable que as acosaba nunha aldea perdida do Senegal (280).

…………………………………………..

Saín da pousada cando aínda non chegara o primeiro barco de Dakar. Dirixín os meus pasos á Casa dos Escravos. Era moi cedo e na tenda de artesanía situada en frente do museo aconselléronme que dese unha volta pola illa (295).

 

crítica de O PAÍS SEN FRONTEIRAS (Xerado AgraFoxo, Galaxia)

NOVELA DUNHA VIAXE AO SENEGAL

Título: O país sen fronteiras

Autor: Xerardo AgraFoxo

Editorrial: Galaxia

As viaxes son moi importantes na vida das persoas. Son moitas as persoas que soñan con esta viaxe ou aqueloutra. Porque, a pouco que un sexa sensíbel ao que ve, ao que coñece de novo, as viaxes transfórmannos. Vólvennos máis humanos, máis tolerantes, e moitas veces máis conscientes do valor da nosa propia cultura, do que significa ser galego neste mundo. E sono tamén na literatura. Pensemos en personaxes como Ulises, por exemplo. Ou As viaxes de Gulliver. Por poñer dous casos porque sería excesivo dar conta agora da influencia das viaxes na literatura, non acabariamos. Inclusive se restinximos só á literatura galega. Nomes como Vicente Risco, Castelao ou Otero Pedraio logo xorden. Aínda que neste proceso restritivo nos quedemos só coa prosa, porque se incluímos tamén a poesía xa sería labor titánico. Porque o que necesitamos é aínda restrinxir máis, quedar coa narrativa actual, que é da que nos ocupamos. E na narrativa actual sáltannos nomes como Xavier Alcalá, incansábel viaxeiro que despois soubo trasladar á literatura o froito das súas viaxes. E tamén Xerado AgraFoxo, que fai literatuta das súas viaxes, onde contamos cun texto sobranceiro: O canto do muecín  de Lois Diéguez. Xa lle dera bo resultado hai dous anos en Viaxe á última revolución, onde AgraFoxo novelaba unha viaxe a Cuba 30 anos despois de ter feito outra, e repite agora con O país sen fronteiras. Que nisto é no que quedamos finalmente, naqueles autores que relatan as súas viaxes, pois iso é o que fai Xerado AgraFoxo nesta novela, relatarnos 30 días da súa estadía no Senegal, como unha novela, que é o que é.

Non podemos deixar de dicilo: as viaxes xa teñen unha importancia enorme no corpus literario de Xerardo AgraFoxo. Tanto ten O triágulo de Óscar Wilde, como Unha viaxe no FordT, O violinista de Malá Strana, ou A maleta de Victoria Kent, resulta doado percibir a importancia da viaxe na súa produción literaria aínda que non contemos con Viaxe á última revolución. Repito que resulta tentador, falando de literatura e viaxes, non pararnos en nomes como Neira Vilas ou Celso Emilio Ferreiro (tanto en poesía como en prosa). Mais temos que quedarnos nesta O país sen fronteiras que nos ocupa hoxe. Unha viaxe de 30 días polo Senegal, e tamén, de paso, Gambia. A República do Senegal é unha democracia asentada, cousa que en África non é nada frecuente, mais tamén un país pobre, de alí é a orixe dos tristemente famosos caiucos. E iso é un punto a favor para querermos viaxar alí. Mais ir un só, a tantos quilómetros da casa, noutro continente e vivindo entre etnias diferentes á túa, das que ás veces pouco sabes e coas que podes ter problemas para comunicarte, cómpre botarlle valor. Tal é o que fixo Xerardo AgarFoxo, durante un mes, levando consigo unhas misteriosas cartas que lle entregan en Madrid uns senegaleses e van dirixidas a familiares de alá. O autor viaxa do norte ao sur e despois outra volta deica Dakar, hospedándose en lugares humildes e viaxando en transporte colectivo (nas diferentes versións que no Senegal hai), de xeito que está en contacto co tipo de vida que entre os senegaleses máis frecuente é. En principio foxe dos típicos lugares turísticos e ten intención de coñecer a vida senegalesa de verdade, que é o que o atrae, para alén dos grandes hoteis e circuítos turíticos, mais ao final algúns deses lugares turísticos si visitará. O autor constitúe un viaxeiro curioso, non só por estar atento a calquera incidencia na súa viaxe, senón por ser unha persoa culta, que le libros ( dos cales nos vai ofrecendo noticia segundo os le) e leva consigo unha libreta onde anota moitas cousas, alén de facer preguntas á xente que ás veces o comprometen.

Trátase dunha viaxe novelada. Rematada a viaxe, o autor ponse ao traballo de relatárnola. De xeito que salienta nela o feito de o narrador saiba seleccionar capítulo a capítulo aqueles focos de máis interese narrativo na viaxe que fai o autor. En todo momento o lector se sente acompañado, por un narrador competente que lle serve de guía nunha terra estraña. En todo momento o autor sabe como crearnos interese por aquilo que está contando. Nin que dicir ten que hai momentos que resultan máis interesantes narrativamente falando, e outros máis monótonos e intrascendentes, mais o autor é o suficientemente experiente como para nivelar o raseiro narrativo e manternos atentos. Só como exemplo e para xerar curiosidade no lector destas liñas, digamos que o autor visita o lago Rosa (onde remata o ralli París-Dakar), ademais de Dakar e Saint Louis tamén visita, en contraste, o País Bassari, onde se atopan algunhas das etnias máis antigas de África, e pasa pola rexión de Casamanza, especialmente conflitiva. Ademais o lector coñecerá a relación que existe entre o Senegal e Bob Marley, así como o temor que teñen os senegales a que o xihadismo apareza e lles empobreza a vida, tornando o turismo dun lugar que depende moito de quen os visita, pois viven moito diso, da agricultura, a pesca e o comercio, máis que da industria. Cómpre dicir tamén que a narratividade da novela nótase moito en que o narrador coida moito os datos que nos vai ofrecendo, de xeito que sexa ameno e nunca o discurso se volva unha demostración de eruditismo por parte do autor. Obviamente, 30 días dan para o que dan, máxime querendo atravesar todo o país e movéndose con frecuencia, de xeito que o lector igual queda con ganas de saber algo máis dalgunhas cuestións. Porén isto é unha novela, non un ensaio, e como tal cumpre perfectamente.

 

ASDO.: Xosé M. Eyré

 

 

 

 

 

 

 

30 anos non son nada. Algunhas cousas que me preocupan da literatura actual.

 

Un día destes fixo trinta anos que comecei a escribir crítica literaria. Debo ser o crítico de novidades máis veterano en activo. Nun principio non tiña pensado nada especial co gallo. Mais o paso do tempo foi depositando en min unha serie de reflexións que quero compartir con todos porque me parece que dan unha idea bastante cabal, para min preocupante, da literatura galega, mesmo da cultura galega. E alá vou.

Hai trinta anos aterrei nunha literatura que estaba espertando despois dun sono de séculos, estaba por fin a vertebrarse nun tempo en que a “liberdade” parecía permitirllo. Despois confirmaríase que esa “liberdade” non era máis que a ilusión de ter rematado cunha ditadura de corenta anos, e o pasar do tempo dexou unha imaxe da literatura galega a medio vertebrar, ou vertebrada minimamente como se lle permitiu a unha literatura periférica. Parece que só funciona un xénero, a narrativa. A poesía, malia a súa recoñecida calidade, sobrevive refuxiada sobre todo en moitas editoras pequenas ( que fan un traballo encomiábel) e recibindo premios pequenos que non se corresponden coa calidade literaria que demostran, iso, si, non foi abandonada polas casas grandes, que algúns títulos ao ano seguen sacando. E o teatro ten multitude de problemas para verse édito. Cousa que nunca entenderei ben, porque é o xénero máis dinámico de todos e debería ser moi atractivo para o lectorado. E aínda sobrevive o ensaio, miren vostedes. En fin, dixen que parece que só funciona un xénero, a narrativa, e non me desdigo, porén máis adiante terei que matizar este aserto, seguro. O que non podo deixar de dicir é que se aterrei nunha literatura que estaba “renacendo”, reabrindo os ollos, e había que ter coidado porque nos primeiros pasos adóitase caer algunha vez, hoxe atópome facendo parte dunha litertura que é a máis combatida da Península. Non esaxero nada. Tanto Euskadi, como Catalunya, como Madrid e Lisboa coidan moito máis as súas expresións literarias, procuran axudar ou polo menos non lles poñen pedras no camiño, que xa é bastante, tristemente. Mais a literatura galega ten que sobrevir non só abandonada pola Administración que debía fomentala, a Xunta de Galicia, senón mesmo combatida por un Partido Popular que, a pouco que lle dea por aí, combate enerxicamente unha expresión  literaria que debería facer súa, defender e apoiar. Mais non, tenlle un odio atroz e afánase en combatela canto pode. Primeiro restrinxindo canto pode todo aquilo que poida significar unha axuda para a litertura galega, que redunde no seu beneficio. Non me vou esforzar en rememorar exemplos, son ben coñecidos por todos, simplemente apuntar algún porque tampoco quero quedar calado. A Xunta procurou que a literatura galega non participara nas grandes feiras internacionais, fixo todo canto puido para evitalo, suponse que temos que ser unha cousa pequena, de andar pola casa, e non podemos ir por aí do brazo doutras literaturas nacionais. Iso é o que lles doe, que é unha literatura nacional, identitaria, e iso sempre o combateron. A Xunta procurou que a literatura galega sexa a menos subvencionada da Península, obrigouna a competir en desavantaxe nun mercado copado polas grandes editoras, transnacionais, en lingua castelá. Ollen vostedes os trinques das librarías, os espazos que ofrecen están “vendidos” a grandes editoras en castelán, o espazo reservado á literatura galega é mínimo ou non existe. Isto era así cando a literatura galega “renacía” e é así hoxe, mais moito peor porque aquelas axudiñas que fora colleitando fóronlle retiradas mentres era abandonada nun mercado controlado pola expresión castelá. Sempre coa excepción deses exemplos que son as librarías que se dedican fundamentalmente a traballar o libro galego. Toda a honra do mundo, merecen un monumento. E non vou continuar, todos coñecemos esta situación, xa dixen. Lonxe quedan os tempos en que Fraga, si, Fraga, sacaba peito cando premiaban a Manuel Rivas por Que me queres, amor? co Nacional de Narrativa e fachendeaba do moito que progresara a edición en galego.  O de Fraga foi o único achegamento  do PP á literatura galega que lembro, unha literatura que, por certo, tampouco os trata tan mal, para nada os trata mal, mais diso habemos volver falar.

Vistos desde hoxe, eran tempos case de euforia. Porque hoxe o sector editorial galego sofre, está en crise. Mentres desde San Caetano se reza para que defuncione dunha vez. Non se trata dun sector industrial calquera, por iso se lle poñen pexas en lugar de axudar. É un sector industrial estratéxico para Galiza, mais iso importa pouco porque se trata precisamente dun sector identitario, ou mellor dito, dunha voz desde a cal se reclama a identidade de Galiza como nación. Non é a única, mais si a máis constante no tempo. E mentres, que pasa aquí? Agás Manolo Bragado, a quen lle teño lido textos denunciando a situación, o resto é silencio. Escribo rápido e de memoria, igual hai algunha maís. Parece como se a literatura galega achara unha zona de confort que se resiste a abandonar, é coma se este non fora tempo de polémicas, coma se o tempo das dialécticas pasara. Outras voces que teño lido/oído son as de Manuel Veiga ou Carlos Lema. Mais todo quedou en algo puntual afogado polo tempo. A zona de confort imponse e iso preocúpame polo que leva consigo de desactivación. Mentres non muden as cousas (políticas, sobre todo) a cultura galega, e a literatura dentro dela, teñen que ser de resistencia, resistencia fronte á asimilación, desde o momento en que deixe de ser resistente poderase ir escribindo o seu epitafio.

A asimilación na Galiza leva nomes propios. Fundamentalmente Partido Popular, mais tamén concorre axuda dun PSOE que non se aclara. De momento, despois veremos se se suman Ciudadanos e Vox, agardemos que nunca salten a San Caetano. E iso que xa dixen que a literatura, a cultura, galega non os trata nada mal. Moito menos do que merecerían. Sigo agardando que a literatura galega trate por fin o gran tema destas décadas ( de sempre, se podería dicir): o proceso de substitución da cultura galega pola castelá. A lingua secreta de Xesús Gonzáles Gómez, A Comedia bífida de Níñez Singala, Pelos na lingua de Talía Teatro ou O país adormentado de Xabier P. Docampo poden ser as primeiras pedras sobre as que se alicercen obras que traten un asunto moi poliédrico e importante. Primeiras pedras. Eles tentárono mais o edificio segue sen construírse. Parece que a literatura galega renunciou a este realismo denunciador e reivindicativo. Velaí está o caso da lingua e como o PP teima en erradicar o galego da Galiza. Mentindo cantas veces cumpra para axeitar a realidade ás súas pretensións, estratexia política que conta coa complicidade estatal de Ciudadanos, como recentemente vimos co caso Cantó. Mais a lingua non é o único caso. Todo o que sexa cultura galega estorba ao seu proxecto imperialista. Sobran exemplos sen mentarmos a lingua. Desde o caso Sargadelos até o máis recente do Diario Cultural, por poñer algúns casos. Teño ganas de falar deses dous casos. No caso Sargadelos permitiuse, e celebrouse, que unha empresa privada deturpara todo o seu emblematismo, que o negocio asoballara un proxecto cultural que deixou de selo para ser só negocio. No cao do Diario Cultural fragmentouse en cachiños pequenos perdidos na grella de programación da Radio Galega de maneira que sexa imposíbel case seguilo. E o máis triste é que axiña atoparon colaboradores neste operativo destrutor. Ou aprendemos a defendernos todos xuntos, porque defendemos UNHA cultura e non voces independentes, ou vaiamos redactando o epitafio. O que pasou co Diario Cultural xa pasara co Xabarín ou con Aberto por Reformas ou co Planeta Furancho. Sen saír do audiovisual. Por exemplo. Esta é a verdadeira política cultural do PP. O que fan en San Caetano é disimular e que o tempo vaia pasando sen atender realmente á cultura galega. Loitando contra ela, esmigallándoa sabendo que a nosa resposta, a dos comprometidos coa cultura galega, non vai pasar dun triste lamento. Sobre todo triste-

Este debera ser un escrito de celebración. Non o esquezo. Mais agora paréceme que 30 anos non son nada. É coma se en 30 anos non se fixera nada. Seguimos sigual. Coa casa a medio construír. Medio derruída. E os que non queren que a construamos son os mesmos. E nós seguimos a xogar eternamente a mesma partida, perdendo sempre contra as mesmas trampas e malas artes do inimigo. Non aprendemos.

Podo dicir que, pola miña parte, estes trinta anos que levo vivindo a literatura galega como observador privilexiado, non fan senón encherme de forzas para seguir na loita. Porque son observador e protagonista. Só un crítico literario, mira ti que cousa. É o que escollín ser, o meu contributo, humilde, sincero e constante. Moi consciente do papel da crítica de novidades como divulgadora nun escenario no cal a cultura castelá esmaga á galega, que ten que botar man do que sexa para manifestarse, e como sexa, para seguir dicindo “aínda estou viva, mirade”.

Mais todas as forzas que me prestan estes 30 anos non esvaecen os meus temores con respecto á literatura.

Máis dunha vez teño lido orixinais traducidos do castelán con bastante cara dura e ínfimo disimulo. Afortunadamente non tiñan calidade, non saíron á luz.

É urxente procurar novos lectores. Lectores procedentes da literatura en castelán. Por iso lles temo ás traducións. Os autores galegos que máis venden logo son traducidos ou se autotraducen ao castelán. Deixan de ser autores galegos para seren autores españois que escriben en galego orixinalmente. Non sei se se decatan da diferenza. En todo caso os lectores en castelán agardan polas traducións indisimuladamente, non se atreven a ler en galego aínda que haxa autores que deliberadamente escriben de xeito que o lector non teña que usar dicionario, que se autolimitan expresivamente con tal de vender! Pois eu xa boto de menos ter que botar man do dicionario cando leo, porque sei que así aprendo!

Antes dixen que a novela parece ser o único xénero que funciona. Sobre todo se é novela que funcione tamén ensino. Os autores sábeno e hainos que se deixan condicionar á mantenta, mais non escriben textos onde se denuncie a situación da cultura galega senón produtos para pasar o tempo. Digo isto a sabendas de que ler en galego o considero un acto reivindicativo, xa vimos que este realismo foi desbotado pola literatura galega.

Tamén corre o perigo de converterse en cemiterio onde acaben recalando autores que a literatura castelá non considerou aptos. Xa pasou. E a literatura galega parabenizounos coa triste connivencia activa de parte da crítca. Repito que xa pasou, desde Alfredo Conde a hoxe.

Mais aínda seguimos aquí 
a aturar tempestades de sal,
resistindo a violencia de mans
desas serpes e cans que nos queren calar.
(Sés)

Si, aínda seguimos aquí e se aínda seguimos aquí é grazas a que a maioría de autores da literatura galega sentiron e senten o feito de contribuíren ao seu desenvolvemento como un acto de militancia reivindicativa cultural e política. Porén, co tempo andado, nos novos autores xa non se se percibe tanto esa militancia. Hainos que escriben en galego porque é unha posibilidade máis, como poderían facelo en inglés ou chinés. E preocúpame. Cando perdamos a reivindicación vaiámonos preparando para o nicho. Vénseme isto á cabeza cando vexo nomes de autores que asinan en castelán, que xa vai habendo, que desprezan a onomástica gaelga. Xa sei que Otero Pedrayo ou Novoneyra non deron exemplo, eran outros tempos. E lembro entón o exemplo de Xabier P. Do Campo. Xabier P(uente) Do Campo. Exemplo de compromiso coa lingua, coa literatura e cultura, co país, o do Xabier, mestre. Ata onde están dispostos a se comprometer estes novos autores, ou só fan literatura por facer? (Ah, por se há caso, o meu Eyré non está castelanizado, senón afrancesado e reivindica unha parte dura da miña historia familiar, o meso Eiré está semiafracesado pola mesma razón, o orixinario é Eire). Xa sei, o grao de compromiso é moi variábel inclusive entre os que os que asinan con nome e apelidos non deturpados. Pero é que xa vivimos unha tentativa de desvincular literatura e política, nos anos 80 do pasado século sobre todo. Cando ningunha literatura do mundo vive allea á política. Ningunha. O que non pode ser é escribir só literatura política, iso é un empobrecemento claro.

Si, os problemas da literatura galega tamén son os problemas do libro en xeral, da lectura en xeral. España foi secularmente un estado que viviu de costas e contra a lectura. E non se recupera tanto tempo perdido en varias décadas. Son consciente de que por moito que debatamos non imos solucionar este problema. Nin se trata de debater por debater. Mais necesitamos sentirnos vivos, activos. E tamén, porque non dicilo, vixilantes. Politicamente quérennos mudos, inexistentes. Estorbamos. Temos que ser conscientes e responder conscientemente de que a resposta non pode ser unicamente literaria, que de por si xa é para ter en conta, mais necesita tamén ser política. Non podemos seguir poñendo a outra meixela decote. Mexan por nós, que non chove.

            E imos rematando, que isto debera ser un escrito de celebración; tampouco imos dar conta de toda a problemática da literatura galega nunhas liñas…

 

subliñados ex aequo: AS VOCES DA AUGA (Ánxela Gracián, Baía) & AUGA E LUME (Pere Tobaruela, Baía)

 

AS VOCES DA AUGA (Ánxela Gracián, Baía)

Wei Su deixou sobre a cama de Li o quipao de seda vermella que lle encargara a Chi Meng, o mellor xastre da zona (13).

…………………………………………………………..

No teito do seu cuarto, suxeito con cordas de bambú, estaba pendurado un shou mu ou “ caixa da longa vida”, como a súa avoa Yushué prefería chamarlle (21, salientados orixinais).

……………………………………………………………

Para moitos, Rabiño non era máis ca un can descoidado, ao que un camión atropelara, rabenándolle o rabo, co seu pouco lustroso pelo marrón e as orellas grandes, pero para Li era o seu can (37).

…………………………………………………………..

Tal vez fose porque os dous se criaran sen o agarimo da figura materna, había algo neles que os facía sentir tan próximos que necesitaban verse a diario (43)

……………………………………………………………

-Se facemos iso, sucederá como o ano pasado! Cando os parrulos cheguen aos campos, será demasiado tarde! -sentenciou Wei Su (60).

……………………………………………………………..

-Que hai de malo no campo? Aquí está ben e, ademais, só aquí podo protexela! -queixouse o home (77).

……………………………………………………………..

-Nunca vos contei como foi o día do meu nacemento? -preguntou Wei Su, emocionado como había tempo que non se sentía (88).

……………………………………………………………..

Na auga, arrefriándose ou saciando a sede, bañábanse os bois da Comuna, aos que Thep daba ordes de vixiar en todo momento (107).

………………………………………………………………

Desde a embarcación, Li contemplaba as aldeas sumidas na calixe. Estas aparecían e desaparecían tras das viraxes do río que levaba, a aquela hora do día, por mor do vento e a amenaza da tormenta, un ton cor de oliva (125).

……………………………………………………………………..

-Exacto! A descrición que nos dás é moi escasa. Non merece os cartos que nos estás cobrando -asegundou Jiú Lián serio que viñera tamén onda eles-. Esixo que nos devolvas unha parte! (135).

………………………………………………………………

-Todo se fará como ti dis, pai, pero agora non penses niso e trata de descansar! -respondeu a moza, sabendo que era inútil interromper o seu delirio (147).

………………………………………………………………

-Sabes que si! É tan testán que non atendeu a razóns e non quixo reclamar nin sequera unha máscara para botar o pesticida no arrozal! Tragou tanto veleno que ata se lle envelenou a alma! -ironizou Thep (161).

 

AUGA E LUME (Pere Tobaruela, Baía)

 

Fálase dun pergamiño de primeiros do século IV, cando as terras galegas formaban parte da provincia romana da Gallaecia. Este pergamiño facía referencia a uns feitos que daquela supostamente cambiaron o curso da historia do mundo (7).

……………………………………………………

Nun recunho da Gallaecia, preto da desembocadura do río Sar, un grupo de labregos vendima un campo de viñas. O solpor anuncia que falta pouco para que remate a súa xornada de labor (17).

…………………………………………………….

Deva colle unha bolsa chea de viandas que preparou a súa nai. Gaulo entra no cuarto onde o pequeno Marco está a durmir e dálle un bico. Finalmente, pai e filla despídense de Flavia (32).

……………………………………………………..

-Segundo a mitoloxía arduana, logo, a primoxénita da familia máis poderosa, ou sexa, a nosa, da cuarta época milenaria dos arduanos, ou sexa, os tempos que corren, será a Dama da Auga. Polo que eu sei, meu irmán, o Grande Oveto, tivo oito fillos, todos varóns. Ti es, pois, a primoxénita a que se refiren as fontes mitolóxicas (46).

…………………………………………………….

Empeza a Cerimonia da Liberación. O Grande Oveto está sentado nun trono esculpido na rocha, rodeado dos seus gardiáns (62).

……………………………………………………..

Paulo aluma coa lanterna e observa que diante hai un muro. Aquel pasadizo remataba alí.

O Fórmula E manipula un pecho e abre unha porta disimulada naquel muro.

-O meu cuartel xeral -di pasándolle a man por riba do ombreiro a Paulo (76).

……………………………………………………..

Pasaran dúa semanas desde a infrutuosa incursión ao Tobo dos Morcegos. Paulo está amolado. Chegou a crer que naquela cova atoparían outra ámboa (91).

………………………………………………………

-Non podes fuxir do teu destino. A Fonte da Vida agarda por ti. Confía no teu corazón! (100).

…………………………………………………….

–Non compliques máis as cousas, rapazolo! -di en voz alta o garda-. Sei onde andas. Metícheste na despensa. As túas pegadas delátante (111).

………………………………………………………

A súa encomenda era de vital importancia: tiña que encontrar as dúas ámboas nos lugares onde lle dixera o Grande Oveto, o líder espiritual e señor dos arduanos (124).

……………………………………………………….

-Venerada Dama da Auga! Señora dos arduanos! -dille-. A forza de Reo está contigo. Úsaa con xeito. E infúndenos ánimos coas túas palabras. Somos os teus súbditos! Somos os teus servidores! (136).

……………………………………………………….

Unhas grandes nubes grises cobren Lucus Augusti. Orballa e todo fai prever que en breve a choiva será intensa. Paulo e o Fórmula E tomaron un longo baño e agora visten cadansúa túnica de fío branco. Están no cuarto do aprendiz de arqueoloxía (149).

……………………………………………………….

-Coido que en máis dunha ocasión vos preguntastes como conseguistes salvar a vida cando os piratas vos tiraron pola borda. Iades atado de pés e mans. E navegabades lonxe da costa. En condicións normais, teriades que estar desde hai tempo no fondo do mar…(160).

……………………………………………………….

Hai catro días que os membros da comitiva da Fonte da Vida están instalados na pousada de Oria. Cataro aínda non deu sinais de vida. Polo que puido saber Einar, o pirata está de viaxe e seica volverá pronto (173).

………………………………………………………

Dolabella, Deva e Paulo presentáronse na cabina do capitán dos piratas. A mesa estaba preparada como se se tratase duns convidados importantes. Cataro estivo incluso especialmente amable (189).

………………………………………………………

A primeira hora da mañá, antes do almorzo, Hona, a feiticeira trasna, pasou polo cuarto e, despois de presentarse e explicarlles onde estaban, dixéralles a Paula e Deva que agardaba por eles ao medidía na Sala do Consello (195).

………………………………………………………

Paulo abre os ollos de vez, co corazón acelerado. Está na súa casa de Padrón, deitado na cama. O espertador marca as oito e cuarto da mañá. Mira cara a súa dereita. Ve a ámboa sobre a mesa de noite. Érguese dun chimpo e observa a peza con detemento.

-Non hai ningunha inscrición!-estráñase (205).

crítica ex aequo: AS VOCES DA AUGA ( Ánaxela Gracián) &AUGA E LUME (Pere Tobaruela)

REALISMO E FANTASÍA

Títulos: As voces da auga & Auga e lume

Autores: Ánxela Gracián & Pere Tobaruela

Editorial: Baía

Non é frecuente. Mais de cando en vez pasa. O xurado, malia seren número impar, non se dá decidido, ten dúas alternativas finalistas e as dúas lles parecen merecentes de premio. Isto foi o que aconteceu co VIII Meiga Moira de 2018 que convoca Baía Edicións. Pode que aos autores os defraude un chisco, sempre a un lle gusta ser o único vencedor, mais tamén é certo que é mellor a metade de algo que nada de nada. Neste caso sucedeu con dúas obras ben distintas, abofé. Unha realista a máis non poder, As vaoces da auga (Ánxela Gracián), e outra que aposta pola ficción fantástica, Auga e lume (Pere Tobaruela). E nós imos facer tamén unha crítica ex aequo.

Non é nada frecuente na literatura galega que @s autor@s localicen a trama das súas ficcións en Asia. Lembramos a Xavier Queipo, Ringside  (Sotelo Blanco, 1993) ou Malaria sentimental (Sotelo Blanco, 1999) e tamén ao Xavier Queipo de Os ciclos do bambú. Agás el, agás Xavier Queipo, nada que lembremos deica esta As voces da auga de Ánxela Gracián, coa que imos comezar. Trátase dunha desas novelas que dicimos que deben ler tamén os adultos, e neste caso queremos salientalo especialmente, que na novela haxa protagonismo de rapaces e rapazas non quere dicir que por iso o público lector deba ser unicamente de rapaces e rapazas. Ademais este non é o caso de que só haxa rapaces e rapazas, a autora esfórzase especialmente e recrearnos unha cultura tan allea a nós como é a chinesa. Pois na China é onde se localiza a trama de As voces da auga, unha novela que nace despois dunha viaxe da autora ao sur da China e a forte pegada que deixou nela tal visita. Despois esforzouse especialmente en docunentarse sobre a zona e súa cultura. E o resultado é esta novela que o lector ten nas mans. Unha novela na que salientan dúas cousas. A primeira é o ben escrita que está (aínda que podería prescindir de tanta emotividade nos diálogos). En todo momento o lector se sente intrigado por unha trama da que quere saber máis, o que fala dunha estratexia narrativa acertada e moi ben levada a cabo. Cóntasenos a historia de Wei Su e Li, pai e filla, mais cunha característica que os individualiza, non concordan as idades, Wei Su é demasiado vello para ser o pai dunha cativa adolescente, e a muller de Wei Su xa morrera cando se supón que debería nacer a rapaza. Ánxela Gracián sorprenderanos no desenlace, respecto disto. E a outra cousa que quero salientar, que camiña parella á primeira reforzándoa, é que nos achega unha realidade moi afastada dos nosos usos e costumes occidentais. Preséntanos unha sociedade chinesa na cal nacer muller é unha condena no sur dos arrozais, elas non serven para o traballo e con frecuencia son abandonadas nada máis nacer, cando non matadas, ou, se logran sobrevivir, non lles fica outro remedio que agocharse no campo, lonxe das autoridades, de xeito que viven, si, mais non existen, pasan os seus días á marxe da sociedade e non teñen dereito a nada. Quizá o lector agradecería algo que lle acercase mellor a situación da muller ao longo dos convulsos anos nos que se narra esta novela de supervivencia e valores humanos. Mais o certo é que se trata dunha novela, como xa dixen, moi ben escrita.

Pola súa banda, Pere Tobaruela, en Auga e lume, entréganos un discurso ben diferente, un discurso fantástico, máxico, onde o realismo que caracteriza a novela de Ánxela Gracián importa pouco, ou nada. Porque o que aquí interese é a maxia. Iso que fai que sexan posíbeis viaxes no tempo, e que personaxes do século IV se xunten a outros pertencentes á actualidade para xuntos lograren vencer o mal, que neste caso é o Lume. Hai que dicir tamén que a trama está perfectamente estruturada de xeito que esta transcorra cara a un desenlace moi coidado que é o clímax da novela. Paulo e o seu amigo Fórmula E, personaxes da actualidade, terán que desenvolverse a carón de personaxes do século IV, como a Dama da Auga, Deva, adolescente con poderes especiais, e xuntos enfronaren un exército de lume que ameaza con destruír todo, absolutamente todo. Coa axuda de personaxes con poderes especiais, animais que tamén teñen poderes especiais, e obxectos, talismans, que están no seu poder e son fundamentais para derrotaren o ameazante exército de lume. Para isto, para relatar esta trama, Pere Tobaruela crea unha mitoloxía particular a partir dos conceptos do ben e do mal e da súa eterna loita. Nesta atmosfera tan extraordinaria, personaxes do século IV son quen de convivir con outros do século XXI e existe unha plena comunicación entre eles, porque nesta atmosfera tan extraordinaria todo é posíbel, mesmo se deixa a porta aberta a que personaxes tan distantes temporariamente sintan atracción entre eles. Unha novela onde todo é posíbel e onde a eterna loita entre o ben e o mal se reproduce unha vez máis. Unha novela que ao principio alterna os tempos, o que acontece no século IV e o que acontece na actualidade, mais o lector intúe que todo está destinado a se mesturar e, andando o tempo e as páxinas, así é. Obviamente, esta é unha novela descomprometida socialmente, alén da loita entre o ben o mal, a trama foi concebida para que o lector se mergulle nunha historia fantástica que o absorba e lle impida abandonar a lectura. Así foi concebida e así é, nesta novela de aventuras, maxia, misterio e amor, contada cunha axilidade e estudada estrutura de xeito que o lector se sinta envolvido nunha particular atmosfera na que todo é posíbel, o malo e o bo. Unha novela para ler e soñar.

 

ASDO.: Xosé M. Eyré

 

 

 

 

 

 

 

 

subliñados de THE MAKING OFF (Xavier Alacalá, Galaxia)

 

Os catro forzudos emigraran á Arxentina. Na do Chao non se lembraba que algún deles retornase, tan sequera para visitar os pais (13).

……………………………………

Aterrei en Santiago. Ao longo da madrugada, ata a Coruña acompañoume unha preocupación: “ Ferida de bala” soaba a eufemismo forense (30, salientado orixinal).

…………………………………..

-¿Que relación mantiñan os galegos cos nazis?

-Vouche responder cantando – e a voz áspera do Cholo soou a tango-: Revolcaos en un merengue y en el mismo lado todos manoseaos (39, salientado orixinal).

……………………………………..

O meu corazón inflamouse de patriotismo: os galegos comportábanse na maldita emigración como o pobo máis solidario do mundo (62).

…………………………………

Era un anuncio de xornal de 1939 que facía pensar na mestura de tolerancia, mofa, desprezo e mesmo odio dos arxentinos cara aos moishes… (68).

…………………………………

Mais do pasamento do Alfredo nn houbo noticia paga nos xornais, pois morreu de forma estraña. E desa morte é que imos escribir, comezando pola vidiña do defunto (85).

………………………………….

A “noite de amizade e de amor”, como lle chamou a fidalga, rematou na varanda da cuberta de primeira clase, cunha derradeira copiña de champaña, un vento calmo a mover cabelos e o lucerío dunha cidade a rente do mar (108, salientado orixinal).

……………………………………

-Mira ben como fas aquí, Frediño, que alá xa che pasaron cousas feas sen saír da aldea…Mira que este Buenos Aires é a capital do pecado (133).

…………………………………….

-Coida ben ese caderniño -dixo-. Non o perdas nin deixes que cho rouben, que hai moita xente sen documentos e aos policías páganlles o xornal para que amolen os inmigrantes….(135).

………………………………………..

Do que sucedeu, ao Alfredo só lle preocupaba o que o Miguelito lle fose contar ao seu irmán Luís (169).

…………………………………….

O enxeñeiro Pedro Ríos dirixiuse á comisaría 21 e alí asentou denucnia contra Rosa Mato por solicitar e permitir a práctica ilegal dun aborto (190).

…………………………………….

E así se iniciou unha comunicación por vía xenital entre o Alfredo e a Mariana que había durar meses, durante os que as súas vidas -polo pouco que se explicaban nos encontros- parecían correr ledas (214).

…………………………………….

Os libros de Historia din que 1939 foi iun ano perverso para o mundo. Porén unha cousa é o mundo de todos e outra son os mundos de cadaquén (221).

……………………………………..

Os días 8 e 9 de decembro de 1941 o mundo tremeu coa nova de que un ataque xaponés por sorpresa acabara coa frota americana do Pacífico (254).

……………………………………..

Todos os seres humanos teñen algún anaquiño de vida en que a súa ledicia é tanta que non a dan crido (262).

………………………………………

¿De cantos países procederían as formigas que me vían pasar? ¿Cantas aventuras migratorias poderían contar? (271).

…………………………………………

En Comodoro os concubinos pasaron a verse de cando en cando porque vivían afastados. O seu concubinato seguía mal porque continuaban as liortas, pois Mosquera esixía a Enriquez que lle entregase diñeiro, polo que ela pensaba afastarse do home, sen que poida explicar nin a si mesma por que non daba cumplido tal propósito (300).

……………………………………

-(…) Xa cho dixen en Comodoro: cara A e cara B da emigración: todos eles son país (318, salientado orixinal).

…………………………………..

Aquela noite Balbina volveu borracha e teimaba en fifar. O Alfredo só quería fumar na cama e darlle voltas ao que o deixara esmagado, e non soamente polo moito que camiñara (340, salientado orixinal).

……………………………….

As cousas puxéranse moi mal por culpa da folga dos metalúrxicos e necresitaba sumir uns días antes de viaxar para lonxe (360).

………………………………

A muller foi tirar bolso e abrigo á cama e meteuse na cociña, colleu unha botella de tinto, sentou á mesa e serviu un vaso. O castizo, desafiante, imitouna. Bebeu e serviulle a ela (374).

………………………………

Durante varios días de mediados do mes de decembro de 1942 a xente de Comodoro Rivadavia puido ver sempre xuntos un par de tipos nada sorprendentes en poboación como aquela, con paisanaxe de todo o mundo (393).

………………………………..

Comeuse con fartura, uns polos que a dona da casa engordara na capoeira. Bebeuse bo viño. De sobremesa, froitos secos, turrón de Alacante e sidra El Gaitero “famosa en el mundo entero” (409, salientado orixinal).

………………………………..

Ora, traer el a familia, nunca. Xa estaba pensado e repensado, que carallo (426).

…………………………………

-Mira, Alfredo. Máis vale que penses o que che digo porque eu a ti mátote (441).

………………………………

Como sempre que lle tocaban as cousas de femias quentes, ao Coghomelo deixoulle de funcionar ben a cacheira (464).

crítica de THE MAKING OFF (Xavier Alcalá, Galaxia)

A CARA B DA EMIGRACIÓN

Título: The making off

Autor: Xavier Alcalá

Editorial: Galaxia

Territorio predilecto é a Arxentina para Xavier Alcalá, ficcional e non ficcional. E nótase. O seu corpus literario está ben nutrido de títulos que nos levan á Arxentina, á Arxentina Austral preferentemente. E agora, despois da evanxélica triloxía e 14 anos de silencio, desde Entre fronteiras, volve a unha terra, a Patragonia, e a un feito, a emigración, que coñece moi ben, pois son numerosas as viaxes con ese destino e os contactos co mundo da emigración austral. Ocasión, pois, para non deixar pasar por alto, un escritor do prestixio de Xavier Alaclá escribindo sobre un dos temas dos que máis nos pode ilustrar. Mais neste caso non se trata de relatar ningunha epopea da emigración. Nin moito menos. Esta é unha novela bastante desmitificadora. Non se retrata o emigrante exitoso, o indiano que volve coa faltriqueira chea. Non. Esta é a cara B da emigración, un submundo de alcol, prostitución, violencia, xogo e fracaso.

Na novelas, que se presenta dividida en dúas partes, conta tamén con dúas estratexias narrativas diferentes en dous tempos diferentes. Un escritor e un xornalista con bos contactos na Patagonia reciben o encargo de investigar a estraña morte dun emigrante nos anos 40 do pasado século, o que se relata nunha época asimilábel á actual e conta as primeiras pesquisas. O diálogo entre estes dous protagonistas e as súas pesquisas inician cada unha das partes da novela. Logo, nas segundas partes, cóntase a historia de Alfredo Mosqueira, tamén coñecido Coghomelo pequeno entre outros alias, que, por circunstancias que non imos desvelar, vese na obriga de emigrar a Arxentina nos anos 30, onde xa residen tres irmáns seus, que o acollen nos primeiros tempos. Mais ao Coghomelo non lle gusta o tipo de vida que leva cos seus irmáns e as súas cuñadas e decide vivir pola súa conta. Esta é a situación de saída. A partir de aí Xavier Alcalá cóntanos a historia dun emigrante pouco amigo de baixar o lombo e que procura traballos que non lle forcen os cadrís. E atópaos. Mais tamén é moi dado á xogueta, a bater o naipe, e móvese polos chamados baixos fondos, incluídas as “casas de tolerancia” ou prostúbulos. Primeiro en Buenos Aires e despois en Comodoro Rivadavia, cidade da provincia de Chubut, na Patagonia, onde hai moito traballo no asunto do petróleo e corre ben o carto nas mesas de xogo.

A historia do Coghomelo, eses anos que bota en Buenos Aires e Comodoro Rivadavia é, obviamente, o centro, o obxectivo da novela. Alfredo Mosqueira, un tipo co que non é doado empatizar porque representa o lado egoísta e menos solidario do ser humano. El tamén manda cartos á casa, a Galicia, mais faino por non ser menos que os demais, non por outra cousa. Tamén ten algo de pícaro, sabe desenvolverse moi ben polos baixos fondos en calquera circunstancia, e iso fai que o lector o vexa con mellores ollos. Ten éxito no que se propón, laburar en traballo cómodo, gañar prata coa xogueta, aliviar os baixos instintos cando é de necesidade ou vicio, mesmo chega a ser proxeneta e a colaborar cos alemáns durante a guerra, o negocio é o negocio. Ao seu carón hai outras personaxes que se poden considerar como emigrantes típicos, mais el non, el representa a cara menos coñecida, e non por iso menos real, da emigración.

A trama transcorre entre mediados dos anos 30 e primeiro anos 40. É un período de dúas guerras o que Alfredo Mosqueira pasa na Arxentina. A guerra española e primeiros anos da segunda mundial. Contada coa habelencia narrativa dun autor que domina moi ben a lingua e iso sérvelle para demostar unha riqueza expresiva que é de salientar porque lle confire ao texto un ar envolvente no cal o lector se sente cómodo, seducido, ben acompañado e dirixido por un narrador experiente capaz de recrear ambientes até o pormenor máis incríbel e inagardado, tanto ten que sexa en Buenos Aires como en Comodoro Rivadavia, nos baixos fondos ou na sociedade máis acomodada. Unha desas novelas de longo alento, unha ficción filla da realidade, como lle chama o autor nos agradecementos, que, cando un a le, se sente despois cun coñecemento máis rico da realidade que foi a emigración galega. É unha novela que enriquece ao lector, ofrecéndolle unha visión anovadora e complementaria da estadía dos galegos na Arxentina nunha época moi convulsa por motivos externos que o narrador non deixa de atender, mais tamén unha época onde se podían facer grandes negocios.

En resumo, The making off é unha desas lecturas que cando a rematas concllúes: lin unha boa novela.

ASDO.: Xosé M. Eyré