crítica de UN PEIXE NO PARQUÉ (Ramón Vilar Landeira, Xerais)

UNHA FÓRMULA QUE FUNCIONA

Título: Un peixe no parqué

Autor: Ramón Vilar Landeira

Editorial: Xerais

No 2014, tamén no verán, Ramón Landeira sorprendía cun libro de relatos, Os televisores estrábicos (Xerais) que se había converter nun dos máis lidos daquel estío. E, malia que o autor confesou nalgunha entrevista que lle gustaría escribir unha novela sobre a corrupción na Galiza, tivo que chegar este 2019 e volver aos trinques con este Un peixe no parqué, un libro de difícil catalogación xenérica mais que deixa unha lectura agradábel, que se deixa ler e que se fai ler. Porque cando unha fórmula literaria funciona é sabio consello non abandonala, ou cando menos explorarala mentres se poida. Que é o que aquí fai Ramón Landeira. Iso si, seguiremos agardando pola novela sobre a corrupción na Galiza, porque tamén é certo que fai moita falta, e, polo que demostra Ramón Landeira nestes dous títulos, non se trata dun narrador ocasional ao que lle soou a frauta de casualidade. Non son volumes densos, antes eran 144 páxinas e agora só 102, mais demostra ban ás claras que aí hai madeira de narrador, polo que o volume deste ano que traemos ás páxinas da Ferradura hoxe, vén ser a confirmación dun narrador que aínda ten moito que ofrecer.

                     O libro comeza cunhas palabras preliminares onde o autor, en apenas páxina e pico, nos convence de que paga a pena lero que segue, mentres nos comenta sobre como xurdiu na súa cabeza a idea do libro, un libro que non sabe se é de relatos ou unha novela, e que, como ben di, o xénero é o de menos. Efectivamente, o xénero é o de menos, o que importa é que a literatura sexa de calidade. E moito me temo que nós non imos resolver tampouco esa dúbida pola mesma razón.

                     Os relatos son relatos e a novela un xénero deficientemente definido. Se facemos caso a Cela (unha novela ten máis de 30.000 palabras e debaixo do título pon “novela”), nós non botamos as contas sobre o número de palabras, e tampouco nos importa nada, mais nese caso posiblemente estariamos a falar dunha novela, se temos en conta que son máis de cen páxinas e en cada páxina adoita haber arredor de 300 palabras. Hai outra cousa máis a comentar, o mesmo Cela empregou esta fórmula na súa novela máis coñecida, La Colmena, e abonde este exemplo, de onde se pode inferir doadamente sobre cal é a férmula narrativa á que nos estamos a referir, porque, haber, hai moitos máis.

                     Mais volvamos á fórmula que funciona: trátase de relatos que non só van un detrás do outro, senón que o autor procuroulles algunha caste de contiguidade, personaxes que se repiten, tramas que poden ter que ver entre si malia pertenceren a relatos distintos, ou mesmo personaxes que reaparecen evolucionados. Falamos tanto de personaxes principais coma de sundarias, iso non importa moito e mesmo o status de personaxe principal aquí pode ser discutido. De xeito que o conxunto pode ser lido das dúas maneiras, como novela ou como libro de relatos. E a maneira escollida resulta realmente indiferente, porque o que realmente importa é que nos atopamos cuns textos, contiguos entre si case sempre, que están realmente ben contados. É dicir, trátase de textos onde o lector se sente moi próximo ao narrador, tamén de aí o recurso á primeira persoa, primeira persoa cómplice. Hai un certo desenfado na maneira de narrar, que non é máis que unha maneira de atraer a complicidade do lector, mais ese desenfado non quita que se traten temas que realmente merecen unha reflexión. É, en definitiva, unha maneira amable, se quere dicir así, de presentarnos uns relatos realistas, sen dramatizar en exceso e procurando que a lectura resultante sexa agradábel. Iso si, sen renunciar nunca a seren os relatos pretextos para unha reflexión seria.

                     De feito, os relatos son curtos e non hai espazo abondo como para fixar un tema. Malia todo si podemos falar dalgúns que acollen as páxinas do libro. É o caso da inmigración ou mesmo da sorte, do azar, e tamén do concepto de “clase media”. Son temas absolutamente detectábeis nun libro de relatos que presenta unha lectura áxil e entretida, ideal para pasar unha boa tarde na praia ou onde queira que se vaia de vacacións. De primeiras, o libro agradece unha lectura concentrada nunha única sesión, ou, como moito, en dúas, para non perder nada da contiguidade dos relatos, mais admite tamén lecturas discontínuas e mesmo non é obrigatorio comezar polo principio. Sexa como for, eis unha lectura que non vai decepcionar a ninguén.

ASDO.: Xosé M. Eyré

crítica de BELEZA VERMELLA (Arantza Portabales Santomé, Galaxia)

NOVELA POLICIAL DE VERÁN

Título: Beleza vermella

Autora: Arantza Portabales Santomé

Editorial: Galaxia

A proposta resulta absolutamente suxestiva. A trama parte dun asasinato cometido nunha casa na que hai seis persoas ademais da moza morta. Unha rapaza de 15 anos con evidentes dotes artísticas aparece morta nun cuarto ateigado de sangue que reproduce unha fotografía dunha familiar súa que é unha importante artista gráfica galega. Só seis persoas puideron matala porque só seis persoas había na casa. O inspector Santi Abad e mais a súa axudante Ana Barroso serán os encargado de levar a investigación. Apetécelles ler a novela con este punto de partida? Ben, aínda podo engadirlles algunhas cousas máis sen develar nada da trama para non pisarlles a lectura. Que se trata dunha homenaxe a Ágatha Christie, a raíña da novela policial, máis concretamente a O caso dos dez negriños, só que aquí os posíbeis culpábeis son só seis. Está ben lembrar a unha das narradoras máis lidas do século XX, a raíña do misterio, sen dúbida. Ademais a mestura entre arte e morte, durante a lectura levounos a pensar en O perfume. Historia dun asasino (Patrick Süskind, hai tradución ao galego en Sotelo Blanco, 2006, a cargo de Luís Fernández Rodríguez). Que a novela sexa presentada editorialmente como novela negra reforza esta impresión. Aínda que xa lles dicimos que só pode ser considerada como novela negra “ao estilo nórdico” (que confunde totalmente novela negra e policial). A novela negra de sempre céntrase no mundo do crime, no mundo dos baixos fondos (material e mentalmente pensando) e non interesa para nada que o asasinato (se o hai) sexa resolto ou non. E este non é o caso. Aquí non só importa senón que é obxectivo primordial aínda que a novela non remate coa resolución. Mais parece ser que a novela negra vende máis, fartos estamos de ver como as novelas de Domingo Villar se presentan como negras sendo puramente policiais.

                     Para máis, este formato dun crime do que só poden ser culpábeis un número reducido de persoas, que son reunidas no momento da resolución do caso, obtivo un innegábel éxito en series televisivas como Death in Paradise. As concomitancias co que aquí sucede son evidentes.

                     O estudo da relación existente entre a morte a arte, é do máis interesante da novela, así como a exposición dunha serie de personaxes que resultan moito máis complexas do case idílico cadro que pintaban nunha orixe. As relacións de dependencia establecidas entre elas, os escuros obxectos do desexo das personaxes, incluídos os propios investigadores, é do mellor e máis logrado da novela. Facer recaer a tensión narrativa máis na empatía que xeran co lector, ca no devir da investigación policial, é un completo acerto. Porén haberá que ser un/unha lector/lectora constante e fiel, porque o discurso é de progresión lenta. Nun principio as causas, motivacións etc. do asasinato non levan a ningún lado, e a exposición das personalidades das personaxes aínda está comezando. Nin o recurso aos capítulos breves é suficiente. Cómpre ser fiel e agardar. Porque finalmente, avanzada a novela, chegará. E chegará o que, a noso xuízo, é o mellor da novela: a capacidade da autora para levar ao lector a empatizar ou non coas personaxes. Iso é o que realmente se fai, en lugar de dosificar a información ou presentar diferentes candidatos a culpábel antes de resolver o caso.

                     Agora chega o momento de falar do malo, que tamén o hai. A forma en que se presenta a novela resulta sinxelamente difícil de deixar pasar por alto. Xa non é só que seguramente non se corrixiron as probas de imprenta, o que deixa lugar á existencia de múltiples grallas ( unhas veces faltan letras, outras veces faltan ou sobran acentos gráficos, outras veces confúndese letras, ou repítese o pronome despois do verbo cando xa se puxo antes…) e estas grallas seguro que non as hai na edición en castelán, porque se depuraron na tradución. O lectorado galego merece outro respeto, polo menos, xa que case vivimos de primeiras versións, que se corrixan as probas de imprenta, que é cousa do autor/autora. E non só iso senón que hai moitos castelanismos. Desde confundir o si afirmativo co se condicional ( en galego si nunca é condicional), ao uso do verbo ganar en lugar de gañar (por moito que o dicionario en liña da RAG o valide), confusións de xénero… E sobre todo o uso de castelanismo léxicos que non teñen explicación posíbel (joder, huevos, ou feito polvo – e non direi máis, tampouco quero eu facer o traballo da autora), porque se un/unha autora non ten recursos narrativos suficientes como para evitalos…é mellor que… iso por non falar da onomástica, na que se usan nomes casteláns e apelidos castelanizados, agás algunha excepción. Xa está ben. Xa abonda. Había moito tempo que non tiñamos diante un libro que se presentase tan descoidado.

ASDO.: Xosé M. Eyré

crítica de UN LIBRE FAVOR (Chus Pato, Galaxia)

POESÍA, AUGA, VIDA

Título: Un libre favor

Autora: Chus Pato

Editorial: Galaxia

De todos os títulos publicados por Chus Pato ( e van uns poucos despois daquel orixinario Urania ) este é o máis intrigante, na nosa opinión, o que xera máis interpretacións. Porque hai que interpretalo, esixe interpretación, non é simple rótulo co que nominar un poemario. Desde que o lector ou lectora ten o libro nas mans sabe que vai ter que interpretalo. Porque un favor non é claquera cousa, un favor precisa alguén que o faga e alguén a quen se lle faga. E xa está, abondan estas dúas, que parecen proxectarse en direccións opostas. Nós non imos adiantar cal das dúas é a correcta. Non. Porque a poesía de Chus Pato nunca foi de doada interpretación. Ou, mellor dito: a poesía de Chus Pato esixe sempre relecturas e reinterpretacións para ser enteiramente. Enteiramente, malia que a propia autora non deixe de ver os poemas, a poesía, coma unha sorte de ruínas. Si, resulta chocante que unha das nosas meirandes voces líricas se refira á poesía como ruínas (así o fixo no discurso de ingreso na RAG) cando os lectores e lectoras non deixamos de estimala como unha alfaia. E, neste caso concreto, as dúas direccións aludidas antes non teñen porque ser excluíntes. A maxia da poesía, porque na poesía hai maxia, é precisamente que non o son. E un libre favor tanto son para o lector os poemas de libro, como eses mesmos poemas o son para a propia autora ao permitir pechar o ciclo da comunicación. Neste senso, e non noutro, é que cremos que debe interpretarse o título, nun senso que non deixa de ser metaliterario. Porque Chus sempre escribiu sobre dúas cousas: sobre a vida e sobre a propia escrita. Sempre. E agora déixanos quizá o poemario. Non. Agora déixanos o obsequio verbal que ela máis estima que os lectores e lectoras debemos aloumiñar. Porque ese libre favor proxéctase á vez nas dúas direccións a través dos textos, sendo ela, a autora, o fulcro equidistante.

                     Ben. Dito isto como requisito principal para comezar a crónica libresca desta semana, imponse agora unha primeira consideración global sobre o poemario. Pasaron seis anos desde Carne de leviatán. A Chus Pato que aquí se nos presenta non é a máis combativa (desde a perspectiva feminina ou desde a perspectiva política), nin a máis críptica (iso se dicía das súas orixes), nin a máis explosiva verbalmente. Non, estes textos, estes poemas non deixan de selo porque nunca a poesía de Chus Pato deixará de selo. Porén a Chus Pato que aquí  lemos, a poesía de Chus Pato que aquí lemos aparécesenos como a realización dunha orive experta, madura, como un froito dunha madurez explendente. Explendente e delicada. Os poemas de Un libre favor semellan elos dunha cadea, interferencias dunha única mensaxe, unha única mensaxe mais unha mensaxe complexa. Unha mensaxe complexa e delicada, como o voo dun paxaro, como a auga escorrendo nas nosas mans, como o vento que nos trae a voz desexada… E regresamos ao seu discurso de entrada na RAG para recoller a súa definición de poeta: “poeta é aquel ou aquela que na palabra xera unha vida”. Non nos estrañemos, pois, da complexidade dos seus poemas, da súa poesía, porque a poesía é un mundo de palabras. Nesa complexidade, e no punto de vista (tan particular, exclusivo, xenial), ou mesmo puntos de vista, que se adopta(n), aí é onde radica a forza comunicativa dos poemas deste libro.

                     Auga. Xa falamos da auga, que é un dos motivos presentes no texto. E a auga é unha boa axuda para definir a poesía de Chus Pato neste libro. A auga, cando pasa, algo leva e algo deixa. Tamén, ao lermos os poemas de Un libre favor sentimos que algo do significado do poema nos quedou e tamén que algo se nos pasou. Poesía auga. Xa sabemos que a poesía actual esixe sempre relecturas. E esta é unha poesía moi actual, que ten algo de tour de force coa súa propia obra anterior. Esta é máis reflexiva. Si, xa sei que na poesía de Chus aniña sempre un fondo reflexivo sen o cal non se pode explicar. Mais as reflexións que aquí están presentes teñen un aquel de explicación na madurez poética e tamén vital, son reflexións que se fan desde a altura, desde a experiencia vital, e, malia todo tamén teñen a fescura do  novo. Porque se empregamos o motivo da auga para definir a súa poesía, tamén compre dicir que o común denominador do libro é a vida. Poesía. Auga. Vida. Porén, mais que unha exposición temática da poesía deste poemario, interésanos falar dalgúns motivos, motivos temáticos ou motivos a partir dos cales elabora as imaxes, as metáforas deste libro. É o caso, por exemplo, das pontes, as pontes que ven pasar a auga, a auga que tamén sempre foi unha metáfora da vida, a presenza das pontes na poesía de Chus pato non é nova (aí as temos mesmo nun título: A ponte das poldras) e demanda un estudo para o que agora non temos tempo. Canda as pontes, ou as referencias clásicas ( Horacio, os tracios…) tamén hai nomes mesmo de militares (Moshe Dayan) e outros motivos que aquí adquiren unha especial importancia, un especial significado. Tal é o caso, por exemplo, das aves ( aguias, corvos, grous, merlos…), non lembramos outro poemario onde tan presentes estiveran; as aves, que ven desde a altura; as aves, que se desprazan con elegancia polo ceo; as aves, que ás veces tamén podemos pensar que son imaxe da liberdade. Pola contra tamén están presentes as pedras, as pedras como tales e as pedras como elementos constitutivos de construcións. Mais, sobre todo, a natureza, a herba, as árbores, as flores. Mesmo a cidade é vista como unha especie de fraga. Porén, ollo, porque fronte a esta natureza está aquel verso que declara que nada hai tan natural como as máquinas (25). Sen dúbida, a concepción do “natural” que opera na poesía de Chus Pato excede as dimensións do habitual.

                      E como novidade máis salientábel, mesmo por riba da natureza, a presenza de nenos e nenas, da infancia. Se non lembramos mal nunca tanto apreceran na poesía de Chus Pato.

                     Dixemos que este era un poemario reflexivo, e éo. Mais sería inxusto se non dixeramos tamén que é fondamente lírico. Agora contamos coa avantaxe de que xa expuxemosos motivos principais a partir dos cales se expresa ese lirismo. Porén hai que engadir que se trata dun lirismo que podemos denominar quebrado, o poema pode esixirlle á voz poética que se desdobre, que se asuma como observadora de si mesma, de si mesma ou da realidade, e o poema pode presentar tamén unha evolución temática quebrada. É dicir, comézase cun motivo temático determinado e ese mesmo motivo dá lugar a outro (s), polo cal a poesía da Chus Pato é ( e foi) sempre especialmente connotativa. E a connotación intrapoemática tamén se pode considerar un dos procesos creativos, o principal, o primordial, se cadra. Non dicimos nada novo se a propósito comentamos a influencia de Manuel Antonio na poesía da Chus Pato.

                     Si, tamén é un poemario lírico, esencialmente lírico, no que a autora procura expresarse cunha delicadeza que para nada oculta a densidade do seu pensamento, un inconformismo rebelde que quere chegar coma un aloumiño e non coma unha labazada.

                     Poesía, a poesía da experiencia e tamén do novo, a poesía como arma de defensa contra a vida, como reducto ou ruína onde aniñar, onde agardar, onde repousar, esa palabra matricial. Auga, a auga como metáfora da vida, a auga que enloda os camiños é a mesma auga que nos lava e vivifica. Vida, iso que nos pasa todos os días, e somos conscientes do seu pasar. Palabras para un poemario, para unha poeta, que queren chegar tanto ao fondo sensíbel da intelixencia como á raíz intelixente do corazón.

                     ASDO.: Xosé M. Eyré

crítica de MNEMEA (Xosé Duncan, Galaxia)

NOVELA SOBRE A CREACIÓN LITERARIA

Título: Mnemea

Autor: Xosé Duncan

Editorial: Galaxia

Ben, para comezar, lembremos que Mnemea ou Mneme é a musa da creación literaria. É moi importante porque, ademais de personaxe secundaria da novela, o feito de ser escollido o seu nome para título da novela de Xosé Duncan fainos reflexionar sobre o feito da creación literaria, o cal, non cabe dúbida, é un dos obxectivos autoriais. E agora que xa aclaramos isto, cómpre dicir que os escritores e escritoras como personaxes literarios, tal que aquí sucede, adoitan ser bastante pouco agradecidos porque o lector ou lectora é lícito que agarde deles ou delas un comportamento diferente ao resto de personaxes, que dean mostras da súa xenialidade, dese plus que @s fai diferentes do resto de mortais, e raramente sucede. Entre nós, quen máis partido lle tirou ao escritor como personaxe foi, na nosa opinión, Xurxo Borrazás en Ser ou non (Galaxia, 2004) e non é para esquecer O derradeiro libro de Emma Olsen (Berta Dávila, tamén en Galaxia, 2013. Hai máis, porén estes son onde mellor quedaron, un escritor e unha escritora. Por aí tamén o tentaron desde Dante (A divina comedia, Virxilio, o poeta, é unha personaxe) a Borges en “El Aleph” ou  J.M. Coetze ( O mestre de Petersburgo) con éxito. No caso de Borrazás, sen dúbida débese ao feito de facer do escritor o centro dunha trama de misterio. No de Berta Dávila, trátase dunha narradora moi competente quen conduce a historia.

                     Non só un escritor, Lois Mourinho, senón tamén unha escitora, Anna (que tamén foi parella de Lois), unha coautora (Carla) ou unha editora (Sandra) protagonizan esta novela de Xosé Duncan. Lois Mourinho é un escitor de literatura fantástica, un escritor de éxito vido a menos pois xa non escribe novelas que interesen á actualidade editorial. A novela, esta novela, Mnemea tamén é a historia de como Lois escribe a súa derradeira novela. Ben, Lois e Carla, porque o método creativo de Lois non deixa de ser curioso, el dita unha serie de directrices que despois Carla é quen pon por escrito. Aquí cabe reflexionar quen é @ verdadeir @ autor/autora. Na nosa opinión é Carla, nin creación compartida nin gaitas, quen lle dá forma á novela é Carla e a autoría debe ser súa. Mais, en fin, que o lector ou lectora achegue as súas conclusións. Non deixa de ser curioso o método de creación de Lois, onde Carla é case unha “negra”. De feito, o uso de “negr@s” resulta máis que contrastábel na historia da literatura máis recente.

                     Porque, en definitiva, a novela é iso: unha proposta narrativa a partir da cal reflexionar e debater. Remexer conciencias. Aliás do uso de “negros”, neste caso unha “negra”, na novela tamén se fala do politicamente correcto, dos límites xenéricos, dos egos d@s autores/autoras, e mesmo de como se pode controlar e dirixir un premio literario para que recaia en determinada autoría que se prefire a calquera outra, por exemplo. Si, a novela deixa materia abonda inclusive para polemizar, para reflexionar. E é o mellor da novela. Esas propostas. Porque, do resto, e aínda que polo discurso aparecen personaxes “irreais”, que pertencen ao mundo da fantasía (non esquezamos que o autor é especialista neste tipo de literatura) non se tira partido da convivencia deses dous tipos de personaxes. A mesma musa Mnemea é un exemplo. Porque de todos os temas que o discurso propón, o máis importante é precisamente a convivencia d@ autor/autora c@s seus personaxes e, máis que nada, o proceso de produción novelesca. Xa explicamos o método de Lois Mourinho. Mais, existe a inspiración, é real? Todo iso das musas, non é un chisco antigo?

                     A noso xuízo, a novela debería ter máis densidade dramática e aproveitar mellor personaxes como Carla, como Sandra (editora) ou a mesma Anna. Mais o que menos nos gustou é o non uso dunha onomástica plenamente galega ou o recurso dos castelanismos. Non só hai unha frase en castelán senón que tamén están presentes outros castelanismos léxicos, como “tostas” (en lugar de torradas, “tosta” admíteo a RAG, mais non deixa de ser a versión reducida de tostada) ou “espumadeira” ( en lugar de escumadeira, a RAG tamén o acepta, igual que “espuma”,mais está claro que se trata dun castelanismo. A RAG ten estas cousas!). Tamén hai que dicilo, neste caso ten máis culpa a falta de criterio do dicionario da RAG có propio autor…

                     ASDO.: Xosé M. Eyré

crítica de TODO ISTO ERA NOITE (Lucía Aldao, Apiario)

  

POESÍA VIVENCIAL, O AMORODIO

Título: Todo isto antes era noite

Autora: Lucía Aldao

Editorial: Apiario

Recollo dous conceptos que atravesan o poemario de Lucía Aldao para este título, sempre precisando que a creación verbal amorodio quizá sexa un tanto excesiva, resulta evidente no poemario que o amor é unha cousa moi complexa e que non todo nel é fulgor, extase, calor…porque moitas veces tamén é decepción ou algo moi parecido á dolor e o fracaso. Mais, en fin, é unha maneira de identificar dous dos fíos condutores deste primeiro poemario en papel, e invididual, de Lucía Aldao. O primeiro, despois de moitos anos, porque son moitos os anos que leva Lucía Aldao exercendo de poeta, noutras plataformas ou en obras colectivas, sobre todo a través do espectáculo Aldaolado que mantén coa tamén poeta María Lado, un espectáculo poético e algo máis, se teñen ocasión non o deixen pasar…

                     Non é o mesmo escribir versos ( por moi traballados, medidos, rimados, sentido) que ser poeta. Para ser poeta cómpre talento. Igual @ poeta non sabe moito de técnicas compositivas mais intúe o lugar xusto da palabra, o talento suple todas as eivas ou carencias que @ poeta poida ter. E Lucía Aldao leva sendo poeta moito tempo, facendo da poesía unha maneira de vivir, vivindo a poesía. Por iso este primeiro poemario de Lucía sabe a mel e limón a escorrer entre o zume das palabras.

                     O poemario supón un punto de inflexión. Pois sendo como son poemas que invariabelmente convidan á lectura en alto, ao recitado, xa que esa é boa parte da súa orixe, agora atopámonos con textos postos en papel para que o lector disfrute deles na intimidade, a súa natureza xa non é só oral. E velaí o punto de inflexión ou de encontro. De encontro entre a palabra dita e a palabra lida. Cousa que se nota moito no poemario, porque cada poema está tan ben artellado, tan ben construído que o valor da palabra vese enormemente potenciado. Non se nota que este sexa un poemario primeirizo, unha estrea. Pola contra, en todo momento achamos unha voz poética sensíbel e fonda, traballada, esmerilada, cun ritmo especialmente coidado, a expresión a potenciar o contido. Pola contra achamos unha voz poética moi persoal e intransferíbel.

                     En boa parte, Todo isto era noite é un poemario onde o amor ten unha presenza moi salientábel. Non o amor ñoño ou adolescente, matriculado en franquías de éxtase e gozo, ou de ausencia e desexo. Este é un amor adulto e real, un amor con luces e sombras, con  gozo e con dolor, atracción e distanciamento. Nunca é un paraíso, ou polo menos é un paraíso que dura pouco, porque Lucía Aldao é quen de facer convivir no mesmo poema o significado positivo e o significado negativo, o bo e o malo. Son poemas que transpiran autenticidade, sinceridade….e emoción e honestidade, tenrura cun toque de ironía, cultura popular e literatura de garito, non esquezamos que a disposición editorial déixanos un poemario estrurado en dúas partes, cada unha delas subdividida en tres, e estas seis levan nomes que significan moito na noite coruñesa, ou, mellor dito, na noite coruñesa que viviu/vive a autora.

                     Emoción e honestidade. Si, honestidade. Que esta é unha poesía vivencial. Non é o poema menos vida polo feito de ser obra (43). Non se trata de ocorrencias máis ou menos bonitas que converten a poesía en espectáculo baleiro. Todo o contrario. Aquí tamén hai espectáculo, pola mestría que deposita a autora en cada verso, en cada estrofa, en cada poema. Poemas que non só amosan o bo e o malo do amor o amo e o desamor, ou o amorodio.. Son testemuños de vida, e a autora tamén é quen de adoptar un ton confesional que achega moito o texto ao lector ou lectora, e ás veces diríxese a un “ti” que tamén cumpre a mesma función, coma se conversara con el/ela. Porque esta poesía de Lucía Aldao ten moito tamén de diálogo, un diálogo co lector ou lectora, c@ amante, co propio poema, e coa mesma voz lírica.

                     Se antes nos referimos a presenza da cultura popular, debemos incluír nesta a musical, e mesmo a literaria (aínda que sexa narrativa, velaí o mítico Sostén Pereira de Antonio Tabucchi, transformado aquí en “Sostén Aldao”. E indicar que o amor non é o único tema, segundo avanzamos na lectura imos atopar outros motivos temáticos que van desde o nacionalismo á metaliteratura (metapoesía, sobre todo). E este percorrido, sobre todo noctábulo, por lugares significativos da noite coruñesa, esta poesía que nace nunha innegábel fonte oral, despídese con plena consciencia de ser texto, texto para ser lido: Que sorte teño / de que leas isto / pola parte que me toca (60).

                     Lido e gozado. Porque esta poesía tan limpa, tan coidada, que flúe tan natural e iso non é senón sinal do traballada que está, tan honesta e verdadeira, é un regalo para @s amantes do xénero poético.

                     ASDO.: Xosé M. Eyré

  

crítica de INFAMIA (Ledicia Costas, Xerais)

DA NEGRA VIDA

Título: Infamia

Autora: Ledicia Costas

Editorial: Xerais

Permítanme que que comece lembrando un sucedido que ten todo que ver coa autora de novela que imos comentar. Era un sábdo de xuño. Xabier P. DoCampo e mais eu entretiñamos o tempo mentres agardabamos o embarque para San Simón, onde se ían resolver os Xerais daquel ano. E deunos por comentar a actualidade da narrativa galega deica entón. Nesa altura non adoita haber moito a tratar porque o máis interesante gárdano as editoras para a segunda parte do ano, coincidindo co Nadal. Eu lembro que falei dun autor que acababa de publicar unha novela (breve) que quizá era o máis salientábel, na miña opinión. “Ese nunca será novelista. Xa verás. Ledicia Costas, esa si que vai dar unha grande narradora”. Ese foi comentario do Xabier, e eu concordei. Ledicia levaba xa algúns títulos publicados e eran abondo prometedores como para agardar que o prognóstico do Xabier fora acertado.

                     Pois ben. Despois dunha exitosa e recoñecida pasaxe pola literatura para os máis novos, aquí teñen un título para adultos e a oportuidade de comprobar como Xabier P. DoCampo era quen de entender e identificar os grandes segredos da narración, o que lle permitía discernir claramente quen era un/unha narrador/narradora de lei ou non. Pola nosa parte confesamos que agardabamos impacientemente esta novela.

                     Ese xogo de sombras entre a novela negra e a reslista a se alternar e confundir, habilísimo, vese acompañado por, a noso xuízo, outro dos grandes acertos da novelista. Ledicia Costas sabe construír moi ben atmosferas. As atmosferas en que se moven as personaxes e, o que é moi importante, as atmosferas que moven as personaxes, todas dotadas dun rico mundo interior. E que nos convidan a reflexinar sobre a liña que separa vítimas e culpábeis, ou como as vítimas poden devir en noxentos culpábeis, quizá sexa que unha cousa leva á outra, quizá. Personaxes que sempre agochan no seu interior algo que as fai penar máis que vivir, e que se van expoñendo pouco a pouco, até atrapar ao lector de xeito que este se sente involucrado no devir da trama, como testemuña, mais imprescindíbel. Eis un grande éxito de Ladicia Costas, quen vai deixando tamén pingas de lirismo nas páxinas da novela, moi medidas, e que complementan os poemas intercalados de Félix Francisco Casanova , poeta canario que ben pode entrar no clube dos poetas “malditos”.

                     En si, a trama novelesca de Infamia presenta a unha profesora de Dereito que marcha impartir docencia a Merlo, que é unha cidade que garda un misterio desde hai 25 anos: a desaparición das irmás Giraud. Mentres vai coñecendo os actores desa traxedia tamén se vai informando desde Internet, desde a prensa, ao falar c@s afectad@s. Isto levaráa a mergullarse no pozo máis negro dos segredos que garda Merlo, que veñen sendo os que atinxen á sociedade actual, á sociedade que vivimos. Non falta mención aos sucesos de Alcásser, e pola trama irán aparecendo a corrupción policial ou os casos de pedarastia na Igrexa Católica. De xeito que, segundo imos pasando follas, nos internamos nun mundo sórdido, escuro e pezoñento. Propio da novela negra ( que está tan de moda, aínda que a maioría dos exemplos propostos sexan detectivescos ou policiais), de aí que titulemos así estas liñas. Mais a autora, cunha habilidade realmente salientábel, non nos deixa instalados na novela negra senón que, case sen decatarnos, nos devolve á novela realista, deixando clara unha mensaxe: a mellor novela negra non hai que escribila, é a vida, a propia vida, esa que vivimos sen escandalizarnos xa por case nada.

                     Desde un inicio en que se nota o pouso da literatura infantoxuvenil, sobre todo nas cualificacións, a novela vai medrando a medida que se apodera da vontade do lector, mergullado nun clima de misterio, de denuncia social, tamén na atmosfera da novela negra a alternar coa realista. Certamente houbéranos gustado máis que a onomástica empregada fora galega sen discusión, e non é así -vou farto de denunciar isto, mais non desfalecerei- e que se explicara mellor como Emma pode considerarse filla única cando tivo unha irmá. Mais, do resto, fóra diso, é unha novela das que enchen, desas que cando rematas a lectura te sentes pleno porque acabas de asistir ao desenvolvemento literario dunha grande historia, desenvolvemento levado e logrado por unha autora para quen narrar é como comer. Necesitamos moitas máis novelas de Ledicia Costas así, que aínda han ser mellores, seguro.

ASDO.: Xosé M. Eyré

crítica de PANTALLAS (Celia Parra, Galaxia)

PANTALLAS, A VIDA

Título: Pantallas

Autora: Celia Parra

Editorial: Galaxia

Hai dez anos, Celia Parra era galardonada co Avelina Valladares de A Estrada por No berce das mareas. Desde entón, alén dos audiopoemas de RE(C)verso, decicouse con éxito á videopoesía, como creadora e investigadora ou docente, algúns dos seus videopomas recibiron premios mesmo a nivel internacional. Se un entra en internet non lle resulta complicado acceder aos seus videopoemas. E agora regresa ao papel cun título, Pantallas, que non agacha a influencia dos medios audiovisuais. Xa no 94, cando Celia Parra tiña catro anos, Suso de Toro e a súa novela Sombra cazadora avanzaban o predominio das pantallas na vida da xente, e tampouco resultaba de todo anovadora esa opinión. Porén, hoxe en día, sobre todo co desenvolvemento dos videoxogos e a telefonía móbil, a presenza das pantallas na nosa vida non fixo senón incrementarse até tal extremo que nos resulta difícil imaxinar o noso existir sen a presenza/recurso das pantallas. Velaí que o poemario de Celia Parra que hoxe traemos á Ferradura reflicta unha actualidade indiscutíbel. Aliás, pola nosa banda, aledámonos de que Celia Parra retornara ao papel. Non se pode negar que hai arte na videopoesía, que é arte, porén trátase dunha poesía influída por elementos audiovisuais que non sempre potencian o contido poético como deberan, na nosa opinión.

                     A poesía, sobre todo a boa poesía, esixen relectura. Da lírica, falamos, hoxe case non existe outro tipo de poesía. Ou porque é tan boa que o lector se quere recrear nela. Ou porque porta implicacións temáticas que esixen máis dunha lectura para que esta sexa cabal. Factores técnicos, estéticos, poden influír tamén nisto. Pois ben, a poesía de Celia Parra en Pantallas cumpre perfectamente con esa esixencia. O poemario, estruturado en tres partes, presenta unha marcada influencia e presenza de termos vinculados ao audiovisual, sobre todo ao audiovisual ligado ás novas posibilidades que ofrece o mundo virtual. Glitch, o código binario, as actualizacións, os enchufes, os led, a luminosidade e colorido, os píxeles, as liñas de código, etiquetarse e subir fotos a intertnet, os flash, a propia internet, os “gústame”, estar conectad@, os anuncios en internet, as impresoras 3D, os fotogramas, as propias pantallas, ou  o códec son termos que poboan os textos do poemario. Vocabulario, por así dicilo, “técnico”. E como tal vocabulario “técnico”, un tanto frío, mais que aquí aparece integrado perfectamente no texto poético á marxe de moderneces vácuas que só levan ao postureo poético. Integrado no texto poético como unha parte máis da vida, porque, por moito que nos queiramos substraer, o certo é que xa son parte da nosa experiencia vital. De tal xeito que a propia vida e o propio poemario se conciben como unha serie de pantallas que debemos ir superando a medida que vivamos/leamos.

                     A verdade é que a Celia Parra este retorno ao papel, ao tacto do papel, ao ulido do papel, séntalle de marabilla, deixándonos un poemario esixente no plano formal e rico no plano do contido. Abonda unha primeira ollada, unha primeira lectura aínda que esta non sexa moi concentrada para descubrir varios poemas dunha altura estética, técnica e semántica máis que notábeis. E cando facemos unha segunda lectura máis concentrada, con máis tempo, máis detida, comprobamos como a poesía de Celia Parra neste poemario é dunha altura que nos abanea con aloumiños. Unha poesía que, pouco a pouco, poema a poema, sacode a nosa conciencia lírica, espabílanos, ilumínanos desde a súa revelación lírica. Revelación. Eis a outra pata que  faltaba para definir a poesía, porque a poesía se non é revelación non é. A poesía que simplemente é unha decodificación en liña, como un texto informativo/representativo, hai moito que deixou de ser, e por ser nunca foi poesía da grande.

                     A volta ao papel permítelle a Celia Parra unha expresión máis fixa, máis inmutábel e polo tanto permanente, que se corresponde cun contido, cunha mensaxe, asumida, interiorizada, que dá boa imaxe da súa inquedanza vital. Certamente non debemos negar que isto sexa posíbel con textos poéticos noutras plataformas, por exemplo nas audiovisuais. Si, mais esas plataformas van asociadas a un dinamismo inherente ao medio que non favorece as relecturas, de feito son posíbeis, mais interrompen o dinamismo que lles é propio. E queda claro, diáfano, que a voz poética de Celia Parra é unha das máis interesantes de entre as promocións máis novas. Aínda queda moito que dicir/escribir da poesía de Celia Parra, que iremos descubrindo en vindeiras entregas.

ASDO.: Xosé M. Eyré

crítica de OS DÍAS FELICES DE BENVIDO SEIXAS (Eduard Velasco, Xerais)

UNHA NOVELA DIVERTIDA

Título: Os días felices de Benvido Seixas

Autor: Eduard Velasco

Editorial: Xerais

Non hai moito que escribiamos nesta Ferradura que, de cando en vez, o lector estima ben literatura descontraída, literatura desenfadada que lle pinte un sorriso nos beizos. Faciámolo a propósito de O paraugas na raiola e outros relatos (Paco Rivas, Baía Edicións), que, como o seu título indica, é un libro de relatos. Pois ben, hoxe ímolo facer despois da lectura da primeira novela de Eduard Velasco, a quen si coñeciamos como poeta. El é o autor desta Os días felices de Benvido Seixas, que non pretende ser máis do que é, unha novela divertida, unha novela cuxa lectura resulta divertida, ante todo. Unha novela para pasalo ben lendo, para que o bon ánimo non nos deixe mentres dure a lectura da novela. Que tampouco ha ser moito, porque a novela lese con degoro. Eis ten o lector un título ben acaído para ler nestas vacacións estivais, na praia, no monte, ou na propia casa, como fixemos nós.

                     A proposta inicial resulta evidentemente suxestiva: pon en contacto unha activista cultural (Mariña) e sensibilizada e crítica coa evolución social e cultural galega, unha moza abeirada o nacionalismo, cun home (Bienvenido, despois Benvido) que representa practicamente todo o contrario, un especulador, rico e de opción política que imaxinamos totalmente oposta á de Mariña. Ponos en contacto e xorde o que xorde, aínda que Mariña non é unha moza especialmente guapa, Benvido remata por namorarse dela, á vez que Mariña (dependenta nunha tenda de talles grandes) se prende del. Entón, para que Mariña non  o rexeite, Bienvenido Seijas opta por construírse unha nova identidade baixo o nome de Benvido Seixas. E non imos desvelar máis nada da trama desta divertida novela, abonde indicar que, desde entón a novela dispón na trama situacións que a fan un discurso entretido de ler. Seguindo a linguaxe cinematográfica, estamos no caso dunha comedia de situación, dunha sitcom ben levada, que tampouco é nin quere ser un xoguete cómico onde se procure o riso polo riso, o riso custe o que custar. Non. Esta é unha comedia de situación, como dicimos ben levada, que nos ofrece instantes para rirmos e que, esta vez si, dá máis do que en principio podía parecer.

                     Dá máis do que en principio podía supoñerse porque nos convida a reflexionar. Sen ese ser obxectivo fundamental, será difícil que o lector non encamiñe algunhas reflexións. Porén, quen vai ler esta novela non é quen máis ten que reflexionar. Quen tería que reflexionar, e ben, son os outros, os  especuladores, os ricos e abeirados á dereita. (Non é casualidade que os pais de Benvido leven nomes que comezan os dous por P).

                     Alén diso, a novela serve tamén para homenaxear. Homenaxear a Noneyra, a devesa da Rogueira é un dos lugares polos que transcorre a trama. E, con el, con Novoneyra, a María Mariño, non podía faltar. Mais, sobre todo, a principal homenaxe é a Otero Pedrayo, concretamente a través dunha das súas obras cimeiras: Arredor de si. Porque chega un momento en que Bienvenido, agora Benvido, non ten outra que reflexionar sobre o que quere ser no futuro, sobre quen quere ser no futuro, e é entón cando se dacata de que en realidade, todo o que proxecta para o futuro non foi outra cousa máis que andar arredor de si sen atoparse, ata que aparece Mariña. Co Courel como escenario privilexiado, tamén hai outro que merece ese cualificativo. O 25 de xullo, o Día da Patria. E dentro desas homenaxes non poden esquecer dúas: as correspondentes á lectura e ao libro, unha das esixencias de Mariña para que Benvido sexa o mozo perfecto é que lea.

                     Coa perspectiva da comedia de situación, o autor ben podía caer na caricaturización. E, inclusive máis, no exceso de caricaturización. Mais non sucede. Eduard Velasco gardouse moi ben diso e, se as personaxes principais non son planas e están configuradas de xeito que evolucionan, sobre todo Benvido, tamén é certo que as personaxes secundarias (Pepa, Laro…) están ben configuradas dentro da súa condición e achegamento á trama. Cabería dicir o mesmo de Mariano, amigo de Benvido, mais ri tanto que xa cansa…

                     A quen non lle faga graza a proposta incial: xuntar dúas personaxes de mundos tan distintos, unh actvivista cultural e moza nacionalista cun especulador de tendencias opostas, que non merque a novela. Mais quen atope nela o  gromo dunha novela divertida de ler, que non o dubide, porque acertará de pleno. A nós, o que menos nos gustou da novela, para alén dos xogos de palabras (Bienvenido-Benvido) é a inseguranza no uso da onomástica galega (Jacinta, Mariángeles) e inclusive o uso de castelanismos inxustificábeis: “¡Con lo que uno ha sido” (25).

                     Porque do resto é unha novela de lectura moi agradecida e simpática.

ASDO.: Xosé M. Eyré

crítica de FUNDIDO A NEGRO (Teresa Ramiro, Caldeirón)

LÍRICA ENTRE COITELADAS DE SALITRE

Título: Fundido a negro

Autora: Teresa Ramiro

Editorial: Caldeirón

Non resulta doado. Sempre é unha alegría comentar a estrea de nov@s poetas. Mais neste caso non resulta doado. Porque detrás hai a historia dun esgazamento. Porque detrás hai a historia sufrida dunha muller que ten que deDicar todo o seu tempo ao coidado da familia, ao coidado da familia e a traer á casa pan para as súas bocas. A historia de Teresa Ramiro é unha historia de abnegación, de traballo como mariscadora e de nai. É a historia dunha muller que sempre foi poeta, á que sempre engaiolaban os libros, mais que esta Fundido a negro constitúe a súa estrea como poeta, que publica o seu primeiro poemario xa rebasados os 60 anos (naceu no 1958). E claro, tamén por iso a ledicia é máis grande. Por iso e porque non se trata do primeiro libro dunha afecionada á poesía. Non. Lendo o poemario atopamos unha poeta feita, unha poeta con moitos versos detrás, experiente, sensíbel, valente, loitadora. Unha poeta sen débedas.

                     Apañar marisco para vivir. Apañar versos para non morrer.

                     Agás algunhas excepcións, os seus adoitan ser poemas breves, liricamente contundentes, que estouran entre o silencio, entre a seguranza do silencio no que se manifestan a vida e a morte. E que actúan como varal que soergue a voz poética, mais terma de min a beleza / que a árbore leva consigo (11), unha voz poética que se manifesta, que vive, entre a natureza, á que interpela directamente en ocasións. Voz lírica na procura dun camiño, dunha luz que alumee o camiño, se cadra un candil, orfo silencio de luz (12). Voz lírica que non se procura entre o estraño senón na realidade cotiá, entre a cal atopa a revelación (a poesía sempre é revelación!), a revelación entre os sentimentos, entre os versos limpos e esmerilados, entre eses mesmos versos entre os cales o silencio é motivo temático recorrente, que axudan a entender a vida ou simplemente a pasar por ela como @ funambulista somnámbula que lembra a infancia.

                     Como é lóxico pensar, o mar está moi presente no poemario. O mar e as xentes do mar, como os percebeiros, por exemplo, dos que case só ímos falar cando a vida, cando o mar lles dá unha coitelada e hai algunha desgraza. Coiteladas de vida / coiteladas de sal (19). Son versos limpos, son alma lírica exenta de calquera efectismo. Versos moi medidos onde as palabras ocupan o espazo que mellor lles acae para ver potenciado o seu significado. Versos moi pensados, moi sentidos, fendas de salitre que ollan en fite a morte e tamén, tamén, entre a derrota que supón cada novo día de traballo, esa derrota sen a cal non podes vivir, entre esa derrota hai lugar para  a lembranza do amor. Amor. O mar. As sombras da experiencia vivindo do mar. Poemas nos que aínda habita a esperanza, malia o paso do tempo deixar en nós un pouso agre de desamor. O tempo. O paso do tempo do que só parecen salvarnos os fillos, esa esperanza, esa esperanza na que nos vemos nos seus ollos esquecendo a tiranía do tempo. É un xeito de seguir para adiante. De permanecer. Como na memoria da voz poética permanece o exemplo de Man, aquel artista que viviu pegado ao mar, aquel artista que mar e o chapapote levaron por diante.

                     Falando de memoria, velaí está a memoria da avoa, ese exemplo, ese cariño protector. Do que agroman gromos de futuro consciente que se manifesta en actos reivindicativos, como contra a mina de Touro, que deixan un poema precioso, un poema que remata con toda lóxica: Se abrimos a terra / que sexa para plantar vida (36). Porque hai a necesidade de primavera, de reverdecer malia a conciencia de suor e salitre ocupada polo esquecemento. Unha xenerosa parte son poemas para ocasión, ou baixo pedido ou dedicados, mais non dismunúe o caudal  lírico do poema. Nin moito menos. Ese feito queda nunha simple anécdota porque a calidade dos poemas de Teresa Ramiro permanece intacta, que reflexiona tamén sobre a poesía, o milagre, a beleza que salva os días.

                     Eis un primeiro poemario en solitario, brillante, emotivo, de versos puídos, ourivesaría fina entre o salitre, a memoria, os lugares queridos ou habitados, a derrota e a esperanza. Que nos fai agardar con impaciencia novas entregas.

ASDO.: XOSÉ M. EYRÉ

crítica de o O PARAUGAS NA RAIOLA (Paco Rivas, Baía Edicións)

LECTURAS DESENFADADAS

Título: O paraugas na raiola e outros relatos

Autor: Paco Rivas

Editorial: Baía Edicións

De cando en vez é san botar man de lecturas descontraídas, de lecturas desenfadadas que nos axuden a recuperar o sorriso. Sempre defendemos que a literatura debe ser socialmente comprometida ou non ser. Mais un non sempre ten o  corpo, ou a mente, para sesudas tramas ou denuncias sobre o anormal funcionamento da sociedade. Velaí que sexan tan importantes estas lecturas que nos permiten facer un alto, respirar fondo e pintar un sorriso de lado a lado da cara. Un sorriso reparador. E, porque non?, se alguén quere non perder de vista o compromiso social tamén o pode facer desde este tipo de literatura descontraída. Certamente, non é o seu obxectivo principal, mais o texto literario é un fulgor de arestas onde o lector pode collerse da man do  máis inagardado.

                     E iso, o inagardado, é o que nos fai pasar as páxinas deste conxunto de relatos que nos presenta Paco Rivas en O paraugas na raiola e outros relatos. Porque desde o inicio está clara a intención do autor, a intención de propoñernos uns textos onde o máis importante é crear unha atmosfera de bon humor e manternos nela. E lógrao, conségueo. Literariamente non se lle nota máis ambición, que xa non é pouco o feito de manternos alegres mentres lemos.

                     Antes de continuar, covén deixar ben claro unha cousa: non se trata de xoguetes cómicos, de narrativa que teña por obxecto procurar o riso do lector a custo do que sexa. Non. Trátase dunha narrativa alegre e desenfadada. Sobre todo desenfadada, que o de alegre necesita precisión: non dubidamos en empregar ese cualificativo malia que estas narracións quizá teñán máis de melancólicas, porén é moi certo que en todo momento o narrador procura que manteñamos un ánimo positivo, unha presenza de ánimo (que se dicía antes) que nos permita ir pasando follas sen decaer na nostalxia tristurenta.

                     Oito son as narracións que paco Rivas presenta nesta O paraugas na raiola. Precisamente, “O paraugas na raiola” conta a historia dun paraugas, un paraugas moi especial porque é un paraugas de París, un paraugas moi fino, cunha lenda no curuto e que como é lóxico será obxecto dos avatares que sofren os paraugas habitualmente. (Un non pode ler o relato e non lembrar a Historia dun paraugas azul de Xosé Miranda, e non vai ser a única vez que un relato do libro nos lembre algo da nosa historia literaria). Porén antes, encetando o libro, xa leramos “A señorita das Lobeiras”, que Bernardo Penabade, autor do limiar, emparenta con Vicente Risco, Otero Pedraio e mesmo Kafka. E despois “ O pintor”, un relato sobre a arte e as súas posibilidades expresivas, quizá onde máis loce o discurso de períodos curtos, case lírico, nos que é frecuente algún termo de contraste, ou que parecendo de contraste resulta todo o contrario se se pensa ben.

                     En todo caso, despois destas mostras, non podemos continuar sen deixar claro que o autor é en realidade un autor implícito, pois o autor dos relatos sería en realidade Melgacho, aquela inesquecíbel personaxe de Mareas vivas, aquel mariñeiro sabio que se expresaba tanto coas palabas como cos silencios. O autor na ficción, claro.

                     Logo veñen “Oa bano abanador”, con alusións a Edgar Allan Poe e a condesa de (Pardo) Bazán. E despois “O mariñeiro maneto”, un relato de mar, de mariñeiros, tan presentes no libro. Mais non queremos desvelar máis destes relatos, cousa que consideramos excesiva e contraproducente toda vez que sería un spoiler excesivo. Aliás, queremos comentar un pouco máis polo miúdo os dous deradeiros contos. O “Conto de Nadal”, que vai antes deles, é outro relato onde volve estar presente un vello lobo de mar. E quen remata o libro son “A conversa” e “Memorias do esqueleto Isolino”. “ A conversa” é un relato onde Paco Rivas loce un dos recursos narrativos que máis emprega, a descrición. E resulta un relato inagardado, posto que con ese título un agarda con impaciencia o diálogo, a conversa, en estilo directo ou indirecto, como se queira, mais o conto é que esta tarda en chegar, chegará, mais contra o remate. E  as “Memorias do esqueleto Isolino” son unha clara homenaxe ao Castelao de Un ollo de vidro. Mais aquí a finalidade non é a de que un esqueleto dea conta das actividades dos vivos. Chegará. Farase. Ao seu tempo. Porén neste relato o fundamental é dar conta das andanzas dos mortos, do que fan os mortos no cemiterio. E descríbese ben polo miúdo como os vermes deixan os ósos limpos para que quede un esqueleto relucente. Iso si, cun ollo salvado e un chisco dos miolos pensantes. E resulta unha mágoa que o autor aquí non lembrara a Vicente Risco, segundo o cal a esencia humana non estaba nin na alma nin na carne senón nos ósos, no esqueleto. Sen dúbida acaeríalle ben ao relato.

ASDO.: Xosé M. Eyré