crítca de RED LION (María Alonso Alonso, Galaxia)

NOVELA NEGRA DESACOUGANTE

Título: Red Lion

Autora: María Alonso Alonso

Editorial: Galaxia

Non é ningunha novidade que o xénero negro volve estar de moda, nin tampouco que a narrativa nórdica fixo por iso. Mais enténdase ben, a novela negra nórdica tende a ser unha novela policial que se esmera no  por que das cousas que suceden, mais a estrutura (e personaxes tamén) proveñen da literatura policial máis clásica. Mais tamén hai que dicir que a novela negra nórdica parece que que xa chegou ao tope, mentres van xurdindo outras (por exemplo a africana) ou se vai recuperando o xénero negro clásico: ese que non precisa tramas policiais senón que afonda na descrición e interpretación dos sectores máis marxinais da sociedade. Como fai María Alonso Alonso ( autora tamén de Despois do cataclismo, Urco Editora, 2015) nesta Red Lion que agora publica Galaxia, propoñendo unha revisión do xénero volvendo ás raíces clásicas mais sen deixar de verse influenciada pola moda nórdica.

                     Expliquémonos. O Red Lion é un local situado nun suburbio, un local infame nun suburbio infame, e a novela leva o seu  nome porque é o centro dela. Estruturada en dúas partes, a primeira preséntanos sobre todo as principais personaxes que van protagonizar a trama, e a segunda é o vertixinoso sucederse (marcado hora a hora) dos acontecmentos que levan a trama cara a un remate climático. Entre esas personaxes hai  algunhas coma Lolita Dinamita, o Filete, a Machetes, ou o CaraDeTolo que nos lembran o mesmo xénero negro mais en versión banda deseñada (plataforma na que tamén se manifestou, e con éxito abondo,o xénero negro) á vez que, sobre todo a Machetes, non deixan de lembrar certo cinema gore, referímonos a ese cinema violento a esgalla que exemplifica moi ben a personaxe de Machete (que, desde o Desperado de Roberto Rodríguez chegou a ter a súa propia saga, dous filmes lle lembramos, polo menos).  Á súa vez, e por suposto, non debe esquecerse, porque é moi obvio, certo aire caricaturesco detrás destas personaxes. O cal non lle resta verosemellanza á trama, simplemente nos lembra que á vida ou a realidade, tantas veces, parecen caricaturas de si mesmas. Non son estes os únicos acenos que garda o discurso, mais agora debemos volver ao rego.

                     Porque, antes ca nada, ese ambiente infame, depravado, ese sumidoiro humano do suburbio que ten o seu centro no Red Lion, é o auténtico protagonista, non é un decorado, un escenario máis, é o refuxio e é o condicionante dunhas personaxes que naufragaron na vida, ou, mellor dito, que a vida fixo naufragar, porque as maltratou, porque as vitimou, porque as obrigou a unha existencia de prestado e mísera tamén no aspecto moral. Un estado do que, como agarda o lector, tentarán fuxir, erguerse e destruílo para poderen ser libres. O local será o centro do suburbio, mais as condicións vitais do suburbio e as personaxes que o poboan son a armazón da novela, son a identidade da novela, unha novela que nos presenta o ambiente clásico da novela negra. Mais cunha novidade. A novela está contada en terceira persoa e ás veces presenta un vocabulario culto pouco agardábel na novela negra de sempre. Como, por exemplo, o vocabulario das personaxes, ese si, xa é máis do estilo da novela negra clásica.

                     Mais antes falamos de acenos presentes no discurso e non rematamos o tema. Fica outro aceno que non podemos deixar de comentar. O que se refire a (Patrick) Süskind, e seguramente a través do autor a O perfume. Historia dun asasino (do que temos unha excelente tradución de Luís Fernández Rodríguez en Sotelo Blanco, 2006) posibelmente pase desapercibido para quen non sexa lector/lectora fiel aos clásicos do xénero, que este é sen dúnida ningunha un deles e unha das mellores novelas  do século pasado.

                     Eis, en definitiva, unha novela negra que, aínda situando a trama nun lugar que é pura ficción, pon de manifesto o lado máis negro, máis escuro, violento, depravado e sanguinario da sociedade actual. Unha trama que tamén denuncia a trata de brancas, porque o Red Lion, a fin de contas é a tapadeira detras da cal se atopa o comercio carnal. E deixamos para o remate ese fío de esperanza que agardamos aniñe nas personaxes centrais, como Lolita Dinamita ou a Machetes, nun grao o suficientmente elevado como para derrotar os malvados. Porque é moi importante ese fío de esperanza. Xa se di, ás veces é o único que nos queda.

ASDO.: Xosé M. Eyré

crítica de O CEO DAS REIXAS (Eli Ríos, Xerais)

PARA LER DUNHA TIRADA

Título: O ceo das reixas

Autora: Eli Ríos

Editorial: Xerais

Hai quen lle dá moita importancia a que as súas lecturas sexan longas, porque necesitan moito tempo para familiarizarse coas personaxes e a trama. Fan mal. Se iso acontece é que o autor ou autora naufragou no seu proxecto narrativo. Afortunadamente tamén hai moita xente que cando máis goza da lectura é cando esta lle impide pechar o libro, cando, se pode, gustaría de facer a lectura nunha única sesión. Coma nesta ocasión con O ceo das reixas, non lles levará moito máis dunha hora. E non por iso, por ser breve, é unha lectura menor, ou unha obra menor. Moito menos nos tempos que corren, nos cales se premia (ás veces esaxeradamente) o breve, o curto, o doadamente asumíbel.

                     Pois xa lles imos dicindo que esta lectura de Eli Ríos non por ser breve deixa de ser intensa. Todo o contrario, na brevidade adoitamos atopar unha intensidade semántica inagardada; e iso, desde logo, é todo un mérito, todo un logro. Este é un bo exemplo. Nada doaddo de clasificar, O ceo das reixas, segundo os cánones herdados da crítica tradicional (esas 75 páxinas se cadra son pouco para unha novela curta, e moito para un relato longo) confesamos que iso é o que menos nos preocupa, ou que non nos preocupa absolutamente nada. A extensión pode ser un criterio clasificador coma outro calquera, Lauro Zavala deixou unha interesante achega ao respecto, por exemplo. Porén, o que verdadeiramente importa cando de literatura se fala, é que o discurso en cuestión posúa calidade ou non. E neste caso que nos ocupa non hai dúbida ningunha ao respecto. Eli Ríos consegue emocionar e tamén provovar reflexións cun discurso aparentemente sinxelo.

                     Aparentemente sinxelo. Aparentemente. Mesmo, cando estamos na lectura, ese uso do período curto, curto e contundente, pode levar a pensar no recurso doado de quen ten pouca mestría narrando. Mais é unha impresión falsa, logo se decatará o lector ou lectora, cando peche o libro e non poida deixar de pensar no lido. Porque si, existe esa querenza/tendencia, mais non fagocita todo o discurso. E non só iso senón que resulta un recurso potenciador dos silencios, silencios nos que o discurso é rico, silencios tamén poéticos e o epifánico remate confirmará o dito. Mais fagamos un alto para indicar que a trama conta a relación de dúas mulleres no ambiente pechado e afogante dun cárcere. De distintas idades, Noelia e Fina, unha neurocirurxiá e unha anciá acusada de asasinato moi múltiple, establecen unha complicidade que leva a Noelia a aprender de Fina. Había que dicilo, a xente, moitas veces quere saber algo da trama antes de decidirse. Porén non se trata dun drama carcerario ao uso. Éo. É un drama carcerario, mais cheo de implicacións lectoras, de suxestións, de contidos para pensar e repensar.

                     Sendo xustos, a nós, o  primeiro que nos impresionou foi o uso da lingua. Non é moito o espazo, mais Eli Ríos demostra un coñecemento de fraseoloxía e de lingua que é merecente salientar, si, porque tampouco podemos esquecer que hai autores que a súa finalidade primordial é que quen lea non teña que usar o dicionario…Que este tampouco é o caso, non hai complexidades léxicas, mais si esa riqueza fraseolóxica. E dito isto, non podemos esquecer ese xa apuntado pouso poético, que paira por riba do remate, mais tamén está presente detrás dos silencios, mais tamén está presente no discurso de sororidade tecido entre ambas protagonistas, ou nese mantra que salfire as páxinas (Por lei, as laranxas nacen como e onde lles peta). Mais, sobre todo, no simbolismo de que o sangue menstrual feminino é o artífice de ter unhas colleitas de inmmellorábel calidade. Non se pode esquecer ou pasar por alto esta reivindicación do valor da muller como fertilizadora da terra. Quizá fertilizadora non sexa a plabra máis axeitada, cando ao que nos queremos referir é á importancia da muller como traballadora no rural, porque non hai palabra que defina a súa importancia, non, se non chega a ser por elas (tan silenciadas e maltratadas) non se chegaría a onde se chegou, así de claro

                     Unha vez que falamos da dimensión poética do libro, temos que engadir que iso non pexa para nada o suspenso tramático, a lectura non deixa de interesar nunca senón que vai incrementando a atracción lectora segundo se pasan as páxinas. Por certo, xa que antes falamos de simbolismos, non queden sen mentar os máis obvios, ese cárcere no que viven as mulleres en contraposición á liberdade das laranxas, eo o ceo que se lle abre a Noelia despois dos coñecementos que adquire (de Fina) entre as reixas.

Lectura intensa e breve que prestará, e ben.

.

ASDO.: Xosé M Eyré

crítico lesbófobo?

Seica a María Reimóndez non lle gustaron as ,iñas crítca de EN VÍAS DE EXTINCIÓN e AS ESTACIÓNS DO LOBO. Nun chío twiteiro di isto:

” O crítico lesbófobo ofendido porque na miña última novela sò aparece un hetero riquiño pero inverosìmil porque lle gustan as mulleres sen depilar e goza do sexo malia ter disfunciòn erèctil ataca(me) de novo. O seu tropo volve ser:escribo moi ben pero ONDE ESTÁN OS HETEROS? “

Xa publicara outro sobre EN VÍAS DE EXTINCIÓN.

E, a verdade, síntome ofendid,o si, pero non polas novelas senón pola reacción da autora ás miñas críticas.

En primeiro lugar rétoa a que atope en calquera crítica míña, de claquera dos máis de trinta anos que levo exercendo, unha soa plababra ou referencia en contra do lesbianismo..

María Reimóndez mente e debería disculparse, como mínimo

Cómpre ter un mínimo de probas antes de botar a lingua pacer. E quen escribe un libro e o publica debe saber aceptar as críticas (boas ou malas), xa non digo con elegancia, que iso está reservado a uns/unhas pouc@s.

Nin creo que ningunha das dúas crítcas sexa un ataque contra ela. Máis ben o contrario. son críticas positivas.

Son lesbófobo por pedir que os heterosexuais sexan tratados cun mínimo de xustiza, nas súas obras? Por queixarme de que os ningunea? Por dicir que o lesbinaismo non é ningunha solución definitiva aos conflitos de parella?

Proponnos volver ao tempo de AMANTiA , onde, se non lembro mal, a protaginista renegaba do pai por ser home?

Non quero seguir. Esta autora semella que é intocábel, que non se pode dicir nada que ela poida sospeitar que vai en contra do lesbianismo, e sospeita do máis inverosímil, aínda que non haxa razón a facelo. ALUCINANTE!

Para quen queira comprobar o que digo, aquí deixo as dúas críticas:

EN VÍAS DE EXTINCIÓN

AS ESTACIÓNS DO LOBO

crítica de BOCK DE CEREVEJA (José Alberte Corral Iglesias)

OS OLLOS, A CONCIENCIA E O MUNDO

Título: Bock de cerveja

Autor: José Alberte Corral Iglesias

Editorial: Baía Edicións

Resulta moito máis frecuente do que sería desexábel, porén hai moita xente que confunde relato e conto, que os considera sinónimos, mesmo sendo autores.. E non. Non o son. Despois de que na última crítica falaramos de relatos entre os cales había un conto, hoxe imos recuncar con outro libro de relatos. Mais queremos deixar ben claro o que é un relato e o que é un conto; isto non fará que nunca máis se volvan confundir, porén tampouco está demais. Ben. Pois o conto presenta unha trama con remate climático, climático e tramático, pois ese clímax do remate depende absolutamente do desenvolvemento dunha trama pechada; procuren vostedes definicións desde Dieste a Cortázar (por exemplo) e en ningunha se negará o dito, todo o contrario. E o relato, que é o que nos interesa hoxe, non presenta ese remate climático dependente da trama; como moito pode presentar un remate epifánico ( que te convida a pensar no que leches ou a partir do que leches) e nunca é pechado. Velaí a diferenza, independentemente de que, por exemplo, Lauro Zavala xa fala de diferenciar os xéneros narrativos pola cantidade de palabras empregada, iso tampouco contradí o que vimos afirmando.

                     Pois o libro que traemos a estas páxinas hoxe é da autoría de José Alberte Corral Iglesias, (Montelato, Coruña, 1946) cofundador da histórica Agrupación Cultural o Facho e procurador infatigábel de atmosferas que  politicamente permitiran unha vida cultural activa, e tamén loitador anticapitalista convencido. Non é moi frecuente que deamos datos biográficos nas nosas críticas, mais neste caso non se poden obviar, porque o seu andar polo mundo e a súa loita aparecen reflectidos nos relatos que compoñen o  volume. Uns relatos que presentan unha extensión certamente variábel, hainos menores dunha páxina, mesmo dunhas poucas liñas, e tamén os hai de varias páxinas.

                     En canto aos temas, pois tamén son moi variados, e así atópanse relatos que falan da emigración, do exilio, da represión franquista (católico-fascista, diría o narrador), da represión lingüística, da crueldade da vida, da defensa dos humildes ( aí lembrounos moito a Castelao), da loita social (política e sindical), das atrocidades cometidas por grupos paramilitares… mesmo da desatención e morte do rural ou do mundo das curandeiras. Por dicir algúns temas, que son moitos relatos e polo tanto moitos temas. Ás veces eses relatos teñen o seu de anécdota (da cal aprender) e tampouco están exentos dunha certa ollada nostálxica ao pasado. Mais non é esa ollada nostálxica inocua. Esta é unha ollada a un  mundo que se foi, do que se tentou tirar o máximo  posíbel, mais foi un mundo cruel, dramático, mesmo tráxico, como  para poñerse a proxectar sobre ese pasado unha visión entrañábel…

                     De aí o  título destas liñas, a constante nestes relatos é a ollada, a ollada do mundo (presente e tamén, moito, pasado) desde unha conciencia social e política inequívoca e sempre loitadora a prol dos dereitos dos máis desfavorecidos. Esta lembranza e constatación dunha vida loitadora non está en desacordo con esa perspectiva amábel que se desprende do título. Todo o contrario. O que se pretende é presentala nun ambiente de camaradaxe no cal hai  algo de celebración, tampoco o podemos negar. A celebración que se pode permitir alguén que posúe moitas vivencias sen nunca afrouxar na súa loita. A que el se pode permitir e os demais debemos agradecer.

                     Temporariamente e espacilamente tamén presenta moita variación. Habéndoos que falan da súa infancia en Montelato, por exemplo, outros que nos levan por América (Chile, Perú, Arxentina) e mesmo Australia. Do resto non cómpre esquecer a habilidade con que o autor crea atmosferas, ambientes, tan variados e en ben pouco espazo, así como uso dunha linguaxe rica dentro do rexistro normativo que o mesmo título indica. Un exercicio memorialista, iso é innegábel, como o que todos deberiamos practicar de vez en cando, só por comprobar se as cousas foron relamente como as vivimos. Tamén reivindicador e denunciante, que non se esqueza.

ASDO.: Xosé M. Eyré

crítica de OS ANXOS INDECISOS (Manrique Fernández, Galaxia)

SOBRE OS ANXOS INDECISOS

Título: Os anxos indecisos

Autor: Manrique Fernández

Editorial: Galaxia.

Non é necesario que indiquemos que un libro de relatos ou contos proporciona unha lectura variada en canto a temas, e o  seu tratamento, ou en canto ás técnicas narrativas empregadas. E que, polo tanto, esta lectura variada adoita ser un aliciente máis para o lector. Por non falar de que este tipo de libros permiten unha lectura demorada, ou unha lectura que se pode pausar no tempo, sen que despois haxa que realizar ningún tipo de esforzo memorístico relembrando o lido. Todo iso é ben sabido, mais o título que hoxe traemos a estas páxinas da Ferradura é un libro de relatos, e tampouco podemos obvialo. Efectivamente, Os anxos indecisos de Manrique Fernández é un libro de relatos, un libro de ficción (e dicímolo porque o autor é máis coñecido pola súa obra ensaística) que sucede a Crónicas de Embora (Toxosoutos 2014) e Tres feridas.

                     Neste caso, os relatos van encabezados por unha cita de E. M. Ciorán na que se fala dos “anxoa indecisos”, os que non quixeron entrar en batalla e son enviado á Terra para que se decidan, de xeito que a Historia non é máis que os titubeos deses anxos indecisos que non lembran nada da batalla que se producira. A cita  vén moi ao caso e ilustra moi ben a razón do título, mais non nos refrimos a ela por ese motivo senón porque tamén é un bo indicativo do tipo de personaxes que imos atopar. Salvo nun caso, os outros seis relatos están protagonizados por personaxes que sofren a vida, sofren a vida sen que aparentemente teñan opción a vivila doutra maneira, porque se tiveran esa opción seguramente esta sería doutra maneira ben distinta. Un bo exemplo é o primeiro relato “ Sandalias de sal” onde se nos contan os avatares dunha inmigrante africana deica chegar a Vigo e como lle vai despois de chegar. A inmigrante non ten outra opción, realmente. Despois vén outro relato onde Sonia, unha modelo que chegou a triunfar, tras vivir vida de parella coñece o fracaso, o esquezo, a ruína física e mental, mesmo a indixencia. Non é este un relato tan de “actualidade” como a trama do primeiro, mais o tipo de personaxe, tamén muller, segue sendo unha personaxe que vive a vida como unha condena da que ela non é merecente, e que aínda por riba se estraña cando, despois de tocar fondo, lle axudan a recompoñer a súa vida. E tamén é unha muller a personaxe central do terceiro relato, unha muller que nada contra corrente, contra ese ar que non a deixa avanzar e que é un bo símbolo dunha vida que xa a dá por desafiuzada deixándolle unicamente o pracer de deixarse levar pola música.

                     Como estamos vendo, unha das características que dan unidade ao volume é o protagonismo feminino. Cousa que desmente ( en certa maneira, enon de todo) o seguite relato, “O ensaio (The White Birds”, onde se muda de rexistro  narrativo, pasando a ser agora a sucesión de visións dun mesmo feito ( o ensaio dun grupo musical) e que remata coa única visión feminina, a da súa vocalista. É este un relato para que o lector escolla a que versión aterse, sempre condicionado pola derradeira que leu, a da vocalista. E tamén un relato que, despois do lido, nos dá a impresión de estarmos perante unha sucesión de exercicios de estilo que son os relatos. O que, en si, non é nada malo, sobre todo porque entre eses exercicios de estilo hai un verdadeiramente excepcional, mais xa chegaremos a iso. Xusto no seguinte, “De raza”, que trata da crise de valores no xornalismo, ou como o xornalismo actual chegou a ser unha profesión onde manda o “corta e pega” ben diferente do verdadeiro xornalismo, o de raza, aquel outro xornalismo que era mási que obedecer ás cegas as consignas dos donos do medio e eos seus intereses.. E outra muller é a protagonista. Desta vez, máis que dun relato debemos falar dun conto, pois o remate e o inicio son interdependentes e, xusto despois de lelo, non podemos deixar de lembrar o inicio. Un conto realmente extraordinario, tecnicamente impecábel,un exercicio de estilo absolutamente sobresaliente. Paga a pena que merquen o libro só por este conto, créanme.

                     Muller, fracaso vital e vida nunha terra estraña, son as compoñentes do seguinte relato onde é Ivona a protagonista, outra muller maltratada pola vida. Nun volume que remata co máis previsíbel e todos, “Mensaxe nunha botella”, onde o protagonismo volve ser feminimo e onde outra muller, Lizzy, resulta vítima da vida. Porque a vida, segundo se deixa desprender da lectura deste título de Manrique Fernández, a vida é un drama, cando non unha traxedia, da que non se pode fuxir.

ASDO.: Xosé M. Eyré

crítica de AS FAUCES FEROCES (Emma Pedreira, Baía Edicións)

A MULLER FRACTAL?

Título: Fauces feroces

Autora: Emma Pedreira

Editorial: Baía Edicións

Dicimamos na anterior crónica libresca que é unha gozada ler unha novela onde os protagonistas son os sentimentos, e non se parte dunha morte ou dun crime ou calquera acto delictivo para crear un foco de atención no  lector. Ben, pois repetímolo hoxe a propósito da nova novela de Emma Pedreira, Fauces feroces, aínda que, para ser xustos, esta novela de que imos falar hoxe parte precidsamente dunha morte (tranquilos, non se produce), ou da posibilidade dunha morte como instrumento focalizador da atención lectora. Os comezos, na narrativa, son moi importantes, e quen non se sente atrapado, quen non se sente obrigado a ler unha novela que comeza dicindo: “Mamá morrerá mañá”?

                     Ese é o comezo e, malia que adoitamos ofrecer unha mínima información da trama para que @ lector/lectora decida se se sente interesad@ ou na lectura, desta vez estamos tentados a non facelo ou, como mínimo, reducir esta o máximo posíbel. Non é que non queiramos facelo, enténdasenos ben, senón que non o consideramos pertinente debido ao tipo de discurso que contén a novela, unha novela breve que, quen lera a anterior (Besta do seu sangue, Xerais), atopará con ela concomitancias que as emparentan. Concretamente, e especialmente, unha: as dúas comparten un método compositivo semellante, nas dúas se bota man da fragmentación textual, só que na primeira está ao servizo dunha trama moi conctreta e unitaria, mentres que nesta Fauces feroces a trama é ben distinta aínda que no remate se nos dea pé a que consideremos o texto de maneira fractal, de aí o título destas liñas.

                     Mais fagamos un alto aquí e comentemos que no discurso aparecen as voces de catro mulleres: Ela e Elsa por unha banda e Benedetta e Bartolomea por outro. Pertencentes a mundos e épocas diferentes, mentes Ela e Elsa as podemos considerar desde a contemporaneidade, Benedetta e Bartolomea viviron no XVI e XVII, pois son personaxes reais que rescata aquí Emma Pedreira. Tanto Ela como Elsa falan da súa conflitividade interior, que son distintas, se Ela escribe contra a súa nai e non deixa de sentirse culpábel e vítima por iso, Elsa faino falando dunha relación anterior que a deixou marcada (permitíndonos intuír unha outra personaxe máis no discurso, ademais da nai de Ela, Ava?). Pola súa banda Benedetta e Bartolomea si tecen unha historia común. Se dicimos que se trata de Benedetta Carlini, unha monxa (abadesa) mística que dicía ter polas noites visións inquedantes, e por iso a comunidade na que vivía mandou a irmá Bartolomea para que a acompañara. E, segundo parece, entre elas xurdiu unha historia de amor.

                     A secuenciación Elsa/Ela/Ava/Benedetta/Bartolomea (páxina 119, xa case no remate) asinando unha carta, reafirma a nosa impresión de que detrás dos diferentes nomes, e mesmo tamén das diferentes historias en que incardinan, atópase unha concepción fractal da muller. Porque, a fin de contas, por moi diferentes que sexan as súas historias e aínda que pertenzan a épocas e mundos diferentes, non deixan de ser voces de muller, non deixan de ser voces da historia da muller. Porque, neste mundo occidental que vivimos e herdamos as voces das mulleres álzanse contra unha problemática común (aínda que haxa especificidades territoriais). Desde aquí pódese tentar tamén dar unha explicación a un título que, á vista do contido do discurso, non deixa de ser enigmático. E convida @ lector/lectora a que faga unha lectura activa do texto, unha lectura que interfira co texto, que desde el elabore e interiorice preguntas e respostas a cerca do que suxire o que está lendo. A lectora, ou lector, desta novela curta ten que ser activ@, para coser, para ganduxar entre a fractalidade, entre a fragmentariedade, para facerse preguntas desde o texto e, se cadra, chegar a obter respostas.

                     Alén diso, esta novela ( que conta cun precioso prólogo de Eli Ríos) curta tamén se caracteriza polos fogonazos poéticos cos que Emma Pedreira salfire o discurso. Que sempre sentan moi ben, porque, para alén da “espectacularidade” poética, fálannos dunha narradora atenta aos pregamentos da dor, do eu, do ser (por exemplo) e permite inserir no texto un punto de vista novidoso, porque se algo teñen @s poetas é esa voz propia, propia e peculiar, inconfundíbel.

                     Velaquí unha interesante e arriscada proposta narrativa para este outono.

ASDO.: Xosé M. Eyré

crítica de AS ESTACIÓNS DO LOBO (María Reimóndez, Xerais)

NINGÚN HOME HETERO BO?

Título: As estacións do lobo

Autora: María Reimóndez

Editorial: Xerais

Partamos da evidencia de que as relacións interpersoais NUNCA son doadas. Nunca.

                     Tanto ten que esas relacións sexan heterosexuais como homosexuais.

                     E comecemos por indicar que a última novela de María Reimóndez é unha novela intimista. En realidade, resulta unha obviedade, porque todas as novelas desta autora presenta esta característica. Todas, inclusive aquel primeiro Caderno de bitácora publicado en Positivas, aló polo 2004. E iso é unha alegría para aqueles ou aquelas que estamos fartos de tanta morte como inicio de textos narrativos, tan frecuente e tan cansino. Pola contra, aquelas novelas que exploran o universo interior das personaxes e as súas relacións entre si, son moito menos frecuentes, e como pingas de auga no deserto deben ser saudadas.

                     Por iso, atopar unha novela como esta, onde os sentimentos son os protagonistas, é unha gozada.

                     Concretamente, As estacións do  lobo prséntanos a historia dunha muller, en principio unha moza, Clara, en principio de orientación bisexual mais que vive atrapada nunha relación de parella que a fai fondamente infeliz. Clara, a ovella negra da familia, rebelde, bisexual e promiscua, é o retrato máis cruel da soidade, ignorada e tratada despectivamente por Franz, con quen marchara para Múnic crendo vivir unha historia de amor. Mais aquel Franz que lle resultara en principio tan atraente resulta ser un completo imbécil, e Clara, nunha cidade estraña, da que descoñece o idioma, debe partir desa nada para recuperarse, para crer en si, nas súas posibilidades como persoa e mesmo nas súas posibilidades laborais, onde co tempo demostrará ser unha excelente coñecedora do mundo canino. Para que Clara por fin se empodere de si mesma recibirá a xuda de Philip, un homosexual detrás do cal hai unha relación de parella frustrada. Xa o dixemos no inicio, as relacións interpersoais sempre son complicadas. Ben, a xuda de Philip e doutras personaxes que xa coñecemos de novelas anteriores, tales son os casos de MK, de Gaia, de Aurora e mesmo de Saínza.

                     Mais fagamos un inciso. A novela preséntase  estruturada en tres partes. “A domesticación do lobo”, “O espertar do lobo” e “Ceibar o lobo”. Cada unha delas composta por catro partes: inverno, primavera, verán e outono; agás a derradeira, que comeza e remata en inverno. Mais todo  o discurso, sexa cal sexa a parte, aparece trufado por reflexións a cerca do mundo canino, da autoría de C. Ferreira Souto: Manual de desadestramento canino: aprender a desaprender. Estas reflexións, nunca extensas e sempre moi claras, representan un punto de inflexión narrativo que nos fai repensar a nosa propia condición de seres “domesticados” para perpetuar determinadas estruturas sociais, sexuais e de poder. Tanto sexa dito para homes ou para mulleres, mais especialmente mulleres, porque o discurso é unha novela de protagonismo feminino e a muller é precisamente quen máis sofre esa domesticación social a fin de impedir o seu desenvovemento, controlala e poder exercer sobre ela todo tipo de poder, de dominación.

                     Porque, si, é unha novela feminista. E alegrámonos, porque o feminismo, o desenvolvemento do feminismo é quizá o único positivo que herdamos do século pasado. O histórico control, a histórica dominción da muller, o seu control e afogamento é un crime que, favorecido pola relixión (católica, mais non só), se veu perpetrando ao longo dos séculos e polo cal non debemos deixar de sentir vergoña e total desprezo. Total desprezo, porque tamén os homes somos afectados ao negársenos a voz das mulleres tanto tempo. Tanto tempo. Mesmo hoxe dá noxo ver como mulleres son quen de negar e opoñoerse sen ningún rubor a falar da “violencia de xénero”, violencia que non é máis que puro machismo, un machismo que é urxente erradicar da sociedade se queremos que esta avance, e o avance sexa libre e en pé de igualdade entre os dous sexos.

                     Mais é unha novela feminista e tamén lésbica. Nada novo, non pode sorprendernos. Polo tanto, homosexual. Comprensíbel, nada que obxectar. O mundo que axuda a Clara, o mundo que procura primeiro axudala a recuperarse interiormente e despois a realizarse profesionalmente, o mundo ao que acode Clara cando sofre algún tipo de dúbida interior, e quede ben claro que ese tipo de dúbidas ou problemas os sufrimos TOD@S, é sempre un mundo homosexual, e fundamentalmente lésbico. As relacións lésbicas e homosexuais aparecen na novela non exentas de problemas mais si como as ideais, aínda que, non debemos esquecelo, a liberdade á hora da escolla sexual é o primeiro.

                     Porén hai unha cousa que non entendemos ou, polo menos, non compartimos e cremos que resulta tremendamente inxusta. É que non hai nigún home heterosexual boa persoa? Segundo a novela, non. Ou son imbéciles como Franz, ou mesmo son pais que chegan a abusar sexualmente das fillas como o caso da irmá de Clara. E, se chega a haber un, ese é Harper, mais un Harper que ten o pene como adorno e mesmo estima “sexy” que as mulleres non se depilen. Vamos, Harper é un home mutilado, creado para satisfacción dun determinado tipo de muller. Esta postura resúltanos difícil de crer. Porque a maldade non é privativa de ningún xénero, de ningún. Nin tampouco a homosexualidade é ningún paraíso, nin sequera a homosexualidade lésbica. E, desde logo, a heterosexualidade nin é ningún crime nin  ningún defecto nin de homes nin de mulleres. Outra cousa é como se establezan os roles dentro da parella.

                     Deste xeito, a vesosimilitude sofre.

                     E esta tendenciosidade non lle acae nada ben á mensaxe feminista, sempre necesaria, porque é darlle balas ao inimigo, a todas esas mulleres e homes do PP, de Ciudadanos, de Vox, que desprezan publicamente a mensaxe feminista, ás veces soa a chiste malo o seu argumentario pero o certo é que están aí e son un claro perigo involucionista.

                     Iso si. Non podemos esquecelo. A novela está moi ben escrita. Deixarse ir na narrativa de María Reimóndez é unha auténtica delicia, unha auténtica sorte contar con narradoras desta altura.

                     ASDO.: Xosé M. Eyré

crítica de ILLAS A SOTAVENTO (Henrique Dacosta, Xerais)

NOVELA BREVE DE AVENTURAS

Título: Illas a sotavento

Autor: Henrique Dacosta

Editorial: Xerais

Nunca sabes o que vas atopar: Se es un/unha lector/lectora fiel das novidades en lingua galega, ben o has saber. Neste caso, non hai moito tempo que aquí dixemos que Exogamia 0.3, Endogamia o.2  e Sigamia 1.1 de Ramón Caride merecen unha edición conxunta para adultos, porque está éditos en colección para lectores novos (“Fora de Xogo”) e son títulos que os adultos non debrían ignorar (son do mellor da narrativa breve das últimas décadas), pois vai agora e lemos este Illas a sotavento de Henrique Dacosta e atopámonos cun discurso que viu a luz en colección para adultos e resulta narrar unha historia que de todas todas ten o seu lectorado ideal entre os lectores máis novos. Isto é menos grave que o anterior, os lectores novos están máis habituados a ler títulos en coleccións diferentes e non sempre, ou non só, naquelas a eles destinadas. Na nosa opinión. En troques é o lector adulto o menos afeito a ter como lecturas títulos de coleccións para os máis novos. E non saben o que perden. Porque, por exemplo e falando da colección “Fora de Xogo” antes mentada, contén títulos moi interesantes para a lectura adulta.

                     Mais permítasenos non  continuar por este vieiro, e abonde o dito, porque o que nestas liñas temos que facer é escribir sobre a novela breve de Henrique Dacosta, Illas a sotavento, que, por certo é o XXV Premio Lueiro Rey de Novela Curta, non se esqueza este aval, como nós non esquecemos parabenizar os organizadores do premio nesta especial convocatoria, xa van alá XXV edicións e o certame está absolutamente consolidado como unha das citas ineludíbeis do lectorado galego cada ano.

                     Temos que comezar dicindo que a novela breve de Henrique Dacosta nos comezou lembrando o Soño de infancia de Moncho Rouco (Xerais, 2017) , pois no inicio relátase o enfrontamento entre dúas pandas de rapaces rivais. E isto, trasladado á Coruña e noutro abano temporario, está moi ben tratado na novela de Moncho Rouco. E, coma daquela e se cadra con máis razón, debemos tamén indicar que esta novela breve diríxese preferentemente á nostalxia adulta, ou iso debemos entender polo feito antes indicado de estar editado en colección para adultos e, aínda máis, despois de lle ser concedido un premio tamén para adultos. Vén reafirmar isto o feito de que a meirande parte da trama aparece encadrada entre dous capítulos que, eses si, eses semellan estar redactados para adultos, ou polo menos ben se pode dicir que se desmarcan  do ton de aventuras de rapaces que en realidade é o que conforma a novela.

                     Mais, non o esquezamos, isto é ao inicio. Porque despois a trama vai derivando deica o que é unha auténtica homenaxe a R.L. Stevenson a a súa Illa do do tesouro, xa non só porque aparece mentada no discurso, senón tamén porque algúns nomes que adopatan os rapaces, e non só os rapaces, proveñen de aí, porque tamén están o capitan Billy Bones e a pousada Benbow, ademais de que Dacosta pon en galego a famosa canción pirata. Alén diso, e se queremos seguir procurando acenos, detrás do nome Ian Gordon pode atoparse referencia ao autor australiano homónimo. E con isto estamos a dicir que aquilo que semellaba unha “guerra de bandas” da rapazada (que tampouco deixa nunca de haber ese enfrontamento entres elas) deriva primeiro nunha novela de espionaxe e despois no que a define realmente: unha aventura “marítima” para a cal os membros da banda contribúen de maneira moi industriosa. E, como a novela non se sitúa temporariamente en días contemporáneos, ben faría a mocidade de hoxe se aprendera que hai maneiras de divertirse, e divertirse moito, alén das pantallas, e que por riba son máis enriquecedoras e emocionantes.

                     Todo isto, enmarcado por eses dous capítulos citados nunha novela para adultos mais que , en realidade, nunca deixa de ser unha novela de aventuras, ben levada, da rapazada inquieta que non para de inventar novas maneiras de divertirse nun mundo que non lles ofrece moito alén de tempo de lecer que eles teñen que xestionar botando man daquilo que atopan e que reciclan (esa palabra tan de moda) para o seu uso posterior no que é unha auténtica aventura marítima duns rapaces ben afoutos.

ASDO.: Xosé M. Eyré

crítica de 900 ( Xabier López, Galaxia)

NOVELA DE NOVELAS?

Título: 900

Autor: Xabier López

Editorial: Galaxia

Non é nada sinxelo definir a última novela de Xabier López, 900, actual Premio Torrente Ballester. Si resulta bastante máis doado explicar o título, que pode ser porque os tres protagonistas centrais (Pedro Xavier, herdeiro da Casa Grande da Portuguesa; Francisco Carballo, fillo dun navieiro; e Xulio Xerome Xustino Callón, fillo dun avogado) nacen no 1900, ou pode ser porque a novela son a redor de 900 páxinas; nós inclinámonos pola primeira opción, máis contundente. Porén definir a novela non resulta nada doado. Finalmente decidimos titular e definir deste xeito interrogativo seguindo a información editorial segundo esta se presenta, dicindo que dentro hai unha “novela bélica, unha novela bizantina, unha novela de iniciación, unha estudantina, un Künstlerroman ( que podemos traducir, un tanto libremente, como novela de artista ), mesmo unha novela erótica, unha policial, e por se isto parece pouco, o que parece unha novela de fantasmas”. Isto resulta innegábel, aínda que unhas veces parece referirse a unha parte da novela e outras semella que designe o conxunto do discurso. Porén, sexa dunha maneira ou da outra, tanto ten, porque o certo é que a novela resulta da conxunción de diversos tipos de discurso, diferentes entre eles mais que entre todos xuntos conforman o texto final da novela. Nós engadiriamos, porque é parte fundamental do discurso e aínda que non coñecemos etiqueta novelística con tal nome, unha “novela de confesión”, aínda a sabendas que unha “novela de confesión” (novela que segue a estrutura dunha confesión relixiosa) como esta ben pode formar parte da novela de iniciación. Mais é que, a confesión da filla da panadeira, transmitida en dúas partes, é clave no transcurso da trama, e tamén unha das partes máis logradas malia o narrador inmiscirse no texto da confesión, que realiza unha moza pouco ou nada estudada, ao empregar o cultismo “ápice” que despois só volve parecer dúas veces máis empregado polo narrador.

                     Outa opción que manexabamos á hora de definir a novela de Xabier López é “novela de silencios”, porque o discurso temporariamente falando transcorre na primeira metade do século XX, e algúns acontecementos, como a I Guerra Mundial, están moi ben reflectidos na novela, de feito, as andanzas de Pedro Xavier nesa cruenta e desapiadada guerra (visión que coincide coa de Adolfo Caamaño en Matar o heroe, que non hai moito comentamos nestas páxinas) tamén é do mellor que hai en 900. Porén, feitos moi significativos na historia do século XX, tales como as Irmandades da Fala, a loita agrarista, a República, o alzamento fascista, a represión fascista…, por exemplo) ou non se mencionan ou se pasa por eles como mirando de esguello. En troques, si se reproduce un fragmento dun discurso de Franco. Pode ser que Xabier López pretenda entregar unha novela onde as personaxes non atenden moito ao devir político, como fai moita xente, e nisto sería moi realista, porque iso si, a novela é novela realista, e o discurso de Franco apareza aí como contraste, para que o lector reaccione. É unha posíbel explicación. Posíbel, mais non deixa de ser raro.

                     Como tamén é raro que na páxina 408 se reproduza un fragmento de O catecismo do labrego (Valentín Lamas Carvajal, Frei Marcos da Portela, 1889) sen que se mencione a procedencia do fragmento nin a súa autoría nin sequera nas notas finais, pódese cotexar en liña na Biblioteca Virtual Galega , páxinas 7 (final)-8 (menos as liñas finais), os cambios son mínimos.. Non deixa de ser un esquezo grave, moi grave, cando o autor si lembrou mencionar a autoría do discurso de Franco, para máis inri. Sería desexábel que, cando na novela aparecen discursos xa do século XX se fixese como mínimo un esforzo por reproducir a escrita do momento, mais estes aparecen con escrita contemporánea ao lector. Entón, se se fixese ese esforzo, sairía benefiado o realismo e estariamos en condicións de falar de novela histórica.

                     Poderiamos cualificala como novela polémica?

                     Porén tamén cómpre dicir que 900 representa un desafío narrativo nada doado, absolutamente nada doado. Para comezar, e lembrando o que máis arriba se dixo, o autor manéxase en distintos rexistros narrativos, que van desde as listaxes ao diario pasando pola poesía, sen que teñamos que botar man da confesión ( xa mencionada) ou os escritos do bohemio aspirante a escritor que acode á tertulia do madrileño Café de Pompo, onde Gómez de la Serna tiña a súa tertulia os sábados e a quen se tilda de plaxiario sen tampouco dar explicación. Pois tamén, tamén é unha novela bohemia, e aquela bohemia madrileña aparece bastante ben retratada aínda que, polo que nós sabemos, haxa diferenzas  significativas entre o Café de Pombo real e o que aparece na novela (non tiña sistema de calefacción agás as lámpadas, por exemplo, que nós saibamos). E todos estes rexistros narrativos de que falamos están absolutamente ben incardinados, ben asumidos polo narrador principal, un narrador que, na súa plasmación verbal, nos lembra os narradores clásicos, eses que non lle temen a períodos oracionais longos e complexos mais sempre ben redactados, e queremos insitir nisto, que parece que a redacción caeu no esquezo e debe ser o primeiro requisito para falarmos dun escritor, alguén que crea coas palabras. O cal, nos tempos que corren, onde a oración breve, o período curto, parece ter gañada a batalla aínda que, na nosa opinión, non deixe de ser un recurso propio de narradores mediocres a maioría das veces, ten un significado esoecial. A verdade é que dá gusto atoparse con narradores como este de Xabier López, capaces de estenderse se a ocasión o require ou de xogar co ritmo e manifestarse na expresión máis breve e mínima.

                     Evidentemente trátase dunha novela de longo percorrido, totalmente contraindicada para quen queira ler ás présas, cousa que nunca se debe facer. É unha novela para mergullarse nela e non querer parar de lela, aínda que a columna vertebral da novela ( onde o que lles acontece aos tres protagonistas centrais é clave)  apareza fracturada e o lector teña que ir cosendo a súa conformación tirando de memoria e capacidade de ralación. Xa o dixemos, ás veces semella como se a trama nos fora contada de esguello, e isto é un logro, mergullándonos nunha trama complexa, interferida mais complexa, sen procurar o capítulo climático mais sorprendendo no remate. E non podemos rematar sen mencionar o atraentes que son os títulos dos capítulos, que lembran ese narrador clásico de que falabamos e que sempre espertan a curiosidade. Nin sen mentar que as personaxes secundarias (se se pode dicir así, pois tamén é unha novela moi coral) están moi ben configuradas, agás o caso citado da filla da panadeira.

ASDO.: Xosé M. Eyré

crítica de A PESTE (Albert Camus, Huguin e Munin)

A PESTE, de ALBERT CAMUS

Título: A peste

Autor: Albert Camus

Traducen: Isabel Soto e Xavier Senín

Editorial: Huguin e Munin

Se tiveramos que escoller entre as principais novelas europeas do século XX, seguro que A peste sería unha delas. Se tiveramos que escoller entre os principais autores europeos do século XX, seguro que Albert Camus sería un deles. Razóns abondas para que a tradución de Isabel Soto e Xavier Senín veña a conto. Sen necesidade de engadir que unha literatura como a galega non se pode permitir non  ofrecer ao seu lectorado obras como esta. Sen necesidade de engadir que esta tradución ao galego é actual, feita para a ocasión e polo tanto non se trata de vellas traducións que, boa ou non, interferidas pola censura ou non, se reimprimen unha e outra vez.

                     Pero si, coa necesidade de puntualizar que unha posta en valor do pensamento e obra de Albert Camus sempre é necesaria. Porque non foi un autor de relacións e recoñecementos doados. Malia o seu Premio Nobel, as relacións con Sarte, icona da esquerda política, non foron boas, nin moito menos. Mesmo, no eido sentimental se lle atribuíu unha relación coa nosa María Casares. Mais iso a nivel anecdótico, porque a nós o que nos interesa é a súa produción literaria, manifestamente a sóa obra senlleira, A peste.

                     A trama que se desenvolve na novela céntrase na aparición na cidade arxelina de Orán ( sáibase que Camus naceu en Alxeria), os primeiros síntomas son ratas mortas, mais logo se extende aos humanos. Será entón cando o soutor Rieux se realice como ser humano na súa loita contra unha peste que leva a pechar a cidade de Orán a fin de conter a enfermidade. E pouco máis imos dicir. Quen non lera esta novela, fundamental, ten agora boa oportunidade de facelo. E, se non imos dicir moito máis da trama tamén é porque, a estas alturas, non é o máis interesante, o que máis importa é o seu significado, o poliedro desde o cal foi interpretada a novela. Sen esquecer que a novela de Camus foi e é posta en relación con O proceso de Frank Kafka, do que herdaría e prolongaría o ton narrativo, un ton narrativo nada compracente co lector porque a finalidade de ambos autores e ambas obras é concienciar a xente da súa humanidade, collelos polas lapelas e abanelaos até que entendan que son seres humanos e iso significa algo. Malia isto, malia o ton cru en que se conta a trama, a linguaxe de Camus acada cotas poéticas e, por exemplo, emprega antíteses, perosnificacións, metáfotas ou sinestesias.

                     Dito isto, non podemos calar que se trata dunha novela fundamentalmente masculina, as personaxes son fundamentalmente masculinas, igual que a sociedade do momento era fortemente machista/patriarcal, e mais nunha cidade como Orán. Polo demais predominou/predomina a interpretación da novela como un clásico do exitencialismo, sendo esta unha postura abondo difícil de rexeitar aínda que ao propio Camus non lle gustaba nada. Porque non cabe dúbida de que a novela propón unha reflexión social e que esta se faga en clave existencialista semella do máis normal. Mais tamén está aí o absurdo, unha teoría que ao autor lle pracía moito máis e non falta quen diga que esta é unha novela que axuda a definilo. E, se temos en conta que a novela se publica no ano 47 do pasado século, en plena II Guerra Mundial, é moi frecuente a lectura segundo a cal a trama resulta unha metáfora da ocupación alemá de Francia (lectura que, fronte Barthes, que opinaba o contrario, se apresurou a defender o autor) e da resistencia francesa, o que sería ampliábel a unha visión segundo a cal Camus simboliza as ditaduras e gobernos autoritarios que, din, todo o fan en nome da seguranza individual. Pola contra, na novela represéntase a necesidade da solidariedade humana á hora de afrontar aqueles intres en que pon en dúbida o propio concepto de humanidade, como é neste caso a peste, que acaba con todo, tamén coa humanidade.

                     Dixemos que se trata dunha novela poliédrica, extraordinariamente ben escrita e que interpela ao lector. E no parágrafo anterior fixemos un pequeno repaso das interpretacións máis comúns que se deron da novela. Agora cómpre que digamos que esta, como toda boa novela, non se nota nela o paso do tempo e segue a ser hoxe en día un texto fundamental. Engadiremos que non o suficientemente divulgada, no que seguramente tivo que ver a personalidade do propio autor, ao cal as esquerdas (capitanedas por Sarte) non lle tiñan moito aprezo, e tamén pola prematura morte do autor, que nos deixou aos 47 anos. E xa se sabe que, morto o autor, poucos han ser os que se preocupen da mensaxe da súa obra.

ASDO.: Xosé M. Eyré