crítica de MARCO LIVORNO, de Mario Regueira, en Caldeirón

MARCO LIVORNO OU A POESÍA TOTAL

Título: Marco Livorno

Autor: Mario Regueira

Editorial: Caldeirón

Reflexionei moito sobre o título que ía poñer a estas liñas sobre o Marco Livorno de Mario Regueira. Premio Illas Sisargas de Poesía Erótica. E finalmente quedei con este porque creo que é o que mellor reflicte as moitas polaridades que reúne a poesía que aquí nos deixa Mario Regueira, nun dos mellores poemarios que nos deixou o ano pasado, nun dos poemarios máis intensos que lin nos últimos anos. Nun dos poemarios máis intensos que lin nos últimos anos desta poesía galega que é, sobre todo, unha poesía lírica, tan fondamente lírica que parece que non houbera outra fronteira poética porque as excepcións a isto son moi poucas e nada doadas de procurar.

                     Comecemos por dicir que se trata dun poemario ficción. Si. Un poemario ficción, esas dúas palabras que xuntas poucas veces se atopan. E este é un poemario ficción que, curiosamente, desde o inicio nos sitúa na realidade, na realidade combatente, na realidade socialmente comprometida, porque Livorno non é unha cidade calquera da Italia, é unha cidade estreitamente ligada á esquerda política, se non errramos mesmo alí naceu o Partido Comunista Italiano. Un poemario ficción que nos trae á realidade desde o mesmo título, xaora. E despois, nas palabras preliminares do autor, onde se dá conta da ficcionalidade deste poemario, rescátase a figura de Cristiano Lucarelli , xogador de fútbol que renunciou a moitos cartos por xogar no equipo dos seus amores, e que, nun partido internacional coa seleccción italiana, despois de marcar un gol exhibiu unha camisola coa foto do Che Guevara. Nunca volveu ser seleccionado. Tamén hai que dicir que non nos é nada alleo este feito. Aí está o que lle aconteceu ao inesquecíbel Paínho, que lía a Dostoiewski e se efrontou aos fascistas da selección española. Moitos anos despois lembramos o caso de Otero, tamén céltico, que non foi internacional por ser independentista. Por lembrar dous casos e entre nós, porque en Catlunya e Euskadi hai máis.

                     Eis logo un poemario ficcional para devolvernos á realidade, a unha realidade que é a da poesía socialmente comprometida, unha actitude que botabamos de menos é é fulcral, ou transversal, nos discursos literarios de Mario Regueira.

                     A chegada a Ferrol, e despois a estadía de Marco Livorno, que é personaxe inspirada e indisociábel de Lucarelli, é o centro do  poemario de Mario Regueira. Realmente, mais ca centro, é o poemario enteiro, porque os poemas que imos ler son as lembranzas que Marco Livorno deixou nunha cidade como Ferrol, concretamente nun bairro do extrarradio, porque despois de xogar pachangas pasaba polas camas ou polas sábanas de moita xente. Tamén era un conquistador, esa fama que tanto teñen os italianos. E aí volvemos á polaridade lírica. Non son estritamente pomas onde o sexo ocupe todo o poema, nin a meirande parte do poema, direi. Mais sempre está presente, non só como unha comuñón de corpos na procura do pracer, senón tamén coma unha vía de fuxida ou procura liberdade. E, sempre que isto acontece, e dunha maneira que non procura protagonismo, sempre están aí a tenrura, a nostalxia, a melancolía. O da nostalxia era algo agardado, loxicamente. E cando se len os poemas, da man desa nostalxia (se se quer), da melancolía, o lector ou lectora chegará a coclusión de que aí, nese sexo compartido, tamén houbo tenrura, tamén.

                     Amor, raiba: dous sentimentos que Lucarelli deixou en herdanza coa súa pasaxe e estadía ferrolás. Bandeiras vermellas e paixón. Palabra clave: paixón. Primeiro, a paixón polo balompé, a paixón polo futbol de barrio, o máis democrático e participativo. O fútbol, outro tema que na nosa poesía tamén é novidade. Mais tamén a paixón inherente á loita política a prol dos desfavorecidos, que non só se leva a cabo por motivos do lóxica política, de irmandade, do solidariedade. Tamén é aconsellábel a paixón para ser quen de non abandonar a loita, porque a loita política esixe moito esforzo e dedicación. E, por suposto, a paixón relativa ao mundo do sexo, que tamén é o mundo do amor, e non só hai poemas aquí onde o sexo aparece, tamén hai poemas onde o obxectivo é o amor.

                     E non podemos rematar esta crónica libresca sen referirnos a outro aspecto que, de poesía tratándose, adoita pasar desapercibido ou polo menos é pouco mencionado. E refrímonos a calidade técnica que amosa este poemario. Cousas como a concepción do verso na aplicación do ritmo máis convinte. O mesmo que acontece coa estrofa, deica chegar a ese pouso climático que nos reserva o remate, e que nos convida á reflexión e tamén á ensoñación. Reflexión e ensoñación, tamén dous conceptos indisolúbeis nesta poesía de Mario Regueira.

                     Lembremos, recapitulemos: é ficción, é poesía, sendo ficción remítenos á realidade, escríbese desde a nostalxia (que tamén é ficiticia, ou cando menos non é a habitual), desde a melancolía, e desde aí chegamos á tenrura, mais tamén hai paixón, paixón amorosa-sexual e paixón política ou socialmente comprometida, alén da futbolística. Non é pouco. A poesía total.

                     E mesmo cabería falar da música, da participación da música. Que tamén está aí. Non é que se manifeste xustamente nos poemas ou preferentemente nos poemas. Xa está aí desde as palabras prelimares en que Mario Regueira nos presenta esta ficción poética. Mais, como temos intención de facer outra entrada coa banda sonora deste poemario, deixarémolo aí

ASDO.: Xosé M. Eyré

a literatura na desgaleguización da Galiza

Escribiuse moito e debateuse moito no papel da literatura á hora de conformar como pobo se seu, como nación. Mesmo creo lembrar que Ferrín dixo algo así como que a literatura é/era o único eido onde Galiza se manifesta libre. Algo así. Xa hai tempo. Porén eu teño as miñas dúbidas, ou os meus temores. O que escribín na entrada anterior e que tanto se comentou non obedece a outra cousa, nin é algo que non tivera dito/escrito desde hai ben tempo. Paréceme importante reflexionar sobre isto agora, cando as cousas igual aínda teñen amaño, e non cando xa pouco se poida facer. A través dalgúns exemplos, porque ser son ben máis. Mais hoxe imos falar doutra cousa que ten que ver con isto, claro.

Foi ben sonado aquilo que dicían os fachas de españolizar Catalunya. Mais iso, españolizar, non é algo que fique reservado exclusivamente aos cataláns. Tamén ten que ver con Euskadi, realidade social que coñezo pouco mais non creo que disto se vexan libres. E, naturalmente, con nós, coa Galiza. Si, con nós tamén, e non é cousa puntual, de agora, do momento. Simplemente é a estratexia que o PP vén levando a cabo desde sempre. Fraga pretendía neutralizar a literatura galega coa súa estratexia de asimilacionismo ou apropiación indebida. Non dubidada na súa teima, tanto se tratara de Alfredo Brañas (que pouco se fala del ultimamente, no que vai de século) ou de Manuel Rivas. Lembro ben cando premiaran a Manuel Rivas polo Que me queres amor?, sacando peito como o que máis e poñendo polas nubes a literatura galega, que daquela non deixaba de medrar, tamén é certo. E de aí pasouse ao odio de Feixó. Feixó odia todo o que teña que ver coa afirmación de Galiza como pobo diferenciado. E odia fondamente a literatura galega. De nada serve que se fotografara coa última novela de Berta Dávila, era para unha foto, máis nada. O seu plan é acabar coa literatura galega. E o ataque orzamentario ao CDG non é fariña doutra muiñada. Non, está no mesmo plan.

Porque o certo é que Feixó condenou á literatura galega a competir en inferioridade de condicións no mercado. Dicindo iso de que estaba moi subvencionada e tal e tal. Mentira. mente moito. Tamén a literatura en castelán está subvencionada, sen ir máis lonxe. E non quedou aí, fixo todo canto puido contra o libro escolar en galego. Ten a rede de bibliotecas baixo mínimos, cada ano son menos e peor atendidas orzamentariamente. Quen lembra que o orzamento para bibliotecas medrara? Xa choveu diso E tantos exemplos máis que se podían poñer.

Dito con outras palabras, que aínda siga existindo a literatura galega é algo que me marabilla e que me dá forzas para seguir adiante. Si, segue existindo, mais como? Velaí a pregunta clave. Non son editor, non teño a man os datos da edición en galego dos últimos anos, mais seguro que non erro se digo que as tiraxes das edicións baixaron, xa non son as mesmas que eran. E non esquezamos que o grande nicho de mercado para as casas editoras que é a LIX ou literatura de institutos, esa tamén está seriamente ameazada, co galego varrido do ensino nas cidades; non só nas cidades, tamén hai pobos onde resulta difícil escoitar moz@s a falar en galego. E, se non hai falantes tampouco hai lectores, porque demostrado está que atraer lectores en galego desde o castelán é tarefa imposíbel ou cando menos excesivamente minoritaria. Se alguén creu niso pode ir esquecéndoo.

Os clubs de lectura son quizá a mellor esperanza que ten o libro en galego.

Porén volvamos ao rego. O papel da literatura galega na desgaleguización da Galiza. Que está en marcha, igual que a eucaliptización ( da que tanto se fala hoxe) tamén é ben vella, cumpriría lembrar o enfrontamento que tivera Manuel Rivas con Fraga precisamente polos eucliptos, fora nos noventa senón lembro mal.

O papel da literatura na desgaleguización. Ao meu ver resulta fundamental, unha vez que acaben con ela terán vencido. É o que penso eu e por iso me alarmo. Nunca necesitou máis a literatura galega a escrita militante como agora. A escrita realmente comprometida. E se comezamos por abandonar a normalización das autorías en galego, mal imos. Xa dixen, onte puxen uns poucos exemplos; son ben máis. E se continuamos reducindo o tempo de impacto das novidades en lingua galega porque á vez saen as traducións ( ou uns meses despois), pois tampouco axudamos nada. Nada. Pola rede teño visto algún blog en castelán que le as novidades en galego pero recomenda agardar a que saia a tradución. E casos de xente que se nega a mercar a edición galega sabémolos ben porque nas feiras estamos cans@s de velo.

Non sei. Prefiro pecar de excesivamente preocupado a ter que arrepentirme despois. E, desde logo non o tomo a broma, como vin que se fixo polas redes sociais ( espazo tan proclive á ironía e a retranca). Nin creo no papel das traducións á hora de conformar o canon galego, á hora de canonizar (como pensa, imaxino, algún autor que citei onte). Sei que sucede, polo menos promocionalmente. Porque esa é outra. Que literatura exportamos? De primeiras cabería pensar ( así o farán no mercado receptor, creo eu) que se exporta do melloriño que temos. Mais, na miña opinión, non é así na maioría dos casos, simplemente é literatura (narrativa) de entretemento.

E o día en que unha literatura sexa só literatura de entretemento, esa literatura ten os días contados. Porque a literatura nin naceu como entretemento nin se debe conformar con tal.

Sempre houbo quen dixo que a literatura galega non podía ser “nacionalista”, por dicilo dalgunha maneira. Exclusivamente non, niso estou conforme, é un suicidio. Mais que alguén me explique se a literatura italiana, a francesa, a castelá, a portuguesa…calquera das que temos arredor, por exemplo, que alguén me explique se esas literaturas non son “nacionalistas”, por dicilo dalgunha maneira. Ten que haber de todo. A diversificación temática da narrativa galega foi un logro e unha realidade desde os oitenta (con precedentes xa nos setenta), pero a literatura militante segue a ser fundamental, cada día máis, polo que a deriva que levamos nos ensina.

Compadezo ao lectorado receptor destas traducións e autotraducións que só teña esa imaxe da nosa literatura e non saiba nada de Novoneira, por exemplo.Unha vez preguntei nas redes sociais que era preferíbel: ter boas críticas ou moit@s amig@? Hoxe non repitiría a pregunta. Unha boa axencia, unha boa rede de contactos fóra da Galiza, iso é o que importa, e moit@s amig@s que te poñan polas nubes.

E que quede claro, mentres teñamos literatura propia teremos pobo diferenciado. Do resto só seremos uns asimilad@s máis.

exemplos e malos exemplos na literatura galega

Despois de ler este artigo de Marta Dacosta sentinme un chisco aliviado: Vaia, non estou só nas miñas protestas, pensei, porque comparto totalmente o que di Marta. Non só o comparto senón que a miña intención nestas liñas é ir un pouco máis lonxe. Ela non o di, mais eu estou seguro de que se refire a Pedro Feijoo e a súa colaboración no Faro de Vigo en castelán.

Ben, xa dixen que a miña intención é ir un un pouco máis lonxe. E tamén é certo que na literatura galega non escasean exemplos que lle dean a razón a Pedro Feijoo, comezando polo mesmo Manuel Rivas e sen termos que botar a ollada atrás- se ben é certo e hai que dicilo, Rivas escribe para Madrid)- a outros ditatoriais tempos nos que non era doado que te deixaran escribir en galego na prensa diairia. Porén xa non estamos no século XX nin na ditadura. E quen se dedica á literatura galega debe observar un compromiso lóxico coa lingua e a cultura, simplemente por ser coherentes co leitorado en galego que os arroupa, por lóxica ( se se quer).

Porén, na literatura galega de hoxe esta falta de compromiso comeza xa co mesmo nome co que se asinan as obras. E velaí temos ao mesmo Pedro Feijoo, Domingo Villar ou o mesmo Jorge Emilio Bóveda, que asinan en perfecto castelán (exemplos disto non lles han faltar na literatura galega, comezando polo mesmo Otero Pedrayo, por exemplo). É moi frecuente nas miñas críticas que me queixe do desleixo con que os autores ou autoras tratan a onomástica galega, si, mais o certo é que é por aquí por onde hai que comezar, polo nome co que asinan as súas obras. E cando é así eu sempre lembro o nome de Xabier P(uente) DoCampo, exemplo de tantas cousas, entre elas de compromiso coa cultura galega.

Non deixa de ser curioso como ese compromiso onomástico se traslada despois a outros eidos da escrita. Por exemplo, ben sabido é que Domingo Villar seica escribe os diálogos en castelán. Por exemplo, ben sabido é que Pedro Feijoo procura nas súas novelas un léxico plano, que non teña o lector ou lectora que coller o dicionario. E mesmo teño advertido nas redes sociais que, por favor, non se utilice o dicionario en liña da RAG, porque ten poucas entradas, porque ás veces admite castelanismos ou porque na conxugación verbal usa uns nomes para os tempos verbais que son máis propios do século XX ca deste en que estamos. E, teño para min, non son poucos os autores e autoras que botan man del.

Mais isto aínda non é nada, queremos dicir que hai máis, o que si podemos tomalo é como exemplo dunha deriva na literatura galega que non leva a nada bo. Isto non é todo. Porque despois está esa teima en autotraducirse ou publicar en castelán á vez que en galego ou pouco despois de publicar en galego ( no mellor dos casos). E, outra volta, exemplos non lles faltan. Volvamos ao caso de Manuel Rivas. Aínda que tamén é certo que todos eles xuntos non chegan á altura literaria dun capítulo de Manuel Rivas. Non se traducen ou autotraducen polo seu valor literario. Non. Na miña opinión detrás desa teima non hai outra explicación que a económica, non queren desaproveitar un nicho de mercado que teñen á man. Velaí a explicación. Sendo, aínda por riba, que as edicións en galego manifestan unhas eivas, erros ou grallas que despois na tradución se autocorrixen ou os tradutores ou tradutoras corrixen. Isto foime negado pola mesma Arantza Portabales cando o manifestei na miña crítica, e seica en castelán tamén ten esas grallas. Non o comprobei.

E xa non é só que esta prática da autotradución, da tradución e publicación en castelán sexa algo que se está estendendo en demasía, na miña opinión. Xa dixen que nin sequera se trata de obras literarias notábeis ou sobresalientes. Non. Son normaliñas. Aínda que despois as mesmas casas editoras en galego procuren enaltecer o discurso destes autores e autoras, que o negocio é o negocio. Porque tamén a mesma crítica é cómplice desde o mesmo momento en que cala, compadrea ou comadrea cos autores ou autoras e non para de darlles palmadiñas nas costas. Iso tamén é certo e non se pode negar.

Xa dixen que a miña intención era ir un pouco máis lonxe e penso que o conseguín. Que do dito ben se pode colixir que hai autores e autoras que usan a literatura galega como nicho de mercado, como negocio, se se quer. Nos oitenta era moi frecuente aquilo de dar listaxes de nomes, e nos noventa tamén se practicou, teremos que volver a iso e dar listaxes de peseteiros/pesetairas?

crítica de DESERTO GARCÍA (Jorge Emilio Bóveda), en Galaxia.

A GALIZA AVELLENTADA

Título: Deserto García

Autor: Jorge Emilio Bóveda

Editorial: Galaxia

Vén sendo unha realidade inconstetábel que a Galiza interior avellenta cada día que pasa máis, moi poucos son os concellos de Lugo ou Ourense (agás as dúas capitais) que non perden poboación ano tras ano. E o peor non é xa o que se viva desde pobos que son cabeceira de concello aínda que tamén eles perden xente, non, o peor vívese nas aldeas, onde non hai tantos servizos e a convivencia veciñal se volve absolutamente trascendental, sobre todo cando os únicos habitantate son só uns poucos vellos e vellas. Un, que viu como aldeas grandes estaban cheas de xente e tamén xente nova, ve agora como nesas mesmas aldeas só fican algúns vellos e vellas que, en morrendo eles e elas, deixarán a aldea completamente deserta.

                     É esta unha crúa realidade que literariamente nos chega da man de Jorge Emilio Bóveda nesta súa nova novela que agora publica Galaxia, Deserto García. En realidade Deserto García alude a Desiderio García, garda civil prexubilado que decide marchar vivir a Loirás, unha aldea onde ten unha casa en herdanza. Deste xeito convértese no elemento que desfai o estado de cousas que deica o momento impera en Loirás, e sen que o mesmo Desiderio dea mostras de querer integrarse na comunidade humana que é a aldea, senón todo o contrario, non pretende outra cousa que desertizar a súa propia vida, deixala a ermo, para así estar máis tranquilo, de aí o título. Porén, máis que Desiderio, a auténtica protagonista é a aldea, unha aldea onde os papeis que xogan os seus habitantes están definidos, e á que chega Desiderio como unha novidade que fai perigar ese status quo. O status quo dunha aldea que centraliza a súa actividade, a súa vida social, arredor do bar-tenda que rexentan os Maceira.

                     A novela está concebida para dar conta dese avellentamento, non hai ningunha personaxe moza, absolutamente ningunha. Só quedan algúns vellos e vellas e unha familia que restaurou a súa vivenda e só acode en fins de semana e festivos. E, á vez, tamén está concebida como unha especie de remedo do far west, daquelas novelas pulp que liamos cando eramos novos, de M.L. Estafía, Clark Carrados etc. De xeito que nos é imposíbel non lembrar A morte de Frank González ( Xosé Ferández Ferreiro, 1975), aquela primeira tentativa de novela de quiosco e far west que, porén, resultou unha peza chea de literatura, non exactamente o que se agardaba para unha novela de quisco mais chea de boa literatura. No caso que nos ocupa, ese trasfondo pulp da novela do oeste déixaa xa entrever o propio discurso ( o can Django, por exemplo). Un discurso onde o máis salientábel é a retranca e a ironía que ás veces se deixa ver nos diálogos das personaxes, uns diálogos realmente atraentes que, porén, no comezo sobre todo, tamén merecerían unha mellor redacción ( ou menos deleixo), cousa que se vai solventando segundo un vai lendo. Mesmo a propia lonxitude dos capítulos (breves) e a súa numeración lembran o pulp-western.

                     Porén xa dixemos que é a aldea o auténtico fulcro narrativo da novela, para alén da Deserto García, ese ser solitario a máis non poder, e as ameazas que recibe. E, nesta aldea, hai personaxes ben configuradas e singularizadas, como Alda dos Sambreis, por exemplo, mais tamén hai outras moitas que adoecen precisamente de mellor singularización. Iso pode deberse a que non teñen moito tempo nin moito espazo para se manifestar e que o lector ou a lectora perciban claramente a súa singularidade. Non porque os capítulos son curtos e a novela agradecería un tratamento máis a fondo da trama. Esa trama da Galiza avellentada, do acontecer nunha aldea de hoxe, onde as relacións interpersoais non son unha cousa puramente do momento, senón froito da historia que traen detrás as personaxes, incluído o propio Deserto García, e que vai condicionar o desenvolvemento dos feitos.

ASDO.: Xosé M. Eyré

crítica de A CASA XUNTO AO VOLCÁN (Xosé Ricardo Losada, Galaxia)

CARA Á SUPERMULLER?

Título: A casa xunto ao volcán

Autor: Xosé Ricardo Losada

Editorial: Galaxia

A literatura sempre foi un grande campo de experimentación sociolóxica. Ou nós sempre o cremos así. O conto é que a literatura, sobre todo desde século XX pero xa con precedentes moi claros por exemplo na Modernidade, sempre ofreceu inmensas posibilidades de cara a que a ficción servira como campo onde criticar valores ( ou, simplemente, realidades) sociais e ofrecer alternativas. Entre esas alternativas está a de xogar a propoñer cousas novas, por moi “imaxinativas” ou “fantasiosas” que parezan. E, se non, velaí o mesmo Quixote, as Viaxes de Gulliver, ou un Jules Verne que propoñía cousas novidosas para época e que hoxe son do dominio cotián.

                     E así, cunha ansia innegábel por experimentar dentro do eido ficticio coa teoría nietzcheana do superhome ( así concebida, mais agora protagonizada por unha muller) naceu esta novela, Unha casa xunto ao volcán, coa que Xosé Ricardo Losada se fixo co Premio Viadutos de Novela 2019. Tentaremos dicir o mínimo posíbel sobre a trama da novela porque resulta fundamental que o lector ou lectora se sorprenda segundo vai pasando páxinas. Mais hai cousas que nos vai ser imposíbel calar. Por exemplo, xa que falamos dun experimento sociolóxico no eido da ficción sobre a teoría nietzcheana do superhome ( que desenvolve en Así falou Zaratrustra), non podemos deixar de dicir que esta comprende tres fases: a de camela (é unha muller a protagonista), a de leoa e a de nena. E un profesor de Filosofía será quen desencadee en Xeila ( a protagonista ) a necesidade  de pasar por esas tres fases aproveitando que a súa nai e ela, ourensás, pasan a vivir en Rianxo. Na nosa opinión, coa finalidade coñecerse ben a si mesma e saber cales son as súas capacidades e aquilo que desexa ser na vida, fóra ( ou por enriba ) do camiño que a sociedade lle ten deseñado…Xeila desexa ser ela quen deseñe o seu propio camiño e a iso se vai enfrontar.

                     Cómpre dicir tamén que hai nesta novela unha evidente crítica ao sistema de ensino vixente. Cousa que non nos estraña nada, porque formamos parte del e sabémoslle as cóxegas. Por exemplo, que é un sistema concebido para facer do alumnado un ser en permanente competencia, consigo mesmo e cos demais, en lugar de ser un sistema que lle aprenda ao alumnado a desenvolver as súas mellores calidades como persoa, antes de nada, e facer delas o fulcro sobre o que tecer o seu futuro na vida. É lóxica esa crítica, consideramos, sobre todo porque sabemos positivamente que o profesorado que opta por esta vía máis humanitaria e lóxica, sempre foi perseguido, incomodado, deostado e anulado (finalmente) porque se considera perigoso e ás veces non se atén completamente aos designios que a “lei” lles ten asignado. Mensaxe: hai que ir polo dereito, cumprir como autómatas e deixarse de calquera outra cousa. Por exemplo, non saben ben onde se meten tod@s aqueles/aquelas que turran pola lectura nos centros de ensino, ningunha lei os ampara e fican á merecede do que queiran dispoñer os inspectores/inpectoras.

                     No caso Xeila, esta terá que pasar, para facerlle caso a Fedei, ex-profesor de Filosofía, por humillacións realmente terríbeis na primeir parte da novela, que lembra moito O conto da criada de Margaret Atwood. E de aí pasará a todo o contrario, de non ter vontade propia a impoñer a súa vontade como a única válida. E hai que dicir que o autor configurou moi ben a personaxe central en cada caso, e o mesmo tamén na terceira parte. Os diálogos de Xeila son do mellor da novela, unha novela que vai sendo contada por diferentes narradores/narradoras que teñen contacto con ela.

                     Evidentmente, as tres fases que ten que superar, se Nietzche as concebía para o superhome, aquí, con protagonista feminina, debe ser para a supermuller. A supermuller, ou dito doutra maneira, a muller que emerxa desde que Xeila por fin se coñeza a si mesma e poida xa trazar o seu propio destino. Eis un experimento sociolóxico que fai posíbel a ficción literaria. Mais, sabendo os resultados a que se chega nesta ficción, non deixamos de preguntarnos se non habería un camiño menos espiñento ( por dicilo dalgunha maneira, porque para Xeila foi elección propia e, polo tanto non traumático) para chegar ao autocoñecemento e así rexer o seu propio camiño. Nós, que non somos nada partidarios dos libros de autoaxuda e similares, e este algo diso ten, cremos que non era necesario tal calvario como Xeila tivo que padecer ( coas reservas que antes apuntamos). A poesía, e a propia creación de ficcións, son por exemplo dúas vías alternativas e, na nosa opinión, moi aconsellábeis. Por non falar de que Xeila é unha personaxe de familia acomodada e que pode permitirse ese experimento sabendo que despois vai ser ben acollida, como na mesma novela se di. Porque Xeila, non o dixereramos, é unha adolescente, unha adolescente próxima a cumprir a maioría de idade e, legalmente, unha adolescente que xa se pode emancipar.

                     Demos anosa opinión porque cremos que esta proposta narrativa está aí para iso, para que cada lector ou lectora chegue ás súas propias conclusión a cerca da estratexia nietzcheana para chegar ao superhome, aquí a supermuller. E non queremos dicir máis nada sobre o remate precisamente para non condicionar a toma de decisións lectora. De non ser así, de non estar aí para que cada lector ou lectora tire a súa propia conclusión posibelmente a novela estaría dirixida a un lectorado LIX, mais non é así, diríxese a un lectorado adulto.

                     Para alén dos moitos debates que esta lectura pode suscitar na aula ( de verdade pagou a pena?,non se podía facer de maneira menos traumática ese autoñecmento?, é esa a supermuller agardada? Sorpréndanse) antes de rematar, no referente á lingua cabe falar de uso de castelanismos (joder, este está moi á moda e non é máis que un hiperrrealismo máis, ou coño) ademais da inestabilidade no uso de te e che.

ASDO.: Xosé M. Eyré

crítica de 200 GRAMOS DE PATACAS TRISTES, de Juan Carlos Mestre, en Espiral Maior

LITERATURA CON MAIÚSCULAS

Título: 200 gramos de patacas tristes

Autor: Juan Carlos Mestre

Editorial: Espiral Maior

É xa un tópico escribir/ler a cerca de discursos que resultan inclasificábeis ou moi difíciles de catalogar para o sistema literario. Fálase entón de escritas na encrucillada xenérica, ou simplemente de escritas que beirean a marxinalidade xenérica sen decidirse por ningún en concreto. E, seguramente, nunca mellor dito ca neste caso dos 200 gramos de patacas tristes, do escritor berciano Juan Carlos Mestre, un autor ben recoñecido en lingua castelá que agora publica a súa primeira achega á literatura en galego, tamén lingua do Bierzo. E temos que confesar que de quen primeiro nos acordamos foi de Xavier López Rodríguez, o autor de Hermisende, das Portelas, da Galiza estremeira. Porque precisamente non é que haxa moitos autores ou autoras da Galiza estremeira. E  agora vense xuntar o nome de Juan Carlos Mestre, pola porta grande, por esa porta pola que só caben os autores/autoras que escriben coa mestría, coa mestría do seu saber literario e coa mestría do seu saber humano, coa mestría que só se acada cando o autor ou autora partilla intimidades incuestionábeis coa condición humana.

                     Dito isto teño que indicar que un dos primeiros focos de atención á hora de ler este libro, para min era a lingua. Ou o que é o mesmo, ler literatura na lingua galega do Bierzo. Que existe, por moito que a queira agochar unha galegofobia berciana que tamén existe, porque a temos vivido en moitas ocasións. E resultou plenamente satisfactorio, tanto por recoñecer particularidades desa lingua estremeira como por ter diante unha obra, un discurso literario dunha mestría que poucas veces se olla.

                     E agora explicareilles aquilo co que comezamos, a literatura intersticial ou multixenérica que se atopa neste libro de Juan Carlos Mestre. Un libro certamente complexo. Podemos dicir que é un libro onde hai moita poesía, podemos dicir ademais que é un libro onde hai moita poesía e moita poesía de moi alta calidade. Desde o inicio, mais formalmente onde máis se nota é no remate. Porén non é un libro onde esa poesía adopte formas poéticas, senón que o verso perde a dimensión espacial nunha ruptura na que o autor demanda a intervención lectora, na que o autor demanda a intervención de lectores/lectoras activ@s, non simples espectadores verbais da palabra escrita en negro sobre o branco do papel. Isto, coma quen di por lóxica, leva a falar de prosas poéticas. E é certo son prosas moi poéticas, tampouco se pode negar que sexan prosas nas que aniña unha poesía de alto calibre. Iso só xa abondaría para falarmos/escribirmos dunha escrita literaria de altura, á que todos os adxectivos valorativos lle son poucos porque lle son infieis, ningún dá conta do verdadeiro talle desta escrita de Juan Carlos Mestre. A quen mesmo a mestría do ourive verbal lle queda pequeno. Porque…hai máis porén. Por exemplo: porén, malia o dito, estas prosas líricas son prosas líricas que caben nunha folla, nunca a superan. De xeito que tamén se pode falar de Hiperbrevidades, pode e debe falarse de hiperbrevidades. Nun primeiro momento, o feito poético parece indicar cara aos microrrelatos. Porén (xa lles dixen que había máis) son microrrelatos que renuncian ao remate lostregueante. Non, non hai ese remate lostregueante mais tamén é certo que no seu  lugar sempre hai remate climático, un remate climático que non abonda para falarmos de microrrelatos, mais ben perto lle quedan. Porén trátase de prosas líricas nas que hai personaxes, o cal xa é máis propio do microconto. Mesmo, ademais de personaxes tamén se pode falar de trama, máis ou menos lírica segundo os casos, porén a trama tamén resulta incuestionábel, máis lírica ou menos lírica mais sempre incuestionábel. E, xa o dicimos, algúns microcontos si hai, pódense admitir sen demasiados problemas.

                     Velaí que na descrición analítica anterior descanse un libro absolutamente intersticial, tanto desde o punto de vista da crítca/literatura herdada como desde o punto de vista das Hiperbrevidades, ese non xénero do que tantas veces temos falado/escrito e que se desenvolve totalmente á marxe das práticas ecriturais convencionais.

                     Un libro nada convencional, xaora.

                     Vaiamos agora con outras cousas que nos gustaron especialmente.

                     E volvamos coas personaxes, porque tamén temos que dicir que esas mesmas personaxes, esas mesmas personaxes que son o centro narrativo, e ás que se invoca moitas veces xa no inicio, lembráronnos moito o Cunqueiro da triloxía final. Xa había tempo que ninguén nos lembraba a Cunqueiro, a última: a chorada Begoña Caamaño en Morgana en Esmelle. Porque é coma se Cunqueiro quixese escribir a triloxía mais desde a realidade literaria máis vangardista e actual. Porén (e outro) non cremos que sexa o suficiente como para falar/escribir de influencia. O que si é certo é que parecido hai. Segundo Cunqueiro fabulaba a partir do que escoitaba na botica do seu pai, Juan Carlos Mestre recolle nestas páxinas a memoria de personaxes que poboaron a súa infancia. Non especialmente infancia como paraíso, mais si infancia como ese territorio no que nos estamos a conformar como persoas. Non, mais tampouco queremos esquecer esa lembranza, tampouco. Do mesmo xeito que, das personaxes falando, tampoco podemos esquecer aos escritores que neste título actúan como personaxes, comezando polo mesmo Pessoa e os seus heterónimos, nun xogo deses que se veñen chamando de intertextualidades e que contrasta dúas visións do mundo: a do escritor que actúa como personaxe e a do propio discurso en que se insire. Pessoa é só un exemplo, porque con el se comeza o libro, hai máis, porén (e outro) non vén a nada ofrecer agora unha listaxe.

                     Por certo, segundo as personaxes nos lembraron a Cunqueiro, tamén hai unha lembranza para Vicente Risco. Segundo Risco a esencia humana atopábase no esqueleto, nos ósos; e segundo Juan Carlos Mestre o mellor das patacas tristes está precisamente na pela da pataca. Unha semellanza si hai.

                     E outro dos aspectos que nos prougueron especialmente do libro de Juan Carlos Mestre é que se trata de literatura comprometida socialmente, indiscutíbel e claramente literatura de compromiso. E tamén, tamén había tempo que non diciamos nada parecido  a propósito da literatura galega, sobre todo na narrativa. Lembrar é humano. Lembrar con conciencia é de humanos serios e conscientes da historia. Esquecer animalízanos, porque os animais…eses si que, se non lembran, pouca capacidade teñen para facelo. Literatura da dignidade, porque coa palabra constrúese e reconstrúese iso que os humanos chamamos disgnidade e que nos fai dignos de chamarnos humanos, precisamente.

                     Velaquí teñen unha das mellores obras de 2019. Realmente non só de 2019, unha desas obras que nos reconcilian coa literatura de alta gama, coa literatura con maiúsculas.

                     Por favor, léano con calma, gocen de cada frase, de cada metáfora ou figura, de cada simbolismo, da agudeza argumental…non teñan présa en rematalo…porque quererán volver relelo.

ASDO.: Xosé M. Eyré.

os meus agasallos literarios para estas festas

Comezaremos pola novela, por iso de que o “xénero de masas”

-A primeira novela que vou agasallar é Matar o heroe, de Adolfo Caamaño que eu considero a mellor novela do ano pasado, e con diferenza.

-A quen queira ler novela pero de escrita feminina será Carrusel, de Berta Dávila. Como no anterior caso, hai moita literatura nas súas páxinas, e literatura da boa.

Da novela pasaremos ao teatro, porque é un dos meus xéneros predilectos e un agasallo que sorprende á xente pero co que sempre triunfas:

-Aquí tamén vou dicir dous títulos; Atranco no banco, de Manuel Núñez Singala, co que sempre se botan unhas risas e A derradeira bala, de Fernando Castro Paredes. teñen recensión dos dous aquí

Para @s amantes da poesía, tamén dous títulos: a Herba de namorar, de María do Cebreiro, unha autoantoloxía de imprescindíbel lectura. E tamén, por iso de ser unha das novas voces máis prometedoras, Cotodamina, de Rafa Lobelle, apuren se non queren quedar sen el.

Para quen guste do ensaio, propóñolles o de Anxo Angueira a redor do Rexurdimento: Rexurdimento: a palabra e a idea. E se o que se quere é algo menos metaliterario e mais na actualidade dos días: Fariña, de Nacho Carretero. Xa sei é algo máis antigo, pero se queren relelo desde a banda deseñada, aí teñen a novela gráfica de Luís Bustos co mesmo título; Fariña, a novela gráfica

Para @s máis novos, tres títulos: Pelo de nube, de Dani Viéitez e Iria Iglesias; O ladrón de voces, de María Canosa e Noemí López; e Sementes viaxeiras, de Yolanda Castaño e Xosé Tomás.

Se se trata de moz@s bos/boas lectores/lectoras: Os corpos invisibles, de Emma Pedreira, e Dragal V, de Elena Gallego Abad ( se non son xa dragalian@s, axiña se farán)

Se o que queren é ler filosofía, ou, aínda mellor dito, filosofía metaliteraria, non hai dúbida: A monstruosidade moderna, de Carlos Lema, un libro imprescindíbel, tanto para @s amantes do pensamento filosófico como para poñerse ao día no significado d@ artista (escritor/escritora) nos nosos días. E se queren autoría feminina voulles deixar un clásico: A revolución non vai ser televisada, de Rebeca Baceiredo.

Para @s amantes da música, dous títulos: Guadi Galego, pola beira da canción e o novo disco de Najla Shami: Ela sabe a sol, poucas voces tan potentes e melodiosas como a súa.

Para @s amantes da brevidade, velaí a Brevedume, de Xuxo Borrazás. E se queren brevidade pero literaria recomendareilles un autor novo que vai dar moito que falar: Os jeans de María, de Lois Alcayde Dans

Finalmente, se o que queren é obsequiar literatura, literatura da boa mais desa que non é doado clasificar (por moito que a encadren como poesía é outra cousa), a miña vehemente recomendación é 200 gramos de patacas tristes, de Juan Carlos Mestre, en Espiral Maior. Sen dúbida vai ser a estrela dos meus agasallos.

crítica de VELENO EN FAMILIA (Rocío Leira, Baía Edicións)

CRIMES NA GALIZA PROFUNDA

Título: Veleno en familia

Autora: Rocío Leira

Editorial: Baía Edicións

Cada vez que sae á luz un crime na “Galiza profunda” – é dicir, denominación inventada para refirse á Galiza interior como unha realidade social non comprendida, ignorada- case sempre se bota man dos tópicos. Que se foi “unha mala horada”, que a pode ter calquera e converterse nun auténtico monstro. Ou, precisamente, todo o contrario, que se trata de crimes que responden a razóns que só a historia e a peculiaridade das relacións humanas nas aldeas do interior poden explicar. Na narrativa galega non é que goce de demasiada fortuna, malia exemplos que ben poderiamos iniciar xustamente con A esmorga de Blanco Amor, malia ser unha novela urbana é unha novela da periferia, case rural. Suso de Toro tentouno con Non volvas (2000) mais quizá quen mellor fortuna tivo foi Xavier López Rodríguez en Destrucción (2003).

                     E agora sae á luz esta Veleno en familia de Rocío Leira, finalista no I Pemio de Novela Vilar Ponte, e volve poñerse de actualidade iso dos crimes na Galiza profunda, nunha aldea, o de menos é que nome teña, ou que sexa unha aldea da provincia da Coruña. Iso é o de menos, porque podería ser en calquera outra, porque esas sociedades pechadas, case impenetrábeis para ollos externos, veñen reproducíndose dun lugar noutro con especificidades mais tamén cun substrato común. Neste caso, como non podía ser menos, o punto fulcral está nas relacións de posesión ( as propiedades) e o peculiar tipo de vida que o rural imprime en quen vive nel: estáse máis pendente de traballar os eidos e atender o gando ca de cultivar e atender as relacións interpersoais mesmo dentro da propia familia. Iso e tamén as relacións humanas, que tamén poden chegar a ser de posesión e que, en todo caso, sempre ou case sempre agochan algún tipo de marxinación dalgunha persoa fronte a outr@s que se benefician de todo o contrario.

                     Así acontece nesta Veleno en familia de Rocío Leira. Non queremos develar moito da trama, mais algo teremos que dicir. Por exemplo que se tarta dunha novela de mulleres, tres mulleres son as que nos contan a historia, a trama, cada unha delas desde a sú apropia voz. Non hai narrador/naradora en terceira persoa. É sempre unha narradora en primeira persoa. E aínda que a novela comeza con Dosinda sendo vítima dun misterioso envelenamento con praguicida, e polo tanto aí temos unha explicación do título, convén observar que o verdadeiro veleno non ten porque ser o praguicida e ben pode ser doutro tipo. Como diciamos é unha novela de mulleres porque muulleres son as narradoras da trama, non só narradoras senón tamén as principais protagonistas. Tamén hai protagonistas masculinos. Dous. E teñen a súa importancia na trama: Ramón, marido de Carme e xenro de Dosinda (coa que non se leva nada ben) e Alfonso (mágoa non usar Afonso), fillo de Dosinda tamén e irmán de Carme. Mais dixemos que é novela de mulleres e aínda non nomeamos a terceira, ademais de Dosinda e Carme ( nai e filla) tamén está Rosa Mari (curmá de Carme, pois é filla dunha irmá “descasrrreirada” de Carme, e por Carme é criada).

                     Non cómpre esquecer que aquí tamén están presentes os conflitos xeracionais. Entre Dosinda e Carme non se entenden. E tamén entre Dosinda ( e Carme) con Rosa Mari, que leva unha vida de muller independente, excesivamente licenciosa tanto para Dosinda como para Carme, do mesmo xeito que para Rosa Mari a maneira de pensar e vivir a vida de Dosinda ( e de Carme) é moi anticuada. Nos diferentes discursos das tres mulleres déixase ben claro isto. E neses mesmos discursos está o peor da novela, na lingua, en cultismos que non deberían empregar xentes coma elas (ningunha é estudada, ningunha é culta) e tamén nalgún calco semántico (“puta nai”, por exemplo), á vez que, por outro lado tamén é certo que ás veces a fraseoloxía parece rica e moi ao xeito.

                     Porén, nunha novela coma esta, o principal traballo debe estar na dosificación da información. E aquí cómpre dicir que Rocío Leira faino moi ben. Téñase en conta que a nómina de personaxes non é moi grande, todo o contrario. E aínda así a trama mantén en suspenso ao lector páxina tras páxina. Porque moi habilmente se nos van dando pistas (que poden ser falsas), porque o envelenamento de Dosinda ( ao que non se atopou culpábel) non é mais que o inicio do que será unha auténtica traxedia, e porque o desenlace resulta sorpresivo malia sabermos perfectamente de que é capaz o/a (non o imos develar) culpábel. Nisto si que a autora se amosa especilamente hábil, e por iso a lectura da novela resulta magnética, é desas que te atrapan e non queres pausar.

ASDO.: Xosé M. Eyré

crítica de FORMIGAS NOS PÉS (Nazaret López, Xerais)

A BRASA ENTRE OS ABISMOS

Título: Formigas nos pés

Autrora: Nazaret López

Editorial: Xerais

Remato de ler esta primeira novela de Nazaret López, é a súa estrea literaria, e póñome xa a escribir estas liñas, mentres aínda continúe a sentir formigas percorréndome o corpo, en quente. Porque esta ten que ser unha crítica que se escriba en quente, mentres aínda perdura nos adentros e na mente a calor difusa das palabras que transportaron tanto sentimento. Si, tanto sentimento. A novela de Nazaret López é puro sentimento. E iso quere dicir que é unha novela nada frecuente, unha rara avis das nosas letras. Sentimento sei que o hai noutras moitas, é certo, mais non como aquí. Inclusive diría que hai bastantes novelas onde o sentimento é o seu obxectivo. Mais non como aquí. Porque aquí renúnciase á trama tradicional para ofrecernos este puro sentimento. Podería ser poesía, e hai moita poesía na novela, moita poesía, tamén é certo, mais Nazaret escolleu o formato novelesco para transladarnos toda esta emoción.

                     Ben, cando dixen que renuncia á trama tradicional a prol do sentimento, non quero dicir que o lector ou lectora non poida compoñer unha trama desde a lectura das súas páxinas, mais a finalidade desa trama sempre será o sentimento. Podemos dicir que Nazaret López escolle como fulcro narrativo unha muller na cinquentena, que se ve na obriga de aceptar unha ruptura sentimental nese momento, cando o pasado é un abismo ao que as brasas do amor nos envían como paliativo de tanta soidade (de súpeto), de tanta amargura, de tanta dor ( alí onde houbo caricias, aloumiños, bicos, tacto de pel contra pel, amor, amor, amor) e non queremos asomarnos a esoutro abismo que é o futuro porque só nos trae refutación da soidade, tristura, ( se cadra) algo de melancolía e, sobre todo, unha incógnita que non queremos despexar, precisamente por todo o que levamos dito ou porque non nos asegura os afectos que nos desapareceron. Velaí a brasa entre os abismos.

                     Quen quixer pode falar aquí dunha novela lírica, e non deixará de ser certo por moito que os termos “novela” e “lírica” na maioría do lectorado non casen moito. Porén nós vémola como unha novela onde Nazaret López leva a súa personaxe fulcral a un punto cego, o punto máis duro que pode afrontar unha persoa, cando a esperanza ( o futuro) case xa non existe e só se vive de lembranzas, unhas mellores e outras peores. Nese punto situada a protagonista fulcral, evidentemente a memoria xoga un papel fundamental, e trae á lembranza momentos que foron, unha historia que foi relatada a través desas lembranzas. E a protagonista procura nas amigas ( a amiga sabia, a amiga cómplice, a amiga activista, a amiga herdada, a amiga triste, a amiga entusiasta, a amiga meiga, a amiga artista) no irmán e no fillo conforto pata seguir adiante, para seguir encarando o futuro. Mais non deixan de ser personaxes que aprecen de cando en vez. O importante é ela, que nos conta, que nos revela o seu interior directamente, desde a primeira persoa, ou desde esa distancia que é a terceira persoa, esa distancia falsa porque non se pode deixar de falar do que hai que falar.

                     A novela organízase en capítulos curtos, ás veces moi curtos, e preséntase en períodos curtos. Así comeza, con eses períodos curtos. Tallantes. Que non imprimen axilidade, porque o contido é lírico, non hai acción. Porén, despois, co tempo, eses períodos curtos desaparecen e a novela gaña en empaque, en narratividade, en fondura narrativa. Porque se gaña en análise comparando co impacto do inicio. Enriquécese. E temos que dicir tamén que esta novela nos lembrou moito a de Berta Dávila, Carrusel. Sendo tan diferentes, nas dúas hai unha muller que se ten que atopar, unha na trintena e outra na cinquentena, e son mulleres que para iso van botar man da arte. No caso da novela de Nazaret López, a través da pintura. Conforme se avanza na novela, a protagonista sente máis necesidade de pintar, e pinta case preferentemente en colores fortes (azul, verde, vermello), as colores do bolígrafo de catro colores que leva, coa súa libreta tamén. De xeito que podemos dicir que o recurso da pintura, a alusión á pintura, é moi  importante. Tanto como o da música. Antes, nesta mesma bitácora xa subimos a banda sonora da novela. Que é unha banda sonora moi ampla, moi rica, e que vai desde a melancolía de Antonio Machín, á esgazadura nostálxica de Martinho da Vila, ou a esoutra esgazadura que estoura e se reprega do jazz. Para resumilo rapidamente.

                     A música é moi importante porque nos mete dentro desa calor da brasa que a novela nos quere transmitir. Esa calor que aínda queda dentro e que aínda ilumina e acende os ollos, os ollos de dentro, cos que nos miramos a nós, cos que nos xulgamos a nós e desde onde se nos proxecta a grande incógnita do futuro.

                     Ultimamente fálase moito de literatura chick lit cando aparecen textos escritos por mulleres ( e con lectorado ideal entre mulleres) e non quixeramos que se confunda a novela de Nazaret López dentro dese barullo. É literatura de muller, non cabe dúbida. Mais cremos que destinada a consumo/lectura de calquera ser humano. Antes salientamos o abismo, os abismos a que se ve abocada a protagonista mentres aínda sente a brasa do amor queimándoa por dentro, ou cando xa deixou de queimala, eses dous abismos seguen aí, o do futuro (esperanza) que malamente se enxerga e o do pasado que doe pero tamén reconforta mais non pode ser o motor da vida futura ( ou mal imos). Porén comparte coa literatura chick lit unha característica fundamental: a superación. Formigas nos pés é, antes ca nada e sobre todo, unha novela de superación. E unha aposta narrativa valente. Porque é de valentes escribir sobre sentimentos (sempre que isto acode á miña mente lembro a Clarice Lispector, á que non lle querían publicar os seus primeiros textos precisamente por iso). Vai dar moito máis rendemento a típica trama de misterio, negra ou policial. Porén Nazaret López ponnos diante do máis duro que lle pode pasar a un ser humano ( que neste caso é unha muller): ficar só cando as expectativas de volver atopar parella son moi escasas e parece que ficamos condenados a vivir do pasado.

                     Porén existe futuro. Todo depende de que saibamos/poidamos superar esa difícil situación.

ASDO.: Xosé M. Eyré.

banda sonora de FORMIGAS NOS PÉS (Nazaret López, Xerais)

Pascal Comelade; Vals en diagonal:

Martinho da Vila; Disritmia:

María Rita; Encontros e despedidas:

Jorge Drexler; Soledad:

Bebo Valdés e El Cigala; Lágrimas Negras

Yves Montand; C´est si bon:

Lenine; Paciência:

Eladia Blázquez; Viejo Tortoni:

Bi tango Istambul, de Armagan Koçak e Ortac Aydinoglu, en versión de Baldosa Floja:

Eladia Blázquez; El Corazón al Sur:

Sandra Mihanovich; Honrar la Vida ( de Eladia Blázquez):

Guadi Galego; Chea de vida:

Antonio Machín; Somos Novios:

Antonio Machín; Angelitos Negros:

Abbey Lincoln; Throw it away:

Louis Amstrong; What a Wonderful World.

Conchita Piquer; Lola Puñales:

Caetano Veloso; Lindeza:

Michiaki Watanabe; Mazinger Z;

Caetano Veloso; A Luz de Tieta: