subliñados de O MAR QUE NOS LEVA (Moncha Fuentes, Xerais)

unha muller de  corenta e sete anos asomada á decadencia incipiente, inexorable, do seu físco, e non sorprendida do seu corpo, non, máis ben daquela ollada que nunca tivera e que a fitaba desde o outro lado coma se fose unha persoa allea (11)

……………………………………

unha americana que sempre lle caera antipática, ela tiña outros modelos, ela estaba obrigada a loitar e racionalizar, a saber ser firme, a gardar o tipo, pero Mª Elvira Castedo non saíu, era a súa compañeira de seminario e non saíu, loitou ata o final e non saíu (13)

…………………………………..

o seu pai, borracho, proferindo insultos, palabras procaces, unha careta descomposta e ameazante, tocándose a entreperna, a nai chorando entre a mesa de formica azul, acabada de comprar, relucente, e a lacena branca que trouxeran da casa de Mens (18)

……………………………………

ai, amor, bicos de luz e sal, e toda eu me entrego, aberta para ti, porque coñeces ben a unha muller, porque sabes que unha muller de dezaseis anos é unha flor da montaña (21)

……………………………………

porque eu, espero que non che soe grandilocuente, teño unha concepción do mundo, unha ideoloxía, entendes, non é? (21)

……………………………………

Soubo desde pequena que o cheiro das persoas formaba parte do seu carácter e aquel cheiro doce, de perfume pretensioso e antigo que se expandía desde o segundo andar invadindo todos os recantos do edificio, ía unido á súa avoa Elisa (25)

……………………………………

continuaba a avoa Elisa, cada vez máis embalada, máis entusiasmada no delirio eloxioso dos madrileños, sempre Amparito e Andrés soerguéndose coma presenzas alabastrinas e inalcanzables (36)

…………………………………….

a cara alongada e o nariz severo do Pacelli, de quen habería de saber, anos máis tarde, que ditara a excomuñón para os católicos italianos que apoiasen o Patido Comunista (37)

……………………………………

vou quedar a durmir en casa da avoa Amalia porque me operan o xoves e sinto unha angustia que me sobe pola gorxa e me afoga coma se estivese no interior dun alude de terra lamacenta (42)

…………………………………..

mercando bolsos de imitación aos senegaleses da Pedra, sorprendidos e desnortados pola poalla incesante dun día en Vigo sen sol español (55)

………………………………………

Don Manuel Puente era moi republicano e cando foi da guerra de España, todo era a favor da República e de Castelao, que eu empecei a saber del en Buenos Aires porque a niña nai da guerra case non falaba nada (62)

………………………………………..

eu son un ourensán máis dos que enchen esta cidade estrépito (77)

…………………………………………

Foran tempos felices, tempos cuxas imaxes navegaban, agora, polos neboentos ollos de Mariña, mentres o cuarto pequeno se enchía de ecos e rumores nos que sobranceaba o timbre cálido da voz de Paulo e que levaban a reunións políticas (87)

………………………………………..

Marcial entornando as pálpebras libidinoso e, va, por Deus, muller, Olelas pertence a Entrimo pero tocan a concertina e bailan o vira, ela sentíndose distante, apartada, cada vez máis excluída do grupo familiar (97)

……………………………………..

Mariña, non te fíes dos que non lles gusta o viño nin a chuvia, son mala xente (99)

………………………………………….

o medo viría máis tarde, eu diría que despois da destitución de Echeverry, ao ser nomeado reitor o fascista García Garrido, foi cando comezou a etapa do verdadeiro terror (104)

………………………………………

Vigo era, en fin, unha fermosa boneca rusa que había que ir destapando pouco a pouco e, por suposto, o que non sabía é que o ano 72 ía entrar coma un furacán inesperado na miña vida (111)

………………………………………

despois dos tiros perversos nos corpos de Daniel e Amador no Ferrol, unha comechón, un proído insoportable que os incitaba a unha actividade incesante de reunións, encontros clandestinos e asembleas, parecía terse apoderado dos habitantes da cidade (115)

………………………………………

e el deuse conta de que mentir é unha herba que te vai enguedellando, sabes? (119)

……………………………………..

Os días a seguir, pasounos, somnámbula, na casa dos pais, sen conseguir despegarse daquel veo visguento de estupor e irrealidade que a envolvía, e ficou entregada, autómata, aos aloumiños e consolos da súa nai que inventaba recados urxentes para sacala a pasear por unha cidade que acabaría pouco a pouco por recoñecer (129)

…………………………………….

eles non odiaban o galego como facía toda a dereita española e a maior parte da do seu propio país (132)

……………………………………

falar e escribir en galego era un capricho infantil e cismeiro, un ofuscamento estúpido, unha teima, no fondo, retrógada e carente de sentido, sexamos claros, unha paletada (132-133, salientado orixinal)

……………………………………

e quixo pensar en Portugal pero as imaxes agudas do Hospital Xeral metíanselle polo medio e ela xa estaba na padiola, entrando no quirófano e quedando durmida e acordando no medio da operación (145)

crítica de O MAR QUE NOS LEVA (Moncha Fuentes, Xerais)

A REVELACIÓN LITERARIA DO ANO PASADO: MONCHA FUENTES

Título: O mar que nos leva

Autora: Moncha Fuentes

Editorial: Xerais

Vén sendo frecuente que, cada ano, Xerais nos sorprenda coa aposta por un título dun autor/autora descoñecido/a que se comverte na grande sorpresa, na grande revelación literaria dese ano. E en 2018 foi esta O mar que nos leva de Moncha Fuentes. De Moncha Fuentes sabiamos algo sobre todo polo seu labor no eido da tradución, desde o francés (sobre todo cómic), desde o portugués ( centrada na obra de Bento da Cruz) ou do galego ao castelán (Amor de Artur e No ventre do silencio, as dúas de Méndez Ferrín) ou polas súas colaboracións nos Cadernos Ramón Piñeiro ou A trabe de ouro. Mais nunca se decidira a poñer o seu nome debaixo do título dunha obra propia. Até esta O mar que nos leva que hoxe traemos a estas páxinas críticas da Ferradura, e que constitúe a grande revelación literaria do ano pasado, sendo merecente de moi boas críticas así como de moi boa acollida por parte do lectorado. Razóns non faltan, e ímolas expoñer a continuación.

                     Para esta súa estrea narrativa, Moncha Fuentes atreveuse cunha novela moi esixente no plano formal e que, a través da vida dunha personaxe central, Mariña Brei, da cal se relata a súa vida, non desantende algúns dos episodios centrais da historia do século XX na Galiza, como son o 68 compostelán, as folgas do 72 en Vigo ou emigración á Arxentina dos anos 30. Mais a  de Mariña Brei non será a única voz que nos conduza por esta historia dunha muller nacida e mediados do século pasado, tamén Paulo, a súa parella, contribuirá decisivamente nisto que podemos chamar quizais algo así como corrente de conciencia do tempo, dun tempo especialmente convulso como foi a etapa final do franquismo. De xeito que resulta unha novela atenta ao acontecer social, o acontecer político e o acontecer cultural dunha Galiza que, despois da tremenda represión que significou o golpe de estado franquista, comezaba a recompoñer a resistencia política na loita pola liberdade e a democracia. Son moitas a referencias culturais que percorren o discurso, especialmente na segunda metade, cando Mariña xa é adulta. Novoneyra é quizá o autor con meirande presenza, sen desatender outros feitos, como a chegada a Compostela daquel novo profesor chamado Beiras e que tanto impacto social e cultural produciu. Mais tamén Carlos Casares, Manuel María, García Sabell ou Castelao están presentes. Achegándonos ademais a figura dun Manuel Puente que foi un empresario e activista político e cultural galeguista na Arxentina, e cuxa pouco coñecida figura se reivindica nas páxinas desta novela.

                     Se no plano do contido é un discurso atento ao acontecer político, social e cultural na etapa final do franquismo, aínda que algún lector bote de menos un meirande detemento nos acontecementos clave da trama, no plano da expresión tamén é unha novela mi salientábel. Preséntase como un fluxo contínuo no cal os puntos ( seguido e a parte) teñen pouca presenza, pois as cousas vanse enguedellando unhas noutras e os diálogos no corpo da narración. De xeito que se trata dunha estratexia narrativa ousada, atrevida, pouco frecuente, que deixa á autora moi ben parada. Non esquezamos que é unha autora que se estrea con esta novela, e nestes casos o autor ou autora moitas veces queren demostrar a súa valía narrativa. Moncha Fuentes demóstraa sen ningún tipo de obxeccción. Certo é que esa esixencia formal de non usar puntos non se mantén en toda a novela, que, segundo se van pasando as follas e adentrándonos nela, estes rematarán por aparecer, porén a súa presenza para nada contradí esa concepción da novela como un mar onde todo o que aboia pertence á mesma e única masa continente. Porque son poucos os que van aparecer, e conservando a aposta polos períodos sintácticos longos e prolixos, complexos.

                     De xeito que resulta unha novela difícil de esquecer, tanto polo que conta por como o conta. Sen dúbida. Moncha Fuentes preocupouse por que esta novela non fora unha novela máis, dotándoa dunha expresión esixente e moi traballada e dun contido relevante, significativo.  O cal nos fai agardar novos traballos desta autora con moita ansiedade.

                     ASDO.: Xosé M. Eyré

subliñados de A TRAVÉS DO FUME (Antonio Piñeiro, Galaxia)

anda, filla, sae e vai buscar os sobres e os selos, non me decataba, ao principio, de por que me dicía dous, sabes?, dous sobres e cinco selos de cinco máis dous dunha cadanseu (17)

………………………………………..

o rótulo azul, Restaurant, Exit, escaleiras, abaixo, escaleiras mecánicas, Credit Card, as cintas douradas, prateadas, verde esmeralda, traían ás rúas aquela calidez do frío, era contra as oito, máis ou menos (21)

………………………………………..

dende o seu futuro, en cada foto, o futuro é ese papel, esa metáfora do tempo que xa non é o noso (23)

……………………………………….

aferrámonos ás paisaxes vividas coma o neno  á súa saba, o ancián aos seus recordos ou os corpos ás súas almas (24)

………………………………………

mira, filla, ti, tes que saír, non quedar na casa, saberte defender, tes que estudar, sen se decatar de que o seu consello xa contiña ese contrasentido (33)

………………………………………

primeiro foron os barcos, iso non me parecía verdadeiramente unha separación, era máis unha cousa de paxaros (37)

……………………………………….

había un misterio de paisaxe encerrada, unha cousa de gaiola, un misterio de flor por esfollar, de rito, de chuspia (39)

………………………………………

os selos ensinaban a esperar (39)

………………………………………

O Maderas de Oriente tiña un recendo longo, cálido e inconfundible, que ligaba ben co papel de barba e con aquel caravanismo de vagóns correo de Renfe (47)

……………………………………..

hai un brillo de vertixes, unha violencia da luz, no chan dos aeroportos, mesmo o oposto do fume (51)

………………………………………..

a tarde tiña cartóns de sol, cantos de madeira, anda, vai xogar, e eu, en troques, recendía os xoguetes porque aínda conservaban o cheiro da man anterior (56)

…………………………………..

a saudade era como a mosca que camiñaba sobre as flores do hule (63)

………………………………..

porque o retorno, a algunhas, quitáranos algo, fóranos como colocando na desorde das cousas (65)

………………………………..

hai cousas que son porque teñen que ser (68)

…………………………………..

isto é todo o que fuches, esta caixa (73)

………………………………..

a iso axudaba tamén a nosa letra, ovada, inclinada, ampla, con rabiños curtos, e liñas ondulantes, é letra dos soñadores, filla, coma ti (77)

……………………………….

a Noiteboa traía e levaba os seus recendos, follado, bacallau con coliflor e pastel de coco, igual que os sábados os seu olor a Flanín (82)

……………………………….

o candelabro vermello, esvelto, coma un faro da mesa (91)

……………………………….

aquel cuarto dende o que se escoitaba o frío ou a calor das praias(92)

………………………………

explico a Platón, a Kierkegaard, a Freud e a Spinoza a unha clase de segundo de bacharelato á que miro mentres penso que eles non poden ver todo iso de min (93)

………………………………

rompendo os silencios ou algunhas daquelas palabras, pronto, tanto, quero, espero, sempre, que xermolaban entre as frases coma unha froita amarga da túa ausencia (105)

……………………………..

na Noiteboa, adoitaban poñer algunha canción de Peret, non lle daría maior importancia se non fose pola brusquidade con que tamén volveu enterrala no fondo da caixa, debaixo de todos os sobres e follas (115)

…………………………….

unha masturbación da soidade, un refuxio dos erros ou un berce da noite (116)

……………………………..

a felicidade é empurrar con teimosía a pedra do engano (121)

crítica de A TRAVÉS DO FUME (Antonio Piñeiro, Galaxia)

NOSTALXIA E ESIXENCIA FORMAL

Título: A través do fume

Autor: Antonio Piñeiro

Editorial: Galaxia

Escollemos hoxe este título para taer as estas páxinas críticas da Ferradura porque se trata do Premio Torrente Ballester 2017, mais, sobre todo, porque se está falando moi pouco del e é obra dun dos nosos escritores máis en forma malia non contar con moito espazo mediático, non co espazo mediático que a calidade dos seus textos merecen. Porque o nome de Antonio Piñeiro foise consolidando pouco a pouco, é este o premio de meirande sona, porén até el, Antonio Piñeiro xa se tiña feito co Aviles de Taramancos de relatos de aventuras, co García Barros ou co Lueiro Rey ademais doutros certames menores tanto en poesía como en prosa, ademais de dirixir a Colección Bourel, unha iniciativa editorial ambiciosa e que merece todos os parabéns do mundo aínda que leve un tempo parada. A través do fume é tamén un título que nos vai permitir falar da nostalxia, algo que cremos de de interese toda vez que os galegos e portugueses somos pobos moi nostáxicos e fomos deixando esa impronta alí por onde pasamos.

                     A novela de Antonio Piñeiro é un auténtico tour de force estilístico, un texto esteticamente esixente, como todos os seus, no cal o autor demostra unha habilidade narrativa sorpresiva. Trátase dun texto sen maiúsculas e sen puntos, construído a base de fregamentos, sempre menores de dúas páxinas, que se superpoñen até lograr un fluxo de conciencia que nos leva aos anos 70 do pasado século e ao mundo da emigración europea. Ben se pode dicir que son as memorias de Nina, a personaxe central, que viaxe dende Barcelona a Compostela e que experimenta esa corrente de conciencia que a leva deixarnos un texto que lerá con nostalxia aquel lector ou lectora que teña vivido con conciencia e lembre a década dos 70 do pasado século, sobre todo dos anos centrais. Nina vainos deixando as súas memorias moitas veces relembrando conversas coa súa nai. Coa súa nai, fundamentalmente; hai outras personaxes mais a personaxe da nai é central. E está aí, na introdución das distintas voces no discurso, unha das meirandes dificultades técnicas e que Antonio Piñeiro solventa cunha habilidade realmente notábel. Alén diso, esa nostalxia aludida céntrase na lembranza de cousas pequenas mais que para ela tiveron fondo significado, como as cartas ou como o sabor da goma de pegar dos selos ou do Nadal como ocasión en que se reunía toda a familia agás a ausencia gardada de quen estaba na emigración. Porque esta tamén é unha novela sobre a emigración, sobre o valor da familia e sobre a emigración. O valor da familia, a familia, a célula da sociedade segundo o franquismo, o mesmo franquismo que despois rompía as familias mandando parte dos seus membros á emigración. A propósito de todo isto, non debemos deixar de comentar como Nina apenas acha diferenzas entre os discursos de Nadal de Franco ou, xa morto o ditador, do Rei.

                     Nin que dicir ten que este tipo de discurso esixe un lector activo que sexa quen de recompoñer o puzzle que é o discurso, porque as distintas lembranzas van chegando e plásmandose en letra sen unha orde preconcibida, cando lles acae, sen ningún tipo de contiguidade. Porque a memoria é así, caprichosa. E, aínda a través do fume, que difumina as cousas e fai engradar os ollos, Antonio Piñeiro é quen de lembrar as marcas de gomas de mascar ( e o seu sabor) ou de televisores, que entón comezaban a chegar aos fogares.

                     Son lembranzas de momentos que afectivamente foron intensos. E hai quen ve este tipo de nostalxia como algo positivo porque é recibida con emoción. Porén, tamén hai quen o da nostalxia positiva o deixa para a nostalxia dun futuro mellor, estando, pois, a nostalxia moi cerca da utopía. Mais non é este tipo de debate o que nos debe interesar aos galegos e portugueses, que fomos quen de distinguir distintos tipos de nostalxia como mínimo, a morriña e a saudade. Particularmente saudade tiña moito predicamento literario na primeira metade do século pasado, chegando a constituír un movemento literario, o chamado Saudosismo, con Teixiera de Pascoaes á cabeza e que tivo unha fonda relación con Galiza. Mais non só iso, senón que a saudade pode rastrexarse na literatura galega desde o mesmo tempo dos trovadores, e así, por exemplo, hai quen ve moita saudade nas seis cantigas de Martín Códax. E hai tamén algo de saudade nestas páxinas de Antonio Piñeiro. Mais a saudade é un sentimento tan fondo que quizá o lector a experimente máis que o autor a manifestou. Quizá. O crítico tena sentido ben fonda, aló na adolescencia madrileña, mais tamén é consciente de que hai xa moitas décadas que non se fala da saudade e resulta complicado entendela fóra da historia do pensamento galego. Todo parece indicar que xa é algo pasado. Malia ser considerada a saudade como un marcador identitario, tanto galego como da lusofonía, hoxe parece desaparecida, por iso é benvida neste discurso de Antonio Piñeiro..

Noutra orde de cousas, resulta curioso que dous dos principais premios de novela, un en 2017 e outro en 2018, como son o Torrente Ballester e o Xerais deste ano, foron parar a textos que é posíbel definir como novelas breves. Curiosidade, coincidencia, ou algo máis?

                     ASDO.: Xosé M. Eyré

subliñados de DEZANOVE BADALADAS (Anxo A. Rei Ballesteros, Galaxia)

SUBLIÑADOS DE dezanove badaladas (Anxo A. Rei Ballesteros, Galaxia)

E os catro botáronse a andar pola rúa adiante. Estaba ateigada de xente. A Raíña, O Toural, O Franco… mostrábanlles aos nosos camiñantes as faces moradas dos homes e mulleres ( máis exactamente, rapaces novos e estudantes), o seu ollar bagueiro, os seus labios azuis (16).

……………………………….

“Un no primeiro, anda un pouco aparvado na cidade.”

“E Santiago non é moi grande.”

“Santiago é unha cidade pequena.”

“Hai pouco traballo, na cidade.”

“Pouco traballo.”

“Pouco.” (19, salientados orixinais).

……………………………..

De novo aquela moitedume, aquela foulareda asoballadora (faces andidas, delaivadas, faces louridas de estudantes, ollos estarulados) eslumeada de enxisgo polos verdegantes, os azulencos, ou quizais albos clariscos dos escaparates, que esguellaban coma teas resplandecentes o corpo negro da noite, estrullábaos no seu seo (31).

…………………………….

-Ois, ti, onde queda eso?

-Aí diante, xa!

-Que frío vai! -dixo Xaquín. Estanguecendo co xieiro que sopraba. Pepe dicía:

-Xa veredes!

-O que?

-Hai un vello aí dentro que é a mar de cómico (45).

…………………………………

Da terra rube un cheiro a reste e a humidade. Nolo mira a pequena bufarda da cociña, esgorripada polas chuvias e o vento. As moscas adormentaban, pousadas nos cristais (49).

………………………………

Quen sodes?

Eu son Xermán!

Eu son a túa naiciña!

Eu son Lucindiña!

Eu son as catro casiñas que vas deixar!

Eu son os catro gatiños!

Pero, que queredes de min? (52).

…………………………….

.A ver! Eso é para hoxe ou que! Temos que ir nós por eles? Tarda os inquirios! (56).

………………………….

A xente íase apartando cara aos seus fogares (xa eran as dez dadas), pola rúa do Vilar, Pola rúa Nova, polo Franco, pola Raíña e polo Toural, debrocaba unha moitedume de faces louridas e asicirradas baixo a garúa teimosa da noite (69).

………………………….

-Eiquí é -dixo Xaquín relambéndose.

-Non cho sanbia eu -comentou Nolo, deténdose un intre namentres se acendía o pito. Os demais esperárono. Xaquín preguntoulle:

-Non o sabías?

-Non.

-Ha, ha, ha! -ría-. Pois xa sabes: dende hoxe, cando queiras…Ha, ha, ha, ha! (75)

……………………………

En riba, mancheas de carballos estrigosos cubrían o ceo. Por entre as estremas das follas (estrochadas, esgorripadas e tortas, ensumidas nas mans marelas do outono ) estrelecían as luzadas fluorescentes que abrollaban dos farois (97).

………………………………

Non sabía que os galegos son un pobo que está moi afeito a camiñar pola noite. Non sabía que hoxe, e onte, e antonte, o home galego, isto é, non é home, é unha toupa. Que o home galego, esganado na noite e no silencio, serve de alicerce cernido, e esteo doado a outra xente ( que se di galega, aínda por riba, ou mellor que se di irmán, que se di xusta; que se di católica (cristeros e non cristiáns); que se di católica e, se cadra, non é sorprendente, aínda o é…(108-109).

…………………………….

Tiña medo a moitas cousas, por exemplo, á cidade. Tíñalle medo aos bares (aínda que ás veces fose a eles), aos amigos, a London, á vida… E tamén arrepiaba coa idea da  morte (127).

…………………………..

Unha das catro cousas ( se son tantas) que lle din ao neno galego cando nace á puta vida é de que se arrede dos xitanos e dos negros (139).

…………………………….

Xeralmente gaña a taberna, cecais por cousas de que na igrexa o viño bébeo nada máis que o crego e, en troques, na baiuca, repártese entre todos. Así, nin que dicir ten que a estrutura democrática da taberna faise sempre co trunfo, dun xeito moi doado. E as igrexas en Santiago, agardan case baleiras o remozamento das súas estruturas medievais e xerarquizadas (140).

………………………………

A morte é a verdade única. A vida vén ser un intre da morte. A morte, din algúns, é o principio da vida. A vida é o principio da anarquía, e tras desta volve aparecer novamente a faciana da morte (159).

……………………………….

“Amor hai que ver que ben canta hai que ver que voz tan olma amor amor quedaran de festa hoxe amor é sábado de festa rindo bailando de festa hoxe sábado xa se sabe eles de festa…” (167, salientado orixinal).

crítica da novela póstuma de Anxo A. Rei Ballesteros DEZANOVE BADALADAS (Galaxia)

IMPRESIONANTE NOVELA DE MOCIDADE PÓSTUMA

Título: Dezanove badaladas

Autor: Anxo A. Rei Ballesteros

Editorial: Galaxia

Cando se trata da edición de obras póstumas, un é sempre especialmente coidadoso. Pode ser que sexa unha obra que non lle deu tempo a publicar ao autor ou autora. Mais tamén pode ser que non sexa versión definitiva e por iso o autor ou autora non quería publicala aínda. Porén, neste caso das Dezanove badaladas, todas estas precucións esvaécense. Efectivamente, trátase dunha versión non defintiva, mais o tipo de edición que fai Galaxia evita que iso importe nada porque é aboslutamente fiel ao orixinal e inclusive indica partes que o autor, Anxo A. Rei Ballesteros, cría que debía mellorar, e inclúe textos alternativos de partes das que non estaba totalmente seguro. E, ademais, trátase dunha obra de mocidade, escrita entre o 3 de novembro de 1969 e o 24 de febreiro de 1970, cando o autor tiña 17 anos. Este é un dato clave á hora de xulgar a valía desta novela de mocidade, pois o autor aínda era un adolescente e a novela é unha novela de aprendizaxe, que se di, unha novela de formación, e iso nótase moito. Todo o texto é unha constante procura, unha constante procura expresiva mais tamén un lugar de autoafirmación do autor.

                     E hai que ter en conta o estado da narrativa galega na altura de comezos dos anos 70. Posto isto por diante, estamos en condicóns de afirmar que, se Rei Ballesteros marcou época coa súa posterior Dos anxos e dos mortos, non nos cabe dúbida que o mesmo  sucedería se no seu tempo tivera dado á luz esta Dezanove badaladas. E dicímolo malia que é unha obra de mocidade, malia que é un texto de experimentación, un texto de formación que se debe entender tanto en clave interna (lugar para autoafirmación nun tempo, aínda no franquismo, especialmente trascendente) coma en clave externa (o discurso, a novela, como método de renovación da narrativa galega, galega e non só porque o horizonte de expectativas do autor non temos por que cinguilo ao ámbito da narrativa galega, non temos porque restrinxir o horizonte de expectativas xusto cando o autor ten unha idade na que convencionalmente somos máis ambiciosos, e o texto de Dezanove badaladas confírmao).

                     En canto á trama da novela non hai moito que dicir. Un mozo decide marchar de esmorga por Compostela con tres amigos até onde dea para gastar a súa primeira paga. É Nolo, un mozo recén chegado á cidade desde a aldea. E nese proceso de esmorga seguro que non imos deixar de ter en conta A esmorga de Eduardo Blaco Amor. Non. E seguramente o autor tamén a tivo en conta, malia a mocidade e o difícil que era estar ao tanto da literatura galega nun tempo de clandestinidade. Mais en ningún momento quixo que fora modelo seu para a escrita desta novela, desta impresionante novela que é o texto con meirande preocupación lingüística que lembramos no século XX, daquela non existía normativización do galego máis alá da Normativa Galaxia que se empregaran nas décadas anteriores, xa que a RAG non traballaría sobre a lingua deica o mesmo ano 70. Porén non nos referimos aquí a unha preocupación lingüística no apartado da normativización, que tamén a hai, cos seus errros e os seus acertos. Non. Ao que queremos referirnos é que non lembramos no século XX outro texto coa riquea lingüística deste de Anxo A. Rei Ballesteros, que aínda sendo adolescente demostra unha riqueza léxica abaraiante, absolutamente abraiante.

                     Xa vimos que toda coincidencia coa obra de Blanco Amor é iso, pura coincidencia. E o que se entende como trama da novela, o asunto e circunstancias que se novelan, resulta o de menos. Esta novela é lugar para a aprendizaxe, para a experimentación de estratexias narrativas. Aspecto no que non podemos deixar de dicir que xa aquí se atopan algunhas solucións que estarán presentes na súa obra posterior. E que tamén resulta particularmente rico. Aquí, o que máis importa non é o que se conta senón máis ben como se conta. E, paralelamente ir fixando posicións a prol dunha cultura clandestina, que sobrevive e se manifesta fronte ao franquismo, aínda moi vivo e tremendamente activo en contra do galego e da cultura galega. Nese contexto, Rei Ballesteros conta, por exemplo,como se humillaba publicamente aos galegofalantes na escola.

                     E tamén cómpre salientar que, xusto a comezos da década do 70, Rei Ballesteros presenta un tema que que ao longo da décda non deixará de ter presenza, e aínda mesmo nas seguintes: o tránsito do mundo rural ao mundo urbano. Un mundo urbano de pequenas dimensións, Compostela era unha cidade pequena, pero era unha cidade, e na cidade pouco servía a aprendizaxe vital da aldea. O autor non deixa refrirse a isto en toda a novela, en palabras das personaxes, sobre todo de Nolo, ou en palabras do propio narrador. Desde este punto de vista é tamén unha novela do seu tempo e mesmo precursora. Méndez Ferrín, por exemplo, ocuparase do tema da vida urbana en Arrabaldo do norte, que é de 1964.

                     Así, pois, existen abondas razóns éticas e estéticas para lermos con delectación estas iniciáticas Dezanove badaladas, e a súa publicación póstuma, tan atenta e fiel á versión que Rei Ballesteros deixou inédita, é un completo acerto por parte de Galaxia.

                     ASDO.: Xosé M. Eyré

subliñados de BARATA, MINHA BARATA (Alberte Momán Noval, Chiado Books)

<< O comité proibira aos poetas escrever mirando o horizonte. Não perceberam que a poesia não se escreve, vive-se. E a vida só sabe mirar ao longe, anseia sobreviver>> (13, salientado orixinal)

…………………………………..

<< O comité proibira sonhar além das fronteiras do comité>> (14, salientado orixinal)

…………………………………..

<<O comité proibiu pôr de manifesto as próprias contradições>> ( 18, salientado orixinal)

……………………………………

Cruzou a linha branca que, pintada no chão, dividia os espaços por classes sociais (23).

……………………………………

Tão só um rumor rachava a quitude. Milhares de patas deslocavam-se pelo interior das paredes dos prédios, fazendo vibrar a superfície (32).

…………………………………….

As primeiras luzes, seguidas de estalidos que chegavam como uma onda no ar, correspondiam ás explosões nas centrais elétricas (41).

……………………………………..

<<(…) Pensa nos grandes acontecimentos da história. Qualquer um, na época que tu quiseres. Nós estivemos lá. Ganhando com a guerra e com a paz, com a construição e com a destruição. Hoje cá, contigo neste cuarto, amanhã noutro ponto do planeta, junto aos maiores governos, ou mesmo sem eles. Alimentandonos tanto do que a ti te falta como de tudo o que te sobra. Não precisamos ser eleitos, nem mesmo ser reconhecíbeis, nem reconhecidos(…) (45, salientado orixinal)

………………………………………

(…) o canto dos bébados anunciava a proximidade duma nova morte ou a queda duma outra liberdade (…) (47)

……………………………………….

<<Ás vezes, acredito que só eu existo. Um solipsismo que me faz pensar que tudo o que me rodeia não é máis do que uma criação do meu próprio ego, uma visão pessimista que denota um ânimo instável e tendente á depressão>> (51, salientado orixinal).

……………………………………….

O grupo foi violentamente deslocado, afastándose do lugar onde a moça repousava. O gigante pousou um jorelho no chão e alçou o corpo dela, levantando-o até recolhê-lo entre os braços á altura do peito (69).

……………………………………….

Lá demorou ainda um bocado até poder falar: << Tenho muito medo do que pode acontecer por estar cá.>> Fez uma pausa para tragar saliva e colher forças necessárias para continuar. <<Ao perder a padaria fiquei sem ingressos, mas continuo a ter muitas das dívidas correspondentes à atividade.>> (78, salientado orixinal).

……………………………………….

A barata golpeava as nádegas incitando o gigante a penetrá-lo. Demorou ainda um pouco. Apertou tão forte a mão sobre o pénis como as pálpebras sobre si mesmas, antes de avançar (85).

………………………………………..

<<Este local está a ser ocupado ilegalmente. Solicitamos que procedam ao seu despejo.>> As três aproximaram-se á saída para observar o grupo, que aguardava fora. Miravam-se entre si, desconcertadas (89, salientado orixinal).

…………………………………………

<<Estão ao fechar a zona com um muro>>, disse a moça, tentando descobrir o final daquelas obras (91, salientado orixinal)

………………………………………….

Recuperando a sua extremidade, o gigante mirou a moça procurando un aceno de aprovação. Mas só encontrou um rosto de assombro ainda maior. Ficaram imóveis até que a música voltou a fazer vibrar as paredes (100).

crítica de BARATA, MINHA BARATA (Alberte Momán Noval, Chiado Books)

DISTOPÍA SIMBÓLICA NECESARIA

 Título: Barata minha barata

Autor: Alberte Momán Noval

Editorial: Chiado Books

Pasa moitas veces. É mellor non dicir as cousas polo dereito e tal e como son. Porque a xente quere crer o que quere crer: aquilo que non lle supoña un problema, aquilo que non o incomode, aquilo que non lle esixa tomar decisións ou posicionarse en contra ou a prol de algo. Convén darlle unhas voltas, empoderar as palabras da súa capacidade simbólica para facer pensar o interlocutor coma se estiveramos falando doutra cousa. É o que fai Alberte Momán Noval nesta nova distopía, escrita en portugués e publicada por unha editora portuguesa. Preséntanos un universo ficcional onde as cascudas, as baratas, se fixeron co control da humanidade. Elas atacan ao ser humano, traban cunha forza inusitada, como acontece no primeiro capítulo, e non é doado desfacerse delas, só se consegue con moito tesón e mesmo moita dolor. Mesmo colonizan o propio suxeito do ser humano e, desde que un se deixa colonizar é moito máis feliz, ve as cousas doutra maneira, como tamén lle ocorre a outra personaxe.

                     Resulta este un mundo distópico preocupante e simbólico. Mais, nesta altura, o lector, o crítico, faise unha pregunta: de verdade é un mundo distópico simbólico? Acaso o mundo non está cheo de cascudas, en postos de poder e tamén como viciños? É que non son auténticas cascudas, insectos noxentos a dirixir e condicionar a nosa vida? Insectos, porque son seres pequenos, de mínima actividae cerebral e duro esqueleto corpóreo. Noxentos, porque representan o peor que o ser humano pode chegar a ser. E están aí, non cómpre esforzarse para velos. Canta razón tiña Celso Emilio! Mais non todas as cascudas estaban no Centro Galego nin eran emigrantes enriquecidos e culturalmente apequenados. Non. Están por todos lados. Xa o dixemos, nos centos de poder e na nosa veciñanza. Poder, por cativo e precario que pareza, poder de condicionar a nosa vida, ou poder político, económico, cultural, militar, relixioso, xurídico…

                     E mentres tanto que, non hai xente? Si, hai xente, hai personaxes que se deixan colonizar polas cascudas e son felices, e tamén hai xente que camiña un tanto desnortada, sen ilusión, porque algo hai que facer para comer, e faise. E tamén hai outros que entran no xogo da sodomización, e déixanse sodomizar, ese é o seu rol. Mesmo hai un xigante. Un ser enorme. Que como é xigánte presupoñémoslle poder, e interactúa  sobre todo cunha moza que traballa nunha tafona. Mais o xigante, por moito que sexa o seu poder, tampouco é solución ningunha, tamén entra no  xogo da sodomización, mesmo sodomizando cascudas, e deixándose facer sexo oral. Certo que parece que se lle nota un pouco de afecto pola moza da tafona. Mais en canto é percibido que a xente da tafona supón un perigo para a orde establecida, íllannos cun muro. Que está de moda iso de erguer muros, óllese para o “señor” Trump, alguén seguramente o incluiría como rei das cascudas, e o seu empeño en illarse de México mediante un muro. E iso non é todo, porque unha vez illados, son un albo perfecto para algo que non imos desvelar e que constitúe o remate, a conclusión dunha trama que presenta unha sociedade fortemente clasista, que acomoda o espazo urbano, o espazo dunha cidade que pode ser claquera, de xeito que unhas raias brancas sitúan as persoas segundo o seu status social.

                     Queda por mentar que se insire tamén un certo discurso que pode ser interpretado como resistencia ao poder das cascudas, sobre todo na primeira parte da novela. Mais é un discurso fechado en si mesmo, estéril.

                     Eis, logo, unha novela breve distópica e símbólica á que non custa atoparlle correlato real, e que encaixa perfectamente na personalísma obra que vén caracterizando ao autor, Alberte Momán. Unha distopía necesaria para que exerza de metáfora narrativa que faga pensar a quen non acredita na realidae socila que estamos a vivir, ou simplemente non a quere ver. E aínda sí, a quen llo conten, aínda haberá quen diga que son cousas, imaxinacións febrís, de escritores ociosos.

                     O surrealismo asobállanos!

ASDO.: Xosé M. Eyré

subliñados de NON O SABEN AS ESTRELAS (Diego Alfonsín, Xerais)

Agora durmo nun cuarto compartido. Hai oito camas máis. Os outros veñen e van. Eu permanezo (11).

……………………………………

Tiven a sensación de que dentro da máquina había oculta unha auga secreta e minúsculos peixes de cores (11).

………………………………………

Un grupo de amigos con que viaxaba o rapaz do tubo sementou o chan do cuarto de mochilas, bolsas e maletas (13).

………………………………………

Da limpeza ocúpase unha moza búlgara, que é unha máquina de limpar, e un mozo despistado que ten un aire de andar á procura da porta de saída todo o tempo e a quen endexamais vin limpando nada (17).

…………………………………..

Descubrín que hai lugares na cidade onde non é difícil comer sen pagar: os bufetes libres (20).

…………………………………..

Un nunca crería que no interior do templo hai un espazo enorme onde é posible comer cada día sen pagar. Hai que se descalzar á entrada, cubrir cun pano a cabeza e non levar pantalóns curtos(20-21).

……………………………………..

Non sei en que lingua falabamos, pero entendiámonos mediante revelacións instintivas e certeiras (23).

…………………………………….

É curioso escoitar como me fala da terra onde eu crecín a través dos recordos que o seu pai compartiu con el (27).

………………………………….

Tampouco sei en que lingua falo con Natsuki; no entanto, entendémonos ben, sobre todo cando ela repara en min desa forma tan cerimonial e logo xoga cos ollos dirixíndoos ao teito e fai referencia ao cuarto 346 cunha complicidade que só nós coñecemos (29).

………………………………..

A poética da nosa xestualidade apaixónaa (29).

………………………………..

Alí vin morrer un home acoitelado por unha sombra (35).

…………………………………..

Coido que o único que necesito é atopar unha tonalidade e unha atmosfera e procurar que non se rompan (38).

…………………………….

Unha mañá de chuvia lenta e diminuta, mentres camiñaba polo barrio chinés co cabelo húmido acabado de peitear e un elegante gabán negro, un home en moto acercóuseme (44).

……………………………

O silencio era dunha brancura pálida e fariñenta sobre a medina e os morcegos alimentábanse de po de estrelas (50).

……………………………

Repítolla de vagar: a noite pasa por min coma un descoñecido (52).

………………………………

Mido o peso da luz nas fiestras e a rugosidade do silencio (61).

……………………………

Hai un orgullo secreto e talvez inconfesable no precario enredo de xogar a ser outro (62).

………………………………

Escríbeme Natsuki desde Lisboa: a luz é enorme esta noite, vai frío e as letras tórnanse azuis, brillan e arden segundo as escribo (65).

……………………………

Dando lentos pasos de area achegouse á porta da rúa en que eu estaba e acendeu un cigarro sen verme (65).

…………………………..

Cando di algo semella que o di dende un soño, recuperándose dun esforzo que tamén ten que ver coas palabras pero que nace nun lugar anterior a elas. Díxome que el non sabe usar a vida, que lle perdoe (66).

…………………………….

Agora mesmo todas as palabras arden ao mesmo tempo, mestúranse unhas coas outras, desfanse en fíos sen sentido e xa non teño frío (67).

………………………….

Non hai nada tan semellante a un aplauso coma a chuvia caendo con forza sobre un tellado (69).

……………………………

(…) van concibir aves vertixinosas no escenario daquela cova (75).

…………………………

Desde hai un tempo fálame o ceo (77).

…………………………

O que calamos sábeno as mans (77).

………………………

Camiñar límpame por dentro e despois leo moito mellor (78).

……………………….

As escaleira do hostel cheiran a praias amencendo despois das fogeuiras (81, salientado orixinal).

………………………..

(…) todo o que eramos cando nos escribimos desapareceu cando estivemos xuntos e non tivemos nada que dicirnos (…) (81).

………………………..

O silencio é dunha espesura glacial (86).

………………………..

Castro marchou sen se despedir. Atopei a súa gorra na miña cama cando me fun deitar. Púxena para durmir (88).

………………………..

Hai algo de min que aínda permanece ñeses espazos que nun tempo foron meus, aos que de cando en vez regreso e entre néboas habito (90).

crítica de NON O SABEN AS ESTRELAS (Diego Alfonsín, Xerais)

UNHA ENGAIOLANTE ESTREA

Título:Non o saben as estrelas

Autor: Diego Alfonsín

Editorial: Xerais

Escollemos para hoxe unhas máis engaiolantes estreas do ano pasado. Trátase da estrea de Diego Alfonsín, na literatura galega, que o autor tudense xa ten experiencia na castelá. Con Non o saben as estrelas, ( o título parte dun poema de María do Cebreiro)Premio Manuel Lueiro Rey de Novela Curta, outorgado por unanimidade, é dicir: o xurado tivo moi claro que esta era mellor novela curta presentada. E, aínda descoñecendo o resto de presentad@s, non temos ningunha dúbida de que o xurado tivo abondosas razóns para concederlle o premio. En principio trátase dun discurso moi sinxelo, que bota man do período curto no estilo frástico, e que bota man do capítulo curto en canto que á estrutura tramátilla lle confire moita axilidade lectora, o que sempre redunda en textos dos cales resulta difícil abandonar a lectura. Por suposto, aconsellamos a lectura dunha sentada, nunha única sesión como a máis recomendábel.

                     Porén, aconsellamos tamén que a lectura sexa atenta, non só áxil senón tamén atenta, porque detrás dese dinamismo do período curto e o capítulo curto (hainos menos dunha páxina, mais case todos andan a redor da páxina, un pouco máis, un pouco menos) agáchase unha escrita engaiolante preñada de boa literatura, de acertos narrativos. Para comezar, o autor sitúa a personaxe central, o narrador, nun hostel dunha cidade calquera. Cómpre dicir que os hostels son albergues, aloxamentos alternativos e baratos que permiten a interacción co resto dos aloxados alí e naquel momento. O feito de non se tratar dun tipo de aloxamento ben coñecido polo público en xeral ( e sobre todo polos lectores e lectoras) obra que parte do que alí acontece o interpretemos como algo marabilloso, algo máxico, algo fóra do común, como o feito de que o narrador vaia herdando comida doutros alabergados que deciden marchar, por exemplo. É exemplo de algo no que é moi doado caer, polo descoñecemento que temos dos hostels e polo clima tan especial creado polo narrador co tracorrer dos capítulos. Un clima moi especial, moi particular, onde é posíbel agardar que calquera cousa suceda. Polo tipo de lugar no que se acha o narrador e polo tipo de personaxes que se van cruzando no seu camiño.

                     Porque o tipo de personaxes con que o narrador se relaciona no hostel ou albergue, onde ocupa unha habitación con oito camas máis, é variado e curioso. Desde a búlgara que se ocupa da limpeza e é unha máquina limpando, até Castro, fillo dun compatriota do narrador e que lle fala emocionado do país do seu pai, un país que só coñece polos comentarios do seu pai e é o mesmo có do narrador, pasando por Natsuki, unha xaponesa coa que intima malia non falaren unha lingua común mais á cal “ a poética da nosa xestualidade apaixónaa “ (29), ou o home que morre acoitelado por unha sombra. Unha galería de personaxes curiosa, que confirma un ton narrativo, un clima que se pode parecer nalgo ao realismo máxico. Mais nin é tan máxico como se podería agardar, porque neste tipo de albergues, que existen, un pode atoparse xente moi variopinta. E non deixa de ser realismo, pola mesma razón ten máis de realista do que se podería sospeitar de inicio. Porén, o conto, é que esa atmosfera atraente na que nos instala o narrador e personaxe central, xa está creada e funciona moi ben.

                     Hai unha cousa, porén, que racha toda esa atmosfera e ameaza con derrubar o edificio narrativo. Trátase de Natsuki, unha personaxe que dá moito de si, e coa que se relaciona o narrador malia non compartiren unha lingua común. Pois ben, esa mesma personaxe, no capítulo 26, escríbelle ao narrador desde Lisboa, e o que lle escribe constitúe o capítulo. Mais, en que lingua o fai? Atoparon por fin unha lingua común coa que comunicase? Cal é? Estaría ben que o narrador aclarase este asunto, mais non o fai.

                     O segredo, a estratexia narrativa de Diego Alfonsín, vai máis alá de todo isto. O engado co que seduce ao lector, aínda é outro e vai medrando e asentándose segundo a novela vai avanzando. Trátase das cualificacións, e das bimembracións, que soprenden por pouco correntes e que admiran e fan pensar ao lector, fidelizándoo nunha lectura da que sería pecado esquecer a fonda compoñente humana que preña o texto e que envolve a lectura cun ar de proximidade que agudiza a afectividade que o lector experimenta polo mundo narrado e pola atmosfera creada.

                     Cabe agardar traballos moito máis ambiciosos do autor, ao que cremos capaz e experiente dabondo. Sería unha boa noticia, como o é esta primeira novela curta súa en galego.

ASDO.: Xosé M. Eyré