crítica de MNEMEA (Xosé Duncan, Galaxia)

NOVELA SOBRE A CREACIÓN LITERARIA

Título: Mnemea

Autor: Xosé Duncan

Editorial: Galaxia

Ben, para comezar, lembremos que Mnemea ou Mneme é a musa da creación literaria. É moi importante porque, ademais de personaxe secundaria da novela, o feito de ser escollido o seu nome para título da novela de Xosé Duncan fainos reflexionar sobre o feito da creación literaria, o cal, non cabe dúbida, é un dos obxectivos autoriais. E agora que xa aclaramos isto, cómpre dicir que os escritores e escritoras como personaxes literarios, tal que aquí sucede, adoitan ser bastante pouco agradecidos porque o lector ou lectora é lícito que agarde deles ou delas un comportamento diferente ao resto de personaxes, que dean mostras da súa xenialidade, dese plus que @s fai diferentes do resto de mortais, e raramente sucede. Entre nós, quen máis partido lle tirou ao escritor como personaxe foi, na nosa opinión, Xurxo Borrazás en Ser ou non (Galaxia, 2004) e non é para esquecer O derradeiro libro de Emma Olsen (Berta Dávila, tamén en Galaxia, 2013. Hai máis, porén estes son onde mellor quedaron, un escritor e unha escritora. Por aí tamén o tentaron desde Dante (A divina comedia, Virxilio, o poeta, é unha personaxe) a Borges en “El Aleph” ou  J.M. Coetze ( O mestre de Petersburgo) con éxito. No caso de Borrazás, sen dúbida débese ao feito de facer do escritor o centro dunha trama de misterio. No de Berta Dávila, trátase dunha narradora moi competente quen conduce a historia.

                     Non só un escritor, Lois Mourinho, senón tamén unha escitora, Anna (que tamén foi parella de Lois), unha coautora (Carla) ou unha editora (Sandra) protagonizan esta novela de Xosé Duncan. Lois Mourinho é un escitor de literatura fantástica, un escritor de éxito vido a menos pois xa non escribe novelas que interesen á actualidade editorial. A novela, esta novela, Mnemea tamén é a historia de como Lois escribe a súa derradeira novela. Ben, Lois e Carla, porque o método creativo de Lois non deixa de ser curioso, el dita unha serie de directrices que despois Carla é quen pon por escrito. Aquí cabe reflexionar quen é @ verdadeir @ autor/autora. Na nosa opinión é Carla, nin creación compartida nin gaitas, quen lle dá forma á novela é Carla e a autoría debe ser súa. Mais, en fin, que o lector ou lectora achegue as súas conclusións. Non deixa de ser curioso o método de creación de Lois, onde Carla é case unha “negra”. De feito, o uso de “negr@s” resulta máis que contrastábel na historia da literatura máis recente.

                     Porque, en definitiva, a novela é iso: unha proposta narrativa a partir da cal reflexionar e debater. Remexer conciencias. Aliás do uso de “negros”, neste caso unha “negra”, na novela tamén se fala do politicamente correcto, dos límites xenéricos, dos egos d@s autores/autoras, e mesmo de como se pode controlar e dirixir un premio literario para que recaia en determinada autoría que se prefire a calquera outra, por exemplo. Si, a novela deixa materia abonda inclusive para polemizar, para reflexionar. E é o mellor da novela. Esas propostas. Porque, do resto, e aínda que polo discurso aparecen personaxes “irreais”, que pertencen ao mundo da fantasía (non esquezamos que o autor é especialista neste tipo de literatura) non se tira partido da convivencia deses dous tipos de personaxes. A mesma musa Mnemea é un exemplo. Porque de todos os temas que o discurso propón, o máis importante é precisamente a convivencia d@ autor/autora c@s seus personaxes e, máis que nada, o proceso de produción novelesca. Xa explicamos o método de Lois Mourinho. Mais, existe a inspiración, é real? Todo iso das musas, non é un chisco antigo?

                     A noso xuízo, a novela debería ter máis densidade dramática e aproveitar mellor personaxes como Carla, como Sandra (editora) ou a mesma Anna. Mais o que menos nos gustou é o non uso dunha onomástica plenamente galega ou o recurso dos castelanismos. Non só hai unha frase en castelán senón que tamén están presentes outros castelanismos léxicos, como “tostas” (en lugar de torradas, “tosta” admíteo a RAG, mais non deixa de ser a versión reducida de tostada) ou “espumadeira” ( en lugar de escumadeira, a RAG tamén o acepta, igual que “espuma”,mais está claro que se trata dun castelanismo. A RAG ten estas cousas!). Tamén hai que dicilo, neste caso ten máis culpa a falta de criterio do dicionario da RAG có propio autor…

                     ASDO.: Xosé M. Eyré

crítica de TODO ISTO ERA NOITE (Lucía Aldao, Apiario)

  

POESÍA VIVENCIAL, O AMORODIO

Título: Todo isto antes era noite

Autora: Lucía Aldao

Editorial: Apiario

Recollo dous conceptos que atravesan o poemario de Lucía Aldao para este título, sempre precisando que a creación verbal amorodio quizá sexa un tanto excesiva, resulta evidente no poemario que o amor é unha cousa moi complexa e que non todo nel é fulgor, extase, calor…porque moitas veces tamén é decepción ou algo moi parecido á dolor e o fracaso. Mais, en fin, é unha maneira de identificar dous dos fíos condutores deste primeiro poemario en papel, e invididual, de Lucía Aldao. O primeiro, despois de moitos anos, porque son moitos os anos que leva Lucía Aldao exercendo de poeta, noutras plataformas ou en obras colectivas, sobre todo a través do espectáculo Aldaolado que mantén coa tamén poeta María Lado, un espectáculo poético e algo máis, se teñen ocasión non o deixen pasar…

                     Non é o mesmo escribir versos ( por moi traballados, medidos, rimados, sentido) que ser poeta. Para ser poeta cómpre talento. Igual @ poeta non sabe moito de técnicas compositivas mais intúe o lugar xusto da palabra, o talento suple todas as eivas ou carencias que @ poeta poida ter. E Lucía Aldao leva sendo poeta moito tempo, facendo da poesía unha maneira de vivir, vivindo a poesía. Por iso este primeiro poemario de Lucía sabe a mel e limón a escorrer entre o zume das palabras.

                     O poemario supón un punto de inflexión. Pois sendo como son poemas que invariabelmente convidan á lectura en alto, ao recitado, xa que esa é boa parte da súa orixe, agora atopámonos con textos postos en papel para que o lector disfrute deles na intimidade, a súa natureza xa non é só oral. E velaí o punto de inflexión ou de encontro. De encontro entre a palabra dita e a palabra lida. Cousa que se nota moito no poemario, porque cada poema está tan ben artellado, tan ben construído que o valor da palabra vese enormemente potenciado. Non se nota que este sexa un poemario primeirizo, unha estrea. Pola contra, en todo momento achamos unha voz poética sensíbel e fonda, traballada, esmerilada, cun ritmo especialmente coidado, a expresión a potenciar o contido. Pola contra achamos unha voz poética moi persoal e intransferíbel.

                     En boa parte, Todo isto era noite é un poemario onde o amor ten unha presenza moi salientábel. Non o amor ñoño ou adolescente, matriculado en franquías de éxtase e gozo, ou de ausencia e desexo. Este é un amor adulto e real, un amor con luces e sombras, con  gozo e con dolor, atracción e distanciamento. Nunca é un paraíso, ou polo menos é un paraíso que dura pouco, porque Lucía Aldao é quen de facer convivir no mesmo poema o significado positivo e o significado negativo, o bo e o malo. Son poemas que transpiran autenticidade, sinceridade….e emoción e honestidade, tenrura cun toque de ironía, cultura popular e literatura de garito, non esquezamos que a disposición editorial déixanos un poemario estrurado en dúas partes, cada unha delas subdividida en tres, e estas seis levan nomes que significan moito na noite coruñesa, ou, mellor dito, na noite coruñesa que viviu/vive a autora.

                     Emoción e honestidade. Si, honestidade. Que esta é unha poesía vivencial. Non é o poema menos vida polo feito de ser obra (43). Non se trata de ocorrencias máis ou menos bonitas que converten a poesía en espectáculo baleiro. Todo o contrario. Aquí tamén hai espectáculo, pola mestría que deposita a autora en cada verso, en cada estrofa, en cada poema. Poemas que non só amosan o bo e o malo do amor o amo e o desamor, ou o amorodio.. Son testemuños de vida, e a autora tamén é quen de adoptar un ton confesional que achega moito o texto ao lector ou lectora, e ás veces diríxese a un “ti” que tamén cumpre a mesma función, coma se conversara con el/ela. Porque esta poesía de Lucía Aldao ten moito tamén de diálogo, un diálogo co lector ou lectora, c@ amante, co propio poema, e coa mesma voz lírica.

                     Se antes nos referimos a presenza da cultura popular, debemos incluír nesta a musical, e mesmo a literaria (aínda que sexa narrativa, velaí o mítico Sostén Pereira de Antonio Tabucchi, transformado aquí en “Sostén Aldao”. E indicar que o amor non é o único tema, segundo avanzamos na lectura imos atopar outros motivos temáticos que van desde o nacionalismo á metaliteratura (metapoesía, sobre todo). E este percorrido, sobre todo noctábulo, por lugares significativos da noite coruñesa, esta poesía que nace nunha innegábel fonte oral, despídese con plena consciencia de ser texto, texto para ser lido: Que sorte teño / de que leas isto / pola parte que me toca (60).

                     Lido e gozado. Porque esta poesía tan limpa, tan coidada, que flúe tan natural e iso non é senón sinal do traballada que está, tan honesta e verdadeira, é un regalo para @s amantes do xénero poético.

                     ASDO.: Xosé M. Eyré

  

crítica de INFAMIA (Ledicia Costas, Xerais)

DA NEGRA VIDA

Título: Infamia

Autora: Ledicia Costas

Editorial: Xerais

Permítanme que que comece lembrando un sucedido que ten todo que ver coa autora de novela que imos comentar. Era un sábdo de xuño. Xabier P. DoCampo e mais eu entretiñamos o tempo mentres agardabamos o embarque para San Simón, onde se ían resolver os Xerais daquel ano. E deunos por comentar a actualidade da narrativa galega deica entón. Nesa altura non adoita haber moito a tratar porque o máis interesante gárdano as editoras para a segunda parte do ano, coincidindo co Nadal. Eu lembro que falei dun autor que acababa de publicar unha novela (breve) que quizá era o máis salientábel, na miña opinión. “Ese nunca será novelista. Xa verás. Ledicia Costas, esa si que vai dar unha grande narradora”. Ese foi comentario do Xabier, e eu concordei. Ledicia levaba xa algúns títulos publicados e eran abondo prometedores como para agardar que o prognóstico do Xabier fora acertado.

                     Pois ben. Despois dunha exitosa e recoñecida pasaxe pola literatura para os máis novos, aquí teñen un título para adultos e a oportuidade de comprobar como Xabier P. DoCampo era quen de entender e identificar os grandes segredos da narración, o que lle permitía discernir claramente quen era un/unha narrador/narradora de lei ou non. Pola nosa parte confesamos que agardabamos impacientemente esta novela.

                     Ese xogo de sombras entre a novela negra e a reslista a se alternar e confundir, habilísimo, vese acompañado por, a noso xuízo, outro dos grandes acertos da novelista. Ledicia Costas sabe construír moi ben atmosferas. As atmosferas en que se moven as personaxes e, o que é moi importante, as atmosferas que moven as personaxes, todas dotadas dun rico mundo interior. E que nos convidan a reflexinar sobre a liña que separa vítimas e culpábeis, ou como as vítimas poden devir en noxentos culpábeis, quizá sexa que unha cousa leva á outra, quizá. Personaxes que sempre agochan no seu interior algo que as fai penar máis que vivir, e que se van expoñendo pouco a pouco, até atrapar ao lector de xeito que este se sente involucrado no devir da trama, como testemuña, mais imprescindíbel. Eis un grande éxito de Ladicia Costas, quen vai deixando tamén pingas de lirismo nas páxinas da novela, moi medidas, e que complementan os poemas intercalados de Félix Francisco Casanova , poeta canario que ben pode entrar no clube dos poetas “malditos”.

                     En si, a trama novelesca de Infamia presenta a unha profesora de Dereito que marcha impartir docencia a Merlo, que é unha cidade que garda un misterio desde hai 25 anos: a desaparición das irmás Giraud. Mentres vai coñecendo os actores desa traxedia tamén se vai informando desde Internet, desde a prensa, ao falar c@s afectad@s. Isto levaráa a mergullarse no pozo máis negro dos segredos que garda Merlo, que veñen sendo os que atinxen á sociedade actual, á sociedade que vivimos. Non falta mención aos sucesos de Alcásser, e pola trama irán aparecendo a corrupción policial ou os casos de pedarastia na Igrexa Católica. De xeito que, segundo imos pasando follas, nos internamos nun mundo sórdido, escuro e pezoñento. Propio da novela negra ( que está tan de moda, aínda que a maioría dos exemplos propostos sexan detectivescos ou policiais), de aí que titulemos así estas liñas. Mais a autora, cunha habilidade realmente salientábel, non nos deixa instalados na novela negra senón que, case sen decatarnos, nos devolve á novela realista, deixando clara unha mensaxe: a mellor novela negra non hai que escribila, é a vida, a propia vida, esa que vivimos sen escandalizarnos xa por case nada.

                     Desde un inicio en que se nota o pouso da literatura infantoxuvenil, sobre todo nas cualificacións, a novela vai medrando a medida que se apodera da vontade do lector, mergullado nun clima de misterio, de denuncia social, tamén na atmosfera da novela negra a alternar coa realista. Certamente houbéranos gustado máis que a onomástica empregada fora galega sen discusión, e non é así -vou farto de denunciar isto, mais non desfalecerei- e que se explicara mellor como Emma pode considerarse filla única cando tivo unha irmá. Mais, do resto, fóra diso, é unha novela das que enchen, desas que cando rematas a lectura te sentes pleno porque acabas de asistir ao desenvolvemento literario dunha grande historia, desenvolvemento levado e logrado por unha autora para quen narrar é como comer. Necesitamos moitas máis novelas de Ledicia Costas así, que aínda han ser mellores, seguro.

ASDO.: Xosé M. Eyré

crítica de PANTALLAS (Celia Parra, Galaxia)

PANTALLAS, A VIDA

Título: Pantallas

Autora: Celia Parra

Editorial: Galaxia

Hai dez anos, Celia Parra era galardonada co Avelina Valladares de A Estrada por No berce das mareas. Desde entón, alén dos audiopoemas de RE(C)verso, decicouse con éxito á videopoesía, como creadora e investigadora ou docente, algúns dos seus videopomas recibiron premios mesmo a nivel internacional. Se un entra en internet non lle resulta complicado acceder aos seus videopoemas. E agora regresa ao papel cun título, Pantallas, que non agacha a influencia dos medios audiovisuais. Xa no 94, cando Celia Parra tiña catro anos, Suso de Toro e a súa novela Sombra cazadora avanzaban o predominio das pantallas na vida da xente, e tampouco resultaba de todo anovadora esa opinión. Porén, hoxe en día, sobre todo co desenvolvemento dos videoxogos e a telefonía móbil, a presenza das pantallas na nosa vida non fixo senón incrementarse até tal extremo que nos resulta difícil imaxinar o noso existir sen a presenza/recurso das pantallas. Velaí que o poemario de Celia Parra que hoxe traemos á Ferradura reflicta unha actualidade indiscutíbel. Aliás, pola nosa banda, aledámonos de que Celia Parra retornara ao papel. Non se pode negar que hai arte na videopoesía, que é arte, porén trátase dunha poesía influída por elementos audiovisuais que non sempre potencian o contido poético como deberan, na nosa opinión.

                     A poesía, sobre todo a boa poesía, esixen relectura. Da lírica, falamos, hoxe case non existe outro tipo de poesía. Ou porque é tan boa que o lector se quere recrear nela. Ou porque porta implicacións temáticas que esixen máis dunha lectura para que esta sexa cabal. Factores técnicos, estéticos, poden influír tamén nisto. Pois ben, a poesía de Celia Parra en Pantallas cumpre perfectamente con esa esixencia. O poemario, estruturado en tres partes, presenta unha marcada influencia e presenza de termos vinculados ao audiovisual, sobre todo ao audiovisual ligado ás novas posibilidades que ofrece o mundo virtual. Glitch, o código binario, as actualizacións, os enchufes, os led, a luminosidade e colorido, os píxeles, as liñas de código, etiquetarse e subir fotos a intertnet, os flash, a propia internet, os “gústame”, estar conectad@, os anuncios en internet, as impresoras 3D, os fotogramas, as propias pantallas, ou  o códec son termos que poboan os textos do poemario. Vocabulario, por así dicilo, “técnico”. E como tal vocabulario “técnico”, un tanto frío, mais que aquí aparece integrado perfectamente no texto poético á marxe de moderneces vácuas que só levan ao postureo poético. Integrado no texto poético como unha parte máis da vida, porque, por moito que nos queiramos substraer, o certo é que xa son parte da nosa experiencia vital. De tal xeito que a propia vida e o propio poemario se conciben como unha serie de pantallas que debemos ir superando a medida que vivamos/leamos.

                     A verdade é que a Celia Parra este retorno ao papel, ao tacto do papel, ao ulido do papel, séntalle de marabilla, deixándonos un poemario esixente no plano formal e rico no plano do contido. Abonda unha primeira ollada, unha primeira lectura aínda que esta non sexa moi concentrada para descubrir varios poemas dunha altura estética, técnica e semántica máis que notábeis. E cando facemos unha segunda lectura máis concentrada, con máis tempo, máis detida, comprobamos como a poesía de Celia Parra neste poemario é dunha altura que nos abanea con aloumiños. Unha poesía que, pouco a pouco, poema a poema, sacode a nosa conciencia lírica, espabílanos, ilumínanos desde a súa revelación lírica. Revelación. Eis a outra pata que  faltaba para definir a poesía, porque a poesía se non é revelación non é. A poesía que simplemente é unha decodificación en liña, como un texto informativo/representativo, hai moito que deixou de ser, e por ser nunca foi poesía da grande.

                     A volta ao papel permítelle a Celia Parra unha expresión máis fixa, máis inmutábel e polo tanto permanente, que se corresponde cun contido, cunha mensaxe, asumida, interiorizada, que dá boa imaxe da súa inquedanza vital. Certamente non debemos negar que isto sexa posíbel con textos poéticos noutras plataformas, por exemplo nas audiovisuais. Si, mais esas plataformas van asociadas a un dinamismo inherente ao medio que non favorece as relecturas, de feito son posíbeis, mais interrompen o dinamismo que lles é propio. E queda claro, diáfano, que a voz poética de Celia Parra é unha das máis interesantes de entre as promocións máis novas. Aínda queda moito que dicir/escribir da poesía de Celia Parra, que iremos descubrindo en vindeiras entregas.

ASDO.: Xosé M. Eyré

crítica de OS DÍAS FELICES DE BENVIDO SEIXAS (Eduard Velasco, Xerais)

UNHA NOVELA DIVERTIDA

Título: Os días felices de Benvido Seixas

Autor: Eduard Velasco

Editorial: Xerais

Non hai moito que escribiamos nesta Ferradura que, de cando en vez, o lector estima ben literatura descontraída, literatura desenfadada que lle pinte un sorriso nos beizos. Faciámolo a propósito de O paraugas na raiola e outros relatos (Paco Rivas, Baía Edicións), que, como o seu título indica, é un libro de relatos. Pois ben, hoxe ímolo facer despois da lectura da primeira novela de Eduard Velasco, a quen si coñeciamos como poeta. El é o autor desta Os días felices de Benvido Seixas, que non pretende ser máis do que é, unha novela divertida, unha novela cuxa lectura resulta divertida, ante todo. Unha novela para pasalo ben lendo, para que o bon ánimo non nos deixe mentres dure a lectura da novela. Que tampouco ha ser moito, porque a novela lese con degoro. Eis ten o lector un título ben acaído para ler nestas vacacións estivais, na praia, no monte, ou na propia casa, como fixemos nós.

                     A proposta inicial resulta evidentemente suxestiva: pon en contacto unha activista cultural (Mariña) e sensibilizada e crítica coa evolución social e cultural galega, unha moza abeirada o nacionalismo, cun home (Bienvenido, despois Benvido) que representa practicamente todo o contrario, un especulador, rico e de opción política que imaxinamos totalmente oposta á de Mariña. Ponos en contacto e xorde o que xorde, aínda que Mariña non é unha moza especialmente guapa, Benvido remata por namorarse dela, á vez que Mariña (dependenta nunha tenda de talles grandes) se prende del. Entón, para que Mariña non  o rexeite, Bienvenido Seijas opta por construírse unha nova identidade baixo o nome de Benvido Seixas. E non imos desvelar máis nada da trama desta divertida novela, abonde indicar que, desde entón a novela dispón na trama situacións que a fan un discurso entretido de ler. Seguindo a linguaxe cinematográfica, estamos no caso dunha comedia de situación, dunha sitcom ben levada, que tampouco é nin quere ser un xoguete cómico onde se procure o riso polo riso, o riso custe o que custar. Non. Esta é unha comedia de situación, como dicimos ben levada, que nos ofrece instantes para rirmos e que, esta vez si, dá máis do que en principio podía parecer.

                     Dá máis do que en principio podía supoñerse porque nos convida a reflexionar. Sen ese ser obxectivo fundamental, será difícil que o lector non encamiñe algunhas reflexións. Porén, quen vai ler esta novela non é quen máis ten que reflexionar. Quen tería que reflexionar, e ben, son os outros, os  especuladores, os ricos e abeirados á dereita. (Non é casualidade que os pais de Benvido leven nomes que comezan os dous por P).

                     Alén diso, a novela serve tamén para homenaxear. Homenaxear a Noneyra, a devesa da Rogueira é un dos lugares polos que transcorre a trama. E, con el, con Novoneyra, a María Mariño, non podía faltar. Mais, sobre todo, a principal homenaxe é a Otero Pedrayo, concretamente a través dunha das súas obras cimeiras: Arredor de si. Porque chega un momento en que Bienvenido, agora Benvido, non ten outra que reflexionar sobre o que quere ser no futuro, sobre quen quere ser no futuro, e é entón cando se dacata de que en realidade, todo o que proxecta para o futuro non foi outra cousa máis que andar arredor de si sen atoparse, ata que aparece Mariña. Co Courel como escenario privilexiado, tamén hai outro que merece ese cualificativo. O 25 de xullo, o Día da Patria. E dentro desas homenaxes non poden esquecer dúas: as correspondentes á lectura e ao libro, unha das esixencias de Mariña para que Benvido sexa o mozo perfecto é que lea.

                     Coa perspectiva da comedia de situación, o autor ben podía caer na caricaturización. E, inclusive máis, no exceso de caricaturización. Mais non sucede. Eduard Velasco gardouse moi ben diso e, se as personaxes principais non son planas e están configuradas de xeito que evolucionan, sobre todo Benvido, tamén é certo que as personaxes secundarias (Pepa, Laro…) están ben configuradas dentro da súa condición e achegamento á trama. Cabería dicir o mesmo de Mariano, amigo de Benvido, mais ri tanto que xa cansa…

                     A quen non lle faga graza a proposta incial: xuntar dúas personaxes de mundos tan distintos, unh actvivista cultural e moza nacionalista cun especulador de tendencias opostas, que non merque a novela. Mais quen atope nela o  gromo dunha novela divertida de ler, que non o dubide, porque acertará de pleno. A nós, o que menos nos gustou da novela, para alén dos xogos de palabras (Bienvenido-Benvido) é a inseguranza no uso da onomástica galega (Jacinta, Mariángeles) e inclusive o uso de castelanismos inxustificábeis: “¡Con lo que uno ha sido” (25).

                     Porque do resto é unha novela de lectura moi agradecida e simpática.

ASDO.: Xosé M. Eyré

crítica de FUNDIDO A NEGRO (Teresa Ramiro, Caldeirón)

LÍRICA ENTRE COITELADAS DE SALITRE

Título: Fundido a negro

Autora: Teresa Ramiro

Editorial: Caldeirón

Non resulta doado. Sempre é unha alegría comentar a estrea de nov@s poetas. Mais neste caso non resulta doado. Porque detrás hai a historia dun esgazamento. Porque detrás hai a historia sufrida dunha muller que ten que deDicar todo o seu tempo ao coidado da familia, ao coidado da familia e a traer á casa pan para as súas bocas. A historia de Teresa Ramiro é unha historia de abnegación, de traballo como mariscadora e de nai. É a historia dunha muller que sempre foi poeta, á que sempre engaiolaban os libros, mais que esta Fundido a negro constitúe a súa estrea como poeta, que publica o seu primeiro poemario xa rebasados os 60 anos (naceu no 1958). E claro, tamén por iso a ledicia é máis grande. Por iso e porque non se trata do primeiro libro dunha afecionada á poesía. Non. Lendo o poemario atopamos unha poeta feita, unha poeta con moitos versos detrás, experiente, sensíbel, valente, loitadora. Unha poeta sen débedas.

                     Apañar marisco para vivir. Apañar versos para non morrer.

                     Agás algunhas excepcións, os seus adoitan ser poemas breves, liricamente contundentes, que estouran entre o silencio, entre a seguranza do silencio no que se manifestan a vida e a morte. E que actúan como varal que soergue a voz poética, mais terma de min a beleza / que a árbore leva consigo (11), unha voz poética que se manifesta, que vive, entre a natureza, á que interpela directamente en ocasións. Voz lírica na procura dun camiño, dunha luz que alumee o camiño, se cadra un candil, orfo silencio de luz (12). Voz lírica que non se procura entre o estraño senón na realidade cotiá, entre a cal atopa a revelación (a poesía sempre é revelación!), a revelación entre os sentimentos, entre os versos limpos e esmerilados, entre eses mesmos versos entre os cales o silencio é motivo temático recorrente, que axudan a entender a vida ou simplemente a pasar por ela como @ funambulista somnámbula que lembra a infancia.

                     Como é lóxico pensar, o mar está moi presente no poemario. O mar e as xentes do mar, como os percebeiros, por exemplo, dos que case só ímos falar cando a vida, cando o mar lles dá unha coitelada e hai algunha desgraza. Coiteladas de vida / coiteladas de sal (19). Son versos limpos, son alma lírica exenta de calquera efectismo. Versos moi medidos onde as palabras ocupan o espazo que mellor lles acae para ver potenciado o seu significado. Versos moi pensados, moi sentidos, fendas de salitre que ollan en fite a morte e tamén, tamén, entre a derrota que supón cada novo día de traballo, esa derrota sen a cal non podes vivir, entre esa derrota hai lugar para  a lembranza do amor. Amor. O mar. As sombras da experiencia vivindo do mar. Poemas nos que aínda habita a esperanza, malia o paso do tempo deixar en nós un pouso agre de desamor. O tempo. O paso do tempo do que só parecen salvarnos os fillos, esa esperanza, esa esperanza na que nos vemos nos seus ollos esquecendo a tiranía do tempo. É un xeito de seguir para adiante. De permanecer. Como na memoria da voz poética permanece o exemplo de Man, aquel artista que viviu pegado ao mar, aquel artista que mar e o chapapote levaron por diante.

                     Falando de memoria, velaí está a memoria da avoa, ese exemplo, ese cariño protector. Do que agroman gromos de futuro consciente que se manifesta en actos reivindicativos, como contra a mina de Touro, que deixan un poema precioso, un poema que remata con toda lóxica: Se abrimos a terra / que sexa para plantar vida (36). Porque hai a necesidade de primavera, de reverdecer malia a conciencia de suor e salitre ocupada polo esquecemento. Unha xenerosa parte son poemas para ocasión, ou baixo pedido ou dedicados, mais non dismunúe o caudal  lírico do poema. Nin moito menos. Ese feito queda nunha simple anécdota porque a calidade dos poemas de Teresa Ramiro permanece intacta, que reflexiona tamén sobre a poesía, o milagre, a beleza que salva os días.

                     Eis un primeiro poemario en solitario, brillante, emotivo, de versos puídos, ourivesaría fina entre o salitre, a memoria, os lugares queridos ou habitados, a derrota e a esperanza. Que nos fai agardar con impaciencia novas entregas.

ASDO.: XOSÉ M. EYRÉ

crítica de o O PARAUGAS NA RAIOLA (Paco Rivas, Baía Edicións)

LECTURAS DESENFADADAS

Título: O paraugas na raiola e outros relatos

Autor: Paco Rivas

Editorial: Baía Edicións

De cando en vez é san botar man de lecturas descontraídas, de lecturas desenfadadas que nos axuden a recuperar o sorriso. Sempre defendemos que a literatura debe ser socialmente comprometida ou non ser. Mais un non sempre ten o  corpo, ou a mente, para sesudas tramas ou denuncias sobre o anormal funcionamento da sociedade. Velaí que sexan tan importantes estas lecturas que nos permiten facer un alto, respirar fondo e pintar un sorriso de lado a lado da cara. Un sorriso reparador. E, porque non?, se alguén quere non perder de vista o compromiso social tamén o pode facer desde este tipo de literatura descontraída. Certamente, non é o seu obxectivo principal, mais o texto literario é un fulgor de arestas onde o lector pode collerse da man do  máis inagardado.

                     E iso, o inagardado, é o que nos fai pasar as páxinas deste conxunto de relatos que nos presenta Paco Rivas en O paraugas na raiola e outros relatos. Porque desde o inicio está clara a intención do autor, a intención de propoñernos uns textos onde o máis importante é crear unha atmosfera de bon humor e manternos nela. E lógrao, conségueo. Literariamente non se lle nota máis ambición, que xa non é pouco o feito de manternos alegres mentres lemos.

                     Antes de continuar, covén deixar ben claro unha cousa: non se trata de xoguetes cómicos, de narrativa que teña por obxecto procurar o riso do lector a custo do que sexa. Non. Trátase dunha narrativa alegre e desenfadada. Sobre todo desenfadada, que o de alegre necesita precisión: non dubidamos en empregar ese cualificativo malia que estas narracións quizá teñán máis de melancólicas, porén é moi certo que en todo momento o narrador procura que manteñamos un ánimo positivo, unha presenza de ánimo (que se dicía antes) que nos permita ir pasando follas sen decaer na nostalxia tristurenta.

                     Oito son as narracións que paco Rivas presenta nesta O paraugas na raiola. Precisamente, “O paraugas na raiola” conta a historia dun paraugas, un paraugas moi especial porque é un paraugas de París, un paraugas moi fino, cunha lenda no curuto e que como é lóxico será obxecto dos avatares que sofren os paraugas habitualmente. (Un non pode ler o relato e non lembrar a Historia dun paraugas azul de Xosé Miranda, e non vai ser a única vez que un relato do libro nos lembre algo da nosa historia literaria). Porén antes, encetando o libro, xa leramos “A señorita das Lobeiras”, que Bernardo Penabade, autor do limiar, emparenta con Vicente Risco, Otero Pedraio e mesmo Kafka. E despois “ O pintor”, un relato sobre a arte e as súas posibilidades expresivas, quizá onde máis loce o discurso de períodos curtos, case lírico, nos que é frecuente algún termo de contraste, ou que parecendo de contraste resulta todo o contrario se se pensa ben.

                     En todo caso, despois destas mostras, non podemos continuar sen deixar claro que o autor é en realidade un autor implícito, pois o autor dos relatos sería en realidade Melgacho, aquela inesquecíbel personaxe de Mareas vivas, aquel mariñeiro sabio que se expresaba tanto coas palabas como cos silencios. O autor na ficción, claro.

                     Logo veñen “Oa bano abanador”, con alusións a Edgar Allan Poe e a condesa de (Pardo) Bazán. E despois “O mariñeiro maneto”, un relato de mar, de mariñeiros, tan presentes no libro. Mais non queremos desvelar máis destes relatos, cousa que consideramos excesiva e contraproducente toda vez que sería un spoiler excesivo. Aliás, queremos comentar un pouco máis polo miúdo os dous deradeiros contos. O “Conto de Nadal”, que vai antes deles, é outro relato onde volve estar presente un vello lobo de mar. E quen remata o libro son “A conversa” e “Memorias do esqueleto Isolino”. “ A conversa” é un relato onde Paco Rivas loce un dos recursos narrativos que máis emprega, a descrición. E resulta un relato inagardado, posto que con ese título un agarda con impaciencia o diálogo, a conversa, en estilo directo ou indirecto, como se queira, mais o conto é que esta tarda en chegar, chegará, mais contra o remate. E  as “Memorias do esqueleto Isolino” son unha clara homenaxe ao Castelao de Un ollo de vidro. Mais aquí a finalidade non é a de que un esqueleto dea conta das actividades dos vivos. Chegará. Farase. Ao seu tempo. Porén neste relato o fundamental é dar conta das andanzas dos mortos, do que fan os mortos no cemiterio. E descríbese ben polo miúdo como os vermes deixan os ósos limpos para que quede un esqueleto relucente. Iso si, cun ollo salvado e un chisco dos miolos pensantes. E resulta unha mágoa que o autor aquí non lembrara a Vicente Risco, segundo o cal a esencia humana non estaba nin na alma nin na carne senón nos ósos, no esqueleto. Sen dúbida acaeríalle ben ao relato.

ASDO.: Xosé M. Eyré

rebelión de Ikerne ( fragmento de A HORA DE ESPERTARMOS XUNTOS, Kirmen Uribe, Xerais, especialmente significativo)

( Ikerne é filla de Karmele e Txomin. Karmele e Txomin está ligados ao PNV e realizaron diversos labores de espionaxe ou culturais para o partido. Teñen a súa filla Ikerne estudando nun colexio relixioso, de monxas, onde ela non se sente moi a gusto. En determinado momento é mandada ir ao despacho da directora, unha monxa xa vella e con pouca paciencia. Entón prodúcese a rebelión de Ikerne, que non atura que lle traduzan o nome (Visitación). É unha pasaxe moi ilustrativa e exemplar de como educar os fillos no amor pola cultura propia. Vai.)

-Como parece claro que non hai ninguén no centro capaz de meterte en cintura e eu xa vou moi vella para perder o tempo contigo, propóñoche un trato. Ti, en adiante, aceptas que te chame Vistación no canto de Ikerne, e eu esquezo a túa última falacatruada. Que che parece?

Ikerne quedou pensativa antes de contestar.

-Pero é que eu non me chamo Vistación, chámome Ikerne, en eúscaro.

-E por que non Visitación? -interrompeuna sor Inés-. Se significan o mesmo e e é moito máis fermoso en español. Xa sabes de onde vén o teu nome?

-Non sei…Quizais polas visitacións nocturnas que lle facía meu pai a niña nai?

-Non fagas a graciosa, que así non hai trato que valla. Visitación fai referencia á visita que a Virxe María, tras a Anunciación, fixo á súa curmá Isabel. <Bendita ti entre todas as mulleres e bendito o froito do teu ventre, Xesús>. É un nome gozoso, alegre, unha loanza de María a Deus pola elección que fixo dela.

-Vistación de monte dos buratos -murmurou entón Ikerne para sorpresa da superiora.

-Como que de monte dos buratos? A que te refires?

Sor Inés quedou expectante, sen comprender ben as súas palabras, pero intuíndo que, por primeira vez había algo enriquecedor nas palabras de Ikerne.

-Si. Vistación de monte dos buratos e abelairas -pronunciou a moza en voz alta e clara, para sorpresa da monxa, que non sabía moi ben o que pasaba.

-Pode ser, iso é – a monxa animaba a Ikerne coas dúas mans, movendo unha e outra vez as palmas cara a arriba, como se estivese a salferir o seu corpo con auga bendita-. Se che gustan os montes e as abelairas, adiante, Visitación, adiante. Non sei se te entendo moi ben. A Visitación de María é un canto á vida…-enleábase a pobre muller sen atoparlle o sentido.

-Visitación de monte dos buratos e abelairas e cotarelos das fontes frías -proclamou Ikerne, chea de valor.

-Ben, abonda, abonda, Visitación. De que estás a falar?

-Estou a falar do meu nome e apelidos. Se o meu nome é Vistación e non Ikerne, os meus apelidos son Monte dos buratos e non Letamendi, abelaira en vez de Urresti, cotarelo no canto de Murua, e fonte fría en vez de Iturrioz. (262-264)

CONTRA A CRÍTICA MESETARIA. A PROPÓSITO DE “A HORA DE ESPERTARMOS XUNTOS” (KIRMEN URIBE, XERAIS)

CONTRA A CRÍTICA MESETARIA. A PROPÍSTO DE A HORA DE ESPERTARMOS XUNTOS DE KIRMEN URIBE.

Título: A hora de espertarmos xuntos

Autor: Kirmen Uribe

Traduce: Isaac Xubín

Editorial: Xerais

Esta non vai ser unha das críticas que eu escribo normalmente. Non. Porque se deron outras circunstancias. Son crítico de novidades e iso implica ler pegado ao momento da edición. Mais desta vez non puiden facelo. Se me dera por escribir sobre as vicisitudes que me aconteceron na lectura da novela de Kirmen Uribe, tería eu que escribir outra novela. O caso é que até hai uns días non a puiden ler ao completo, antes xa petiscara nela en varias ocasións mais nunca dera rematado porque algo mo impediu. O caso é que agora si. E como a novela xa leva tempo publicada e os protagonistas centrais, Karmele e Txomin, pertencen ao PNV ou colaboran con el (Karmele), deume por consultar a recepción que a novela tivo entre a crítica castelá. E fiquei moi decepcionado, por empregar un eufemismo.

                     En principio non queixera que estas liñas foran unha crítica da crítica, que sempre aborrecín, porén témome que algo diso ha ter, porque me vai ser imposíbel non referirme a dous casos concretos: as críticas aparecidas no “Babelia” de El País e a do “Cultural” do ABC. A verdade é que as críticas do “Babelia” nunca me pareceron ningún camiño a seguir, e xa había que non perdía o tempo lendo babeliadas. Do “Cultural” do ABC tiña mellor opinión, aínda que tampouco é para botar foguetes.

                     E como é unha tontería postergar o imposíbel, comecemos, non sen antes indicar que dous diarios servidores de ideoloxías políticas tan dispares puxéronse de acordo na forma de desprestixiar, de triturar, a novela de Kirmen Uribe por ser unha novela onde o nacionalismo ten protagonismo. É dicir, a resesa crítica mesetaria, endogámica e furibunda coas periferias políticas, volveu ao ataque, como se estiveramos aínda en pleno franquismo, vaia. Alguén lles chamou a este tipo de críticos “os novos inquisidores”, e a verdade é que non lle falta razón.

                     Comecemos pola primeira, a de José Carlos Mainer no “Babelia”. Voume centrar só en dúas ou tres cousas que me alporizan. Chámalle “branda”, por exemplo, mais non sendo ningún criterio crítico tampouco o explica despois, iso xa é moi feo. E despois di que “idealiza o nacionalismo vasco”. A verdade é que se me fai difícil entender como se pode idealizar un nacionalismo a través dunha historia tan crúa e sen facer especial fincapé nos momentos e aspectos máis duros da loita antifranquista, das torturas que levan a Txomin á morte, por exemplo. Porque Kirmen Uribe puido ser máis político, máis duro coa represión fascista, mais non o fixo. Mais, no fondo, ese non é o problema, o problema é o protagonismo do nacionalismo vasco. Para o señor Mainer todo sería distinto se en lugar do nacionalismo vasco se tratara de escritores falanxistas, entón si había ser máis comprensivo. A súa propia obra o indica. Por certo, quen sería o “cráneo privilexiado” que lle encargou a reseña a Mainer, a sabendas de todo isto? Ou escolleuno el? Porén non é só iso. Trátase de darlle unha boa labazada, mais con elegancia. Así, e como deica agora non se barallara ningún criterio crítico, aproveitando que na novela sae un cadro (“Noite de artistas en Ibaigane”), permítese ofrecerlle como modelo de novela que comece cun cadro dúas de Muñoz Molina (Beatus Ille, El jinete polaco). Xa tardaba o de ofrecer modelos mestarios aos pobres escritores da periferia. Pois ben, señor Mainer, lea vostede un pouco, o  auténtico mestre en comezar unha novela cun cadro é José Saramago. Claro que como era portugués igula o fai de menos. Mais está traducido, este crítico de provincias recoméndalle humildmente que lea, porque está traducido, se non me engano comeza El Evangelio según Jesucristo (mire que llo poño en castelán) coa descrición dun cadro que dura máis de trinta páxinas…

                     Pola súa banda Pozuelo Yvancos no “Cultural” do ABC tamén se queixa da idealización do nacionalismo vasco. Ten que ser moi sinxelo idealizar o nacionalismo vasco, abonda con escribir unha novela onde aparezan personaxes vinculados ou pertencentes ao PNV. E despois acúsao de non escribir a novela que a el lle gustaría ler, unha novela onde tamén apareceran solicalistas, anarquistas e comunistas. Pois que lle imos facer se esta non é a novela que a vostede lle gustaría ler, e por iso a acusa de parcialísima e de querer que a historia de Karmele e Txomin sexa un emblema da historia de Euskadi. Lembremos, unha historia sen socialistas, anarquistas e comunistas. Eu confeso que sei pouco da historia de Euskadi, mais si o suficiente como para dectarme de que socialistas e anarquistas non se distinguiron na loita antifranquista precisamente, e mesmo os comunistas, é certo que máis tarde, remataron por abandonala. E a resistencia antifranquista representa unha boa parte da novela de Kirmen Uribe, unha novela moito máis rica do que vostede recoñece, sesgando unicamente o xuízo da novela pola vertente política. E tamén resulta moi feo o remate da súa reseña, onde parece que quere acusar ao PNV e ao autor pouco menos que de terroristas.

                     Para terrorismo o que fan vostedes. Terrorismo crítico. Terrorismo cultural. Terrorismo mesetario, ese qure se nega a recoñecer que en España existen outros pobos, outras culturas, diferentes da castelá. E non é que na literatura castelá non haxa bos críticos, que os hai, aos que recoñezo, respeto e estimo.

                     Miren, a discrepancia crítica paréceme algo do máis interesante, e disfruto con ela. Nada me gusta máis que falar de libros, sobre todo con quen opina distinto de min. Mais é que o de vostedes non é crítica. É pura política disfrazada de elocuencia crítica.

                     Porque xa resulta curioso que ningún dos dous diga que se trata dunha historia real. Kirmen Uribe documentouse e escribe unha historia real. O mesmo autor o recoñece. (…) todos e cada un dos personaxes que aparecen neste libro son reais e, igualmente, a historia que protagonizan é verídica, tomei a licenza de imaxinar e novelar algunhas das pasaxes e diálogos que aparecen na obra (357) Porque vostedes leríano, lerían a nota do autor que pecha o libro, ou non? Unha nota que convida a reflexionar sobre os lindes entre ficción e realidade, posto que se trata dunha novela que pon a ficción ao servizo da realidade. Se cadra é iso o que máis lles doe, que a novela de Kirmen Uribe sexa verdade e non só pura ficción.

                     E o máis curioso de todo é que o lector que non lles faga caso vai descubrir unha preciosa ( e triste) historia de amor entre Txomin e Karmele, que tamén é unha historia de amor á cultura vasca, outra cousa que doe moito, a que si? Pois é que, verán, foron os nacionalismos periféricos quen máis se distinguiron na loita antifranquista, levándoa adiante aínda cando xa os comunistas claudicaran, iso pasou na Galiza, e, polo que sei, tamén en Euskadi e Cataluñya. Foron os nacionalismos periféricos os que máis e mellor traballaron a resitencia antifranquista e grazas a , sobre todo, a eles, dispoñemos da “democracia” que dispoñemos. E foron xentes coma vostedes, de miras curtas e fanatismo castelanófilos indisimulados, os que non permitiron que polo menos na literatura a Transición fora máis xusta, porque se negan a recoñecer a diferenza ( aínda que se queixen de que a quen non os recoñecen é a vostedes).

                     A novela de Kirmen Uribe, que tamén é unha novela de espionaxe, que tamén é unha novela de resitencia antifranquista, que tamén é unha novela do exilio, que tamén é unha novela de como Euskadi loitou para que a súa cultura e nación foran coñecidos por Europa adiante (parécenlle poucas arestas, señor Pozuelo?), debería ser unha novela de lectura obrigada para todos os que non somos de Euskadi, porque o coñecimento que nos achega da historia vasca é precioso e preciso para que a sociedade española recoñeza a súa pluralidade e espante os fantasmas da imposición dunha cultura (a castelá) sobre as demais. Porque iso é o que vén pasando nos últimos 500 anos, polo menos na Galiza.

                     Prestaríame facer unha incursión na crítica comparativa e comprobar como recibiron os seus medios, outras obras, como por exemplo a de Aramburu. Mais é que xa me estou estendendo demasiado e a finalidade destas liñas era demostrar a falsidade, mentiras e adoutrinamento que aniñan nas súas reseñas. Porque xa é curioso que, no caso de El País, saque no seu Semanal un artigo que resulta moito máis fidedigno e veraz que a crítica da novela de Kirmen Uribe, unha novela estruturalmente ben composta, unha novela con personaxes ricamente deseñadas (Txomin e Karmele, son ben distintos, malia amárense, Ikerne é outra personaxe moi interesante, por non falar do lehendakari Agirre, de Manu de la Sota ou doutros que nos dan unha panorámica de personaxes rica e distinta), e, sobre todo, unha novela que sabe tocar a febra sensíbel como só os (bos) poetas saben facer e sen caer na prosa poética, porque a novela de Uribe é unha novela que emociona, desde a primeira liña á derradeira, estando escrita nun rexistro emotivo do cal Uribe non quere abusar, e non o fai, e que é conseguido cunha facilidade, cunha simpleza, que é de admirar precisamente por ser algo ben difícil de lograr.

                     Nós, @s galeg@s contamos coa excelente tradución de Isaac Xubín, que alén de coñecer moi  ben o esúcaro e o galego tamén é quen de deixar un pouso de poeta na tradución, igual que o autor na obra. E vostedes? Ah, é que vostedes ningún dos dous di nada do tradutor. Moi feo. Inxusto e moi feo. Xa sei, xa sei que aquí hai imposicións dos medios para os que escriben, mais dáme igual. Todos somos libres de facer crítica ou non se se nos impoñen determinadas cousas. Polo tanto son igual de culpábeis. Eu, mentres fun crítico de A Nosa Terra, mentres fun crítico de Galicia Confidencial, nin agora que vou por libre en internet, aceptei nin tiven que aceptar ningún tipo de imposición. Pero xa sei, xa sei. A realidade en castelán é ben máis trste. Porque con esa manobra de ocultar as traducións tratan de que os escritores en lingua periférica (galego, euskera, catalán) pasen por autores casteláns. Dentro de cen ou douscentos anos, cando a xente vexa as súas recesións teranos por autores en castelán. E é que é moi triste. Levar tantos séculos tratándo de asimilarnos, non o conseguir e agora, por riba, as literaturas arxentina, cubana, mexicana, colombiana…xa non se recoñecen dentro da literatura castelá, xa non digo española, porque a miña tamén é española, mais medios como eses nos que vostedes publican tratan de agacharnos, ningunearnos. Xa non se recoñecen na literatura castelá ou española e reclaman a súa independencia e quedan vostedes, os casteláns, tan sos… É ben triste. Porén tamén é o que merecen.

ASDO.: Xosé M. Eyré

crítica de ROSALÍA FEMINISTA (Edición de Helena González, Xerais)

UN LIBRO IMPRESCINDÍBEL

Título: Rosalía feminista

Autora: Rosalía de Castro

Edición de Helena González Fernández

Editorial: Xerais

Hai libros bos, que merecen ser ponderdos porque presentan unha factura impecábel. Hai libros moi bos, aqueles que, ademais de contaren cunha factura salientábel, imprimen na nosa mente mensaxes importantes para nós e para o mundo. E hai libros imprescindíbeis, aqueles que che dan as ferramentas para elaborares ti un discurso propio que redundará nunha meirande conciencia de vivir e de como vivir. Esta edición de Helena González é desas. Si, xa sei, virá a dereita e a extrema dereita ladrando que iso é adoutrinar e, polo tanto rexeitábel. Porén, acaso eles non levan séculos adoutrinándonos nunha Historia que a eles lles convén por razóns políticas e non ten nada que ver coa realidade? Pois iso.

                     De entrada, a edición de Helena González da poesía de Rosalía non agacha o seu carácter transgresor, presentando o libro como un reto. O reto de ler a Rosalía con ollos feministas. E dá conta das inercias que o lector ou lectora terá que vencer. Porque existen moitas Rosalías, desde a Rosalía romántica a esta Rosalía feminista. Lecturas fillas do seu tempo e de determinados intereses sociopolíticos. Esta tamén, tamén é filla do seu tempo, tamén responde a uns criterios sociopolíticos indubidábeis: a loita feminista por liberar a muller do xugo masculino e paternalista. E por iso é importante. Imprescindíbel.

                     O libro é sinxelo. Costa dunhas palabras intridutorias de Helena González, onde xustifica as partes en que dividiu a escolma poética. E despois vén esa escolma, que o lector ou lectora deb ler en clave feminista. As partes de que consta son: DAQUELAS QUE FALAN; ABDICAR DE MIN; AS LAÑAS DO AMOR ROMÁNTICO; VIDAS PRECARIAS; SOAS, SEN AMOR, SEN AMO; VIÚVAS DE VIVOS: NUNCA MÁIS AGARDAR; SE PODES BAILAR É A TÚA REVOLUCIÓN.

                     Obviamente non  imos valorar aquí a calidade da poesía rosaliana, sería perder o tempo con iso, obviedades. Abóndenos simplemente dicir que, a noso xuízo, o libro de Helena González é pouco intervencionista. Si, xa sei, desta maneira é o lector ou lectora o/a que se decata en por si do feminismo da obra rosaliana. E iso é impagábel. Mais vivimos un tempo involucionista tal que son moitas (demasiadas a meu ver) as mulleres que non saben saír desde xugo machista e paternalista, mesmo chegando a pretender minimizar e despezar a loita feminista a través do tempo. Mulleres indoctas e alienadas contra mulleres con conciencia e litadoras. E, polo tanto, a quen escribe isto gustaríalle que Helena González fora, poema por poema, indicando: “ves?, por isto é feminista”. Sería un traballo enorme, xa o sei. Porén é que hai moitas mulleres -e homes tamén, mais é moito máis grave o caso das mulleres- que precisan aprender a ser feministas.

                     Ser feminista é ser progresista, estar ao carón da loita social máis vangardista e imprescindíbel: devolver a voz ás muleres, esa voz por tantos séculos silenciada, e restituírlles os seus dereitos en pé de igualdade. Ser feminista é loitar pola liberación da metade da humanidade. E libros como este de Helena González indícannos o camiño.

ASDO.: Xosé M. Eyré