crítica de TANTOS ANOS DE SILENCIO, de Francisco Castro, en Galaxia.

NA BATALLA POLA DIGNIDADE E A UTOPÍA

Título: Tantos anos de silencio

Autor: Francisco Castro

Editorial: Galaxia

Desde hai bastantes anos é frecuente oír/ler iso de “outra novela da Guerra Civil”, dito en ton despectivo, coma se as inxustizas se repararan a golpe de número de novelas.

                     Desde hai bastantes anos é frecuente oír/ler “perderon a Guerra e agora queren gañala escribindo novelas e máis novelas”. E non. Non se trata de gañar o que se perdeu. A Guerra Civil froito do Golpe de Estado Franquista perdeuse e despois viñeron 40 anos de ignominia. Iso ninguén o vai cambiar. Porén, por moitas novelas que se escriban nunca serán suficientes para restituírlles a dignidade roubada aos que loitaron pola República, réxime legal e lexitimamente establecido daquelas. A dignidade. Porque loitaron polo  único goberno lexítimo. E deron a vida, moitos e moitas, na fronte de batalla. E outros moitos e moitas foron axustizados, asasinados sen máis xustificación que a do tiro fácil, a da revancha política ou social ou cultural. Polas noites ou de madrugada. Nas gabias, nos muros, nas cunetas, de calquera maneira. E moitísimos ou moitísmas máis aínda tiveron que vivir coa cabeza gacha, os ollos cegos, as orellas pechadas e a boca muda, aturando montes e moreas de insultos, de confiscacións de bens, de ultraxes, de cabezas rapadas (as mulleres) e moitas cousas máis que nin eu vou poder lembrar agora, nin tempo temos para facelo nin este é o lugar máis axeitado.

                     Pois si. Esta de Francisco Castro é unha nova novela sobre a Guerra Civil. E nunca serán escritas abondas vista a magnitude de maldade que esta espertou e que os cidadáns tiveron que sufrir durante a ditadura franquista. Nunca serán abondas. Ninguén pode dicir, con cada novo título dedicado a esta temática, que xa leu abondo e que xa sabe sobradamente como sucederon as cousas. Porque non. Non o sabe sobradamente nin quen lera todas as novelas a ela dedicadas. Porque o espanto, o abraio, nunca deixarán de sorprendernos, de deixarnos atónitos. E, o peor, a realidade seguro que foi moito peor e moitísimas veces anónima, agachada, que non se soubera nada…

                     Da trama só vou dicir que todo comeza cando a Asociación pola Memoria Histórica atopa, nun pazo, unha fosa común con restos de varias persoas e outro enterramento próximo  cunha moza cun libro entre as mans. A partir de aí comeza a revisión duns feitos acontecidos no pazo a raíz do estourido do levantamento fascista. A partir de aí desenvólvese unha novela que está escrita na loita pola dignidade que nunca debe esquecer o ser humano, porque se é humano é precisamente por ter memoria histórica e sobre todo memoria histórica do horror. Quizá haxa quen diga que as personaxes están un chisco idealizadas, que podían ter máis “arestas” e así mesmo daría para unha novela con máis fondo. Quizá. Non o nego, mais agradezo ao autor, Francisco Castro, a aposta decidida pola utopía. Pola utopía positiva (porque tamén hai utopías negativas, véxase o fascismo hitleriano), pola utopía que consiste en cre que se pode cambiar o mundo a mellor, e que ese cambio a mellor vai vir da man da cultura. Agradézoo, porque nestes tempos que corren (máis que pragmáticos, anti-utópicos, negacionistas) é moi necesaria xente que aínda crea na utopía, na utopía e en que a cultura é a chave para mudar as cousas no mundo. E, dentro desa cultura, moi especialmente a poesía. O eloxio do poeta que se realiza na novela é para non deixar pasar sen comentario. Máis idealización? É certo que un bo poeta ( ou un bo escritor) pode ser unha mala persoa, mais a experiencia propia dime que gañan os que son boas persoas. Boas persoas que ademais realizan unha aposta pola beleza, pola beleza escrita con palabras.

                     Si, na novela hai un poeta, Ramón Gándara, e un poemario de amor, inédito porque os fascitas mataran a Ánxel Casal, que o ía editar. E o amor é outra das palabras clave, porque a novela de Francisco Castro tamén é unha novela de amor. De amor filantrópico, de amor utópico, de amor paternal, de amor pola humanidade e de amor entre unha moza e un mozo. E tamén de odio. Porque o levantamento fascista “lexitimou” o odio e, no seu nome, podía cometerse calquera atrocidade que, sendo vítimas os inimigos do réxime, todo valía.

                     Lembremos agora que o pazo en cuestión se constituíu na antesala do campo de concentración de San Simón. San Simón, onde o cura xuntaba os presos para verterlles palabras de odio desde o púlpito, dicíndolles que o mellor que podían facer (por España) era morrer…

                     Porén, non nos vaiamos do fío. Diciamos que esta era unha novela na loita pola dignidade. Na loita pola dignidade como persoas, como pobo, como vítimas, como inimigos do fascismo. E unha novela reivindicadora da utopía. Mais tamén é unha novela na loita pola dignidade da muller como persoa. Pois a protagonista central é vítima de malos tratos, é vítima do machismo, e nin as ordes de afastamento logran evitar que esa “besta” que tivo por marido se achegue a ela. É esta outra loita que non convén esquecer, e que tamén enriquece unha novela que logra atrapar ao lector. Pouco a pouco ( o fragmentarismo e a brevidade son dúas caracteríticas formais) o lector vai ficando enredado na tea argumental de xeito que lle tarda en chegar a conclusión, o remate, a solución. Nisto, a novela resulta realmente consistente.

                     O peor da novela é que precisaba dunha revisión máis concentrada, que evitara castelanismos como “tododiós”, “coño”, “bendicen”, enderece” ou outras deformacións como “maratóns” en lugar (imaxinamos) de “moratóns”…

                     Que será de nós o día en que ninguén crea nas utopías? Que será da humanidade o día en que a dignidade non sexa máis que unha palabra no dicionario?

                     Pois para iso, para recuperar a fe nas utopías, para recuperar a fe na dignidade humana, lean esta novela, por exemplo.

ASDO.: Xosé M. Eyré

segundo loito, agora polo Pepe da Marilú

Doito escribir sobre aquelas persoas que para min foron referentes vitais, sexan familia ou non. Neste caso si. Os dous son os maridos das dúas afilladas da miña nai. Xente moi próxima.

No caso do Pepe da Marilú, a quen demos terra o sábado, e eu quedei tan canso que até hoxe non puiden escribir, sempre foi home de poucas palabras, falaba moi pouco, só se lle preguntabas algo. Porén o seu sorriso era eterno. Nunca o vin qu enon sorrira. Nunca o visitei que non me abrira as portas da casa de maneira total. ” A Marilú non che está (,ou está traballando), ti entra e colle o que precises”. Porque o Pepe era un home todo bondade, todo o que tivera compartíao mesmo a risco de ficar sen el, ou sen a súa parte.

Vánseme indo estes referentes vitais e váiseme asomando un abismo que me dá medo…

O caso do Antonio da Marité é moi difertente. Convivivmos moito. Vivimos moito tempo na mesma parroquia. E, despois da emigración en Inglaterra, cando traballaba na madeira, rara era a semana que non nos visitara varios días á hora da cea. Gorentáballe especialmente o caldo que facía a miña avoa Xesusa, e mandábase un prato ou dous “por acompañarnos”. Tamén era un home especialmente alegre. Xa teño dito que non lembro conversar con el sen acabar sorrindo ou rindo por moi soturno que estivara ao principio. Sentía por el un afecto especial, era curmán político mais o de político nunca llo tiven en conta. Era un máis da familia. E nas súas matanzas teñi vivido momentos memorábeis.

Vánseme indo os referentes vitais e váiseme amosando un abismo que me dá medo… porque nin eu, nin os meus curmáns, estamos á altura deles ou dos meus tíos. Levo pendsado moito como esta xente, que viviu a guerra e/ou a postguerra, podía ter semellante alegría. Ir a Riopedroso ou a Paderne tanto daba, sabía qu eme ían recibir con alegría, non só pola estimanza en que tiñan a miña familia, senón porque eles eran así, celebraban cada día co mellor humor posíbel, sempre atopaban a maneira de facer dese día algo especial…E iso, nós, os “novos”, por moitos recortes que colleramos, aínda que as cousas se nos foron pegando, esa actitude vital, xa non é o mesmo…e síntome perdido.

crítica de CORTE E CONFECCIÓN, de Celia Díaz Núñez, en Galaxia.

RELATOS MOI BREVES, POSÍBEIS MICROCONTOS E A CONCEPCIÓN DO TEXTO COMO A ARTE DE CONFECCIONAR PRENDAS.

Título: Corte e confección

Autora: Celia Díaz Núñez

Editorial: Galaxia

O título destas liñas saíu como saíu, porque quizá deberamos comezar polo final. De feito, a concepción do texto como a arte de confeccionar prendas abre precisamente o libro. Non se trata de ningún relato, nin de ningún microconto, senón dun texto metanarrativo, no que se compara a confección de prendas de vestir coa confección do texto. Mataliteratura, en realidade, porque esta concepción tamén serve para a poesía ou o teatro, aínda que no libro se fala de “escribir unha historia” a nós parécenos claro que se poida entender de xeito extensivo.. Resumimos: o primiero é contar cunha “tea de calidade”, é dicir: “un argumento interesante con personaxes sólidas e ben definidas, unhas localizacións ben perfiladas e unha historia tenra, emotiva, emocionante, trepidante” Fixémonos ben nestes adxectivos, vai ser importante cando falemos do libro. Logo vén a patronaxe, é dicir: “a trama”, que debe ser intelixíbel e coherente para que todo teña sentido. Fixémonos outra volta, porque por aí andan opinións segundo as cales a verosimilitude é algo accesorio. E por último “ as puntadas”, as puntadas que son “ as palabras”. Unha reflexión moi acaída cando hai escritores que simplifican propositadamente a súa linguaxe; canto menos variadas sexan as puntadas menos posibilidades de confección existen, canto menos variada sexa a lingua menos posibilidades expresivas existen. Máis clara non pode ser Celia Díaz Núñez.

                     Aínda que a maioría dos exemplos que pon Celai Díaz se corresponden coa actividade do xastre, non cómpre esquecer nisto ás modistas, ou mesmo as costureiras, máis sacrificadas aínda coa súa máquina ao lombo cando cosían polas casas.

                     Porén este é un libro de relatos moi breves, e xa comentamso abondo a presentación, que é un discurso metaliterario mais non un relato. Trinta relatos moi breves, se neles non contamos o “Tutorial” derradeiro, que en realidade é un instructivo, un manual de instrucións. Os que si son relatos son os anteriores. Realtos moi breves, ás veces na fronteira do microconto (páxina e media de extensión, como moito). Acontece isto unhas oito veces, mais dicimos que son relatos (moi  breves) na fronteira, porque en realidade nunca son microcontos. Os microcontos, alén de non superar a extensión fixada, requiren un remate lostregueante que impacte decididamente no lector ou lectora e mesmo que @ obrigue a voltar a vista cara ao título e as primeiras palabras. E aquí non sucede. Son relatos climáticos, iso é certo, mais non pasan de aí, son relatos climáticos como tamén climáticos son os que superan a extensión da micronarrativa. Nin tampouco é micronarrativa o derradeiro texto, trátase dunha fórmula de moito éxito na micronarrativa, mais agora nin a extensión o permite.

                     Do resto de relatos moi breves, que son moitos aínda coa salvedade antes mentada, o libro caracterízase por dispoñer en primeiro lugar aqueles protagonizados por mulleres, tanto é así que, cando comezamos a súa lectura parecíanos estar diante dun libro que só ía ter protagonismo feminino. Mais non é así, os últimos once (se non contamos mal), en bloque, están protagonizados por homes, e antes xa atoparamos outros con outros protagonismos. Porén, malia iso, non nos cabe dúbida da querenza da autora por un protagonismo feminino que ademais denuncia diversas situacións polas cales a muller ten/tivo que pasar neste mundo. Desde a consideración da muller como “obxecto”, ao maltrato machista, a tradexia da Guerra (in)Civil, a prostitución, o comercio con seres humanos (mulleres), ou a vinganza (que obriga a supoñer un maltrato anterior). Por poñer algúns exemplos que guíen a unha posíbel lectura incitada pola temática.

                     E tampouco seriamos xustos se non dixeramos que tamén hai relatos que non os protagonizan nin muleres nin homes, senón animais, como antes apuntabamos.

                     Nin se remataramos sen indicar que Calia Díaz, a autora, se manexa especialmente ben neste tipo de relatos moi curtos. Sabe crear axiña a tensión que mantén ao lector ou lectora atento ao que se conta. E, logo, tamén resulta moi hábil rematando os textos de maneira climática, inagardada, sorpresiva. Non cabe dúbida de que é unha lectura moi aconsellábel.

ASDO.: Xosé M. Eyré

Hoxe esta bitácora está de loito e, calada, chora

Pola morte do Antonio. Curmán político. Xente do melloriño. Non lembro falar con el e que non me arrincara un sorriso por moi soturno que eu andara. Desde os dous anos levo perdendo xente polo camiño da vida, entón foi o meu avó paterno, e antes ca el, antes de eu nacer, o avó materno na puta guerra incivil…

Só agardo, Antonio que ao ceo onde irás a miña avoa Xesusa che teña quente un prato do seu caldo que a ti tanto che gorentaba…

O resto son lágrimas.

O ESTRANGULAMENTO DA LITERATURA GALEGA A MANS DO PARTIDO POPULAR

Antes de nada debe quedar claro que escribo isto a raíz da publicación no suplemento Sermos Galiza ( sábado 1-02-2020) da reportaxe de Héctor Pena titulada “As mil frontes do libro galego”. Os datos cos que vou elaborar este artigo saen de aí, e non existiría este artigo sen a reportaxe do devandito Héctor Pena. Que son uns datos que reflicten unha situación moi grave a meu ver; agardei, mais non vin eco ningún da devandita reportaxe. Parece que o que lle suceda á literatura galega, á industria literaria galega, é como a procesión dos caladiños, todo é resignación, ninguén abre a boca para nada.

Na reportaxe falan os editores. Xosé Ballesteros (XB), presidente da Asociación Galega de Editores (AGE); Henrique Alvarellos (HA), vicepresidente da AGE; Fran Alonso (FA), vogal da AGE; e Xoán Costa (XC), presidente de NÓS DIARIO.

………………………………………..

-Todo comezou, segundo a nosa reinterpretación das entrevistas, coa desaparicón de A NOSA TERRA (XB), ao que eu engadiría SOTELO BLANCO OU EVEREST, mesmo a emblemática ESPIRAL MAIOR o pasou moi mal. Como di XB “ estamos nun escenario de sálvese quen poida, e ás editoras galegas non lles quedou outra que “ achicarse” ou desaparecer.

Evidentemente isto non tería acontecido se os empregos perdidos con eses peches foran de Citroën, do naval, da industria téxtil, ou “da pesca” (HA) por poñer uns exemplos. Porén, falo de memoria, eu non lembro que ningún sindicato alzase a voz, por exemplo…

– A Xunta destina, dos seus orzamentos, “un 0,6 á cultura, cando todos os parámetros internacionais falan de que un 2% debe ser o mínimo” (HA)

-En Catalunya ou Eukal Herria teñen “ axudas á produción editorial” (XB) que aquí non existen. Axudas si hai para a tradución “ que normalmente van a empresas non galegas” (XB). E o máis grave destas axudas é que todas as ramas da industria as teñen (HA). Esta é unha queixa que reproduce Fran Alonso cando demanda que a Xunta debería ir da súa man, debería atendelos como mínimo, mais o certo é que NUNCA se reuníu con eles (XB). Máis que un Conselleiro de Cultura e Turismo ( salientado meu) deberiamos ter un Conselleiro de Xacobeo, Turismo e Gaiás…

-Este escenario é para o PP o ideal, porque así compiten a literatura galega coa castelá en igualdade de condicións. Opinión miña: mentira, a literatura castelá, coma calquera outra literatura, dunha maneira ou doutra si recibe axudas. Ademais de que non é en “igualdade de condicóns”. Non hai máis que ir ás librarías e ver o espazo que ocupa cada literatura.

-Héctor Pena lembra que a Asociación de Bibliotecarios de Galiza denunciou a NÓS DIARIO que as compras de libros se reduciron un 50%. Henrique Alvarellos engade que a cifra é superior: “Desde 2008 a axuda á adquisicón de novidades editoriais baixou en 80%”. REPETIMOS, UN 80%. En responsabilidade comprtida por Xunta e Goberno central. Fran Alonso engade tamén a responsabilidade dos concellos, porque a Xunta tramita”esas compras a través das bibliotecas” públicas, “pero hai concellos que non o fan, caso de Vigo”. O estado das biliotecas públicas, partillamos eu, que cada vez son menos, non deixa de ser absolutamente laméntábel, partindo de instalación ás veces moi inapropiadas deica chegar a unhas existencias de exemplares bastante ou moi desactualizada; poucas son as que se salvan. Claro, as bibliotecas públicas son un elemento democratizador da cultura, que non é precisamente un dos obxectivos do PP, máis ben o contrario.

-Tamén denuncia XB que a industria editorial galega non pode asistir a feiras internacionais (asunto clave, engado eu), non hai axudas, desapareceron ( engado eu, outra volta). Porén o que si hai é un stand da Xunta baixo o epígrafe Galicia é o bon camiño, con fotos do Camiño de Santiago; pero as editoras galegas “non podemos nin opinar”. A cultura está ao servizo do turismo, engade XB, que anteriormente denuciara como a Xunta, que é a que pon  os cartos cre que a cultura é súa por esa razón.

-Un dos nichos de mercado que aliviaban a situación editorial galega era o libro de texto, porén tamén a Xunta-PP o dinamitou. De maneira vergoñenta, trampulleira e indo a facer o maior dano posíbel (opinión miña). Fala Xoán Costa dos PDF fotocopiados. Fala Fran Alonso do proxecto DIXGAL, no que non se tivo en conta a industria editorial galega e Xunta-PP recorreu vergoñentamente a editoriais foráneas. Lembramos moi ben como foi todo, porque entón aínda estabamos en activo, como de repente as aulas se encheron de pizarras electrónicas, que non eran precisamente barateiras, porque dese xeito pretendían eliminar o libro de texto partindo da complicidade das familias: máis económicos os libros electrónicos, e menor peso para o alumnado. Por riba, denuncia FA,  Galiza é a única Comunidade que renova os libros cada seis anos.

Alén diso tamén se denuncia (XB, HA, FA) que a porcentaxe de negocio que representa o libro electrónico en galego é ridícula

-Tamén segundo FA, o 56% da poboación galega é lectora, mais só un 3,5% dese 56% é lector habitual en galego. E a Xunta-PP tan tranquilos, non existe promoción da lectura desde as institución, cousa que tamén se denuncia. Próelles o corpo só pensar niso

-Outro aspecto a denunciar (HA) é que (institucionalmente provocada) a a falsísima idea da gratuidade da cultura. A cultura debe ser de balde, igual ca os concertos e outras actividades

-Para non pasar por alto: XB lembra que falta literatura de peso, autorías que poidan chegar a ser clásicos, como Suso de Toro, Rivas ou Ferrín.

-Deixo para o remate unha das denuncias que me parece máis grave, porque me toca de cheo. XB fala da atomización da oferta ( cremos que se refire ás tiraxes editoriais á baixa) e tamén da ATOMIZACIÓN DA CRÍTICA. Algo que dá moito que pensar e no que non vou profundizar despois de que teña denunciado a suplantación da crítica pola apoloxía. Algo para pensar, no momento en que nunca tant@s crtítc@s houbo.

É máis, fala abertamente da “desaparicón da crítica”, con excepcións mais “dramática”.

Finalmente queremos lembrar que tamén se fala da Lei do Libro, que está aí, pola que tanto loitou Manolo Bragado, mais que é papel mollado, pois nunca se levou a cabo sequera parcialmente.

…………………………….

Só é a voz dos editores, unha parte do sistema literario galego, mais unha parte fundamental.

Con denuncias o suficientemente graves como para que a comunidade literaria galega comece DUNHA VEZ a facerse oír, que para a resignación dos caladiños xa chegan os polítcos do PP en Madrid e a Semana Santa. O que está a pasar co CDG ou ERREGUETE non vén máis que a confirmar esta situación.

E lembren, isto só é un eco da reportaxe antes referida. Para contrastar ou ampliar información a ela nos remitimos.

crítica de AS BICIS, de Xabier Cid, en Espiral Maior.

POEMARIO SOBRE A NADA OU SOBRE A VIDA

Título: As bicis

Autor: Xabier Cid

Editorial: Espiral Maior

Pódese escribir un poemario tendo como tema central “a nada”? É máis, pódense esccribir dous poemarios simultáneos tendo como tema central “a nada” ? Pois si. Xabier Cid, do que levabamos moito tempo sen saber, desde aquel Terá as túas balas, e que agora reside en Glasgow, demóstrao neste poemario que recibiu o XXI Premio de Poesía Concello de Carral.

                     En si é un poemario duplo e formalmente anovador. Por un lado está o  poema “normal”, que trata precisamente sobre a nada, e que a defende. E por outro lado, debaixo del, vese outro poema en letra máis pequena, máis descritivo que o que aparece no nivel superior cun tipo de letra normal. Iso supón un xogo co espazo en branco que enche o poema ( poemas, temos que dicir, en realidade), xogo que se mantén ao  longo do poemario. Non é que sexa precisamente un poemario onde este xogo co espazo en branco condicione en exceso. Non. Para nada. Mais si se nota ese xogo, ese aspecto lúdico, se se quer. Con discreción empregado, o que é de ter en conta, mais si se nota. E a este xogo espacial, claro está, temos que engadir o poema situado por debaixo, que non é accesorio ou circunstancial ( anecdótico), senón que, desde a súa pequeneza hai veces que chega a desprazar totalmente o poema superior. Chega a desprazalo tanto que se converte no único que hai, pois o poema superior desaparece por completo. E non é que suceda só unha vez, sucede varias veces. Tamén acontece ao revés, que haxa silencio, ou que desapareza o poema de abaixo.

                     Deica aquí referímonos ao aspecto lúdico que preside o poemario desde ese xogo espacial. Desde logo que non é nada que non sexa agardábel, pois o mesmo título fai referencia a un obxecto empregado fundamentalmente no tempo de lecer: as bicis. Si, no tempo de lecer, malia termos lido que para o autor mesmo foi un instrumento de traballo. E, se non, para el, si o é para outra moita xente. Ademais, tamén, non se pode esquecer, de ser medio de trasporte. Non tanto en xeografías montañosas, mais en xeografías chas, planas, é quizá o principal medio de transporte, pola súa utilidade, por ser económico e por non ser contaminante. Case se pode dicir que é o medio de transporte “ideal”.

                     Ben, deica o momento describimos sobre todo o aspecto formal do poemario. E fixemos mención do tema central: “a nada”. Convén entón engadir que se trata dun poemario no que se observa a vida desde a velocidade que permiten “as bicis”, entre 10 e 20 quilómetros hora, sen forzar especialmente e sen lacazanear o pedaleo. É unha maneira de observar a vida pasar, unha maneira moi peculiar, pois permite decatármonos mellor ca noutro medio de transporte do que imos vendo segundo avanzamos. Porén, malia iso, sempre é realidade que nos resulta fuxidía, pois pouco tempo temos de apreixala cando unha nova xorde diante de nós. De aí ese concepto da “nada”, como eixo central do poemario. Porén, tamén é certo que ese “nada” pode, e debe, deixar paso a outro tema que non é outro senón “a vida”. Resulta curioso comprobar como desde esa “nada”, que en principio parece o baleiro, un precipicio sobre o baleiro, algo tan restitivo, pasamos a algo moito máis complexo, e moito máis inclusivo, como é a vida. Nada menos que a vida.

                     Así que, ademais da defensa e interpretación desa “nada” que se dá sobre todo na parte superior  ( ou poema central se queremos), como unha maneira de liberación ( podemos interpretar) se cadra (porque non ter porque ser así) e en voz feminina (a voz poética en todo o poemario é unha voz feminina), non cómpre esquecer ou facer de menos (por iso de que vai nun espazo inferior e en letra máis pequena) o que acontece no nivel inferior, máis descritivo, e, dentro desa descrición, tamén interpretativo.

ASDO.: Xosé M. Eyré

crítica de O VIAXEIRO PERFECTO (Iván García Campos, Galaxia)

A NOVELA E A VIDA

Título: O viaxeiro perfecto

Autor: Iván García Campos

Editorial: Galaxia

A novela como campo de experimentación, análise e experimentación, para entender mellor a vida, non é nada novo. Todo o contrario, semella ir indisolubelmente xunguida a ela desde o mesmo momento en que se empeza a falar de novela ( ou romance, máis extendido, o termo novela é máis restrinxido, menos popular polo mundo adiante). Porén tamén resulta innegábel que, hoxe por hoxe, unha boa cantidade de xente, de lectores e lectoras potenciais, só queren entender por novela aquel texto escrito en prosa e cunha trama que os entretén e mantén en tensión até o remate. Ben, pois nestas, cómpre engadir que non sempre o entretemento ten que chegar a través dese tipo de tramas, que pode chegar a nós a través das reflexións que o/a autor/autora deixa no texto ou ben provoca en quen le.

                     Desde esta concepción é desde a cal se escribe O viaxeiro perfecto, nova entrega de Iván García Campos. A trama convencional é moi simple: un condutor de ambulancias (Mario) e un vello a piques de morrer (Raimundo) deciden botarse estrada adiante. É dicir, estamos diante dunha road movie, que xa non é un xénero novo na nosa narrativa aínda que non sexa dos máis habituais. Se non erramos a última que lemos foi Zapatillas rotas, de Xabier Quiroga, e se a lembramos é porque tamén ten un ancián como protagonista, igual que aquí Raimundo tamén é un ancián. E pouco máis engadiremos sobre a trama, só dicir que viaxan polo Norte e chegarán a París. Porque a París? Pois porque é a Cidade da Luz, interpretamos, e a luz é precisamente algo que os dous protagonistas van procurando nos seus diálogos e silencios. Alí chegarán  no seu Mini emprestado, mais a novela non remata aí, xa advertimos.

                     De maneira moi propositada a novela está escrita nunha prosa moi sinxela, moi atenta ( sobre todo no inicio) ás descrición, mais unha prosa moi sinxela, que foxe da complexidade sintáctica porque pretende precisamente que quen le se fixe no contido. Vaia, unha novela formalmente sinxela, mais de contido moi interesante. As reflexións que Raimundo (vestido como un redivivo Elvis Presley) e Mario comparten son ás veces moi próximas á anécdota curiosa, fundamentalmente cando Raimundo (unha personaxe culta) lembra diversas tribos e sociedades que os occidentais consideramos anticuadas porque non somos capaces de entendelos…aínda que esas sociedades ou tribos acheguen unha concepción da vida precisamente moi interesante por ser pouco común, e que significa unha luz distinta para alumar un camiño que nos semella tan coñecido (malia non ser certo, o camiño da vida nunca o coñecemos ben, nunca).

                     Non pode pasar por alto a concepción da vida como viaxe que propón Iván García Campos. Si, non é nada novo, xa se viu moitas veces. Mais non deixa de estar de actualidade. Non deixa nin deixará. É certo que, en xeral, lembra algún título da Nova Narrativa Galega, precisamente o que segundo algúns lle pon fin. Mais iso non deixa de ser unha casualidade forzada por procurar unha expresión sinxela. O que non se pode é falar de minimalismo expresivo, iso xa sería demasiado. E, certamente é unha novela de viaxes, mais non unha novela de viaxes ao uso. Paran en moitos sitios e non se pode dicir que descritivamente sexa pobre, mais tampouco explota esa veta narrativa, non cómpre desviar a atención lectora.

                     Presentada en catro partes de extensión desigual é preciso mentar a primeira parte, dun único capítulo mais na que se tematiza a necesidade de ver a vida con perspectiva. Ver a vida con perspectiva, que significa desfacernos das orelleiras que nos impón a nosa condición de europeos e occidentais. Por iso as múltiples referencias citadas, máis que curiosidades son auténticas necesidades narrativas nun discurso como este. Ao que cómpre engadir que a novela remata en Manaus, cidade brasileira que foi en tempos a máis importante do Brasil, e que vai significar un regreso ás orixes. Un regreso ás orixes para as personaxes e a necesidade dun regreso ás orixes para o lector ou lectora. Porén non queremos desvelar máis nada do remate. Un remate no que, iso si, non hai conclusión, non se chega a conclusións. As conclusións que as elabore quen le a partir do discurso lido. Un discurso que si deixou unha cousa clara: o viaxeiro perfecto é o que nunca chega á meta, é o que goza da viaxe sen impoñerse unha folla de ruta conclusiva, porque o importante é viaxar. Como o importante é vivir, de tal maneira que o pasado de Raimundo ten moito que ver na trama, e non tanto o de Mario, que non só é chofer, senón tamén amigo e coidador.

ASDO.: Xosé M. Eyré

autotradución e reescrita, interesantísimo comentario de PEDRA, que vai máis alá da concepción bilingüe do texto.

“Na miña opinión, o problema non é tanto a autotradución coma a reescrita. Autocítome:

Hai escritores, como Domingo Villar, autor de Ollos de auga (2006) e A praia dos
afogados (2009) que non só publican a un tempo as súas obras en galego e castelán,
senón que falan da autotradución coma dun proceso case simultáneo. “As dúas edicións medraron xuntas, ás veces en paralelo, ás veces contaminándose mutuamente.
“Escribo en galego e logo traduzo”, explica Villar, “pero hai cousas que volven. Non
sei se enriquezo ou estrago o orixinal, pero o proceso de reescrita acaba modificando a
primeira versión.”

Para Villar, “O lector máis profundo dunha obra literaria é o tradutor, e eu teño a sorte de poder compaxinar estas dúas olladas. Se a ninguén lle
sorprende que un pintor mude o grafito polo óleo, non sei por que tería que sorprenderlle que un escritor manexe dúas linguas.”

(…) contrasta coa despreocupación de Suso de Toro na autotradución de Ambulancia, na que “llegó a resucitar en la versión autotraducida (…)
a un personaje que en el original gallego había muerto”, ou a daqueles autores, coma Alfredo Conde, que aproveitan a autotradución non só para corrixir, senón para
reescribir, recoñecendo implicitamente que o orixinal en galego é só unha versión que
non ten porque ser a definitiva, a traducible, a canónica.

Para ilustrar a problemática entre autotradución e reescritura no que atinxe á obra de Conde, podemos acudir ao artigo de Tavani sobre a tradución ao italiano de Xa vai o
Griffon no vento:

“(…) quero referirme á autotradución, é dicir á tradución, feita polo propio autor, a unha lingua diferente da súa, e que en efecto non sería clasificable como verdadeira retradución, posto que representa máis ben unha modalidade «outra» da obra orixinal, coa cal comparte a
paternidade e a dignidade da escrita, mais que aínda é, como calquera tradución, un obxecto
literario diferente do texto de partida.”

Segundo conta Tavani, cando despois de ler o Griffon lle propón a Conde a posibilidade de traducir o libro ao italiano, o escritor ofrécelle un exemplar da autotradución da obra ao castelán,

“Daquela eu era apenas un aprendiz no oficio de galeguista, e ter a posibilidade de verificar a exactitude das miñas interpretacións —cotexando o texto galego cunha versión que para min nese momento era lingüisticamente máis accesible—, pareceume moi útil, e polo tanto dispúxenme a traballar contemporaneamente sobre as dúas versións, o orixinal galego e a tradución castelá que, sendo da autoría do propio Alfredo, era para min tamén un orixinal.”

Mais o tradutor pronto abandona a lectura da versión en castelán, porque

“(…) non soamente a lingua da versión castelá resultaba menos sintética, menos suxestivamente alusiva que a da versión galega, senón tamén porque o estilo orixinal de Alfredo —alén de ser moi connotado— amosa unha «galeguidade», se me admiten a
expresión, que en parte se perde na forma castelá (…) decidín evitar o uso dese filtro
adicional entre o autor e o lector italiano e intentar, na medida do posible, reproducir
directamente ese recendo especial que se manifesta na narración e que chamei, non sei se acertadamente, «galeguidade»”.

Tavani recoñece que de non ter lido con anterioridade o orixinal en galego, “non
repararía na menor carga suxestiva do texto castelán, como sen dúbida non repararon
nesa diferenza os lectores casteláns.” Mais non é só esa perda de ’galeguidade’ a
diferenza máis evidente que Tavani atopa entre o orixinal e a autotradución:

“(…) Alfredo, ao traducirse, muda, varía, transforma o texto galego, sexa por motivos
lingüísticos determinados polas diferenzas estruturais dos dous idiomas, sexa por unha
vontade aclaratoria cara ao lector alóglota ou cara a si mesmo, sexa por motivos estilísticos ou
aínda porque si, porque a novela é súa e el ten o dereito de escribila como quere.”

A cuestión é que esas reescritas mudan o suposto orixinal, que pasa de orixinal a borrador. Coma se o orixinal en galego fose un ensaio da obra real: a tradución ao castelán.

Esaxero? Seguro que si. E de certo pérdeme a miña furia de conversa. Coma neofalante que son 🙂

Neofalante contraditoria, porque eu mesma me autotraduzo ao castelán para poder publicar. Tentando evitar a tentación da reescrita, que sempre está aí.”

…………………………………….

Primeiramente teño que parabenizar a PEDRA por tan interesante texto, que vai alén da concepción biligüe do texto, e incide na considración do texto en galego como un borrador que logo é modificado durante a tradución, aspecto que tamén teño denunciado nas miñas críticas.

Do mesmo xeito, das mudanzas nas edicións de Suso de Toro tamén podo dar fe eu.

Dá gusto ter lectoras/lestores tan ben inormados.

o comentario de PEDRA, e a situación da poesía galega actual

Comenta PEDRA:

Ola. O da autotradución ou publicación en castelán como síntoma de falta de compromiso coa lingua, coa cultura galega, paréceme unha etiqueta inxusta. Onde nos deixa iso ás e aos que non podemos publicar en Galicia porque cada vez se publican menos libros, cando menos en poesía, e porén vemos como as editoras do estado español si nos abren as portas a publicar en formato bilingüe? Temos que renunciar á publicación das nosas obras para demostrar (a quen? por que?) o noso compromiso coa lingua?

Eu escribo en galego. Unicamente en galego. Narrativa e poesía. Coa narrativa nunca tiven problema en publicar en editoras galegas as poucas obras que escribín, pero coa poesía semella imposible. Nin presentándome a concursos (a única garantía de publicación en poesía hoxe en día), nin enviando o orixinal ás editoras. Porén, os meus dous poemarios foron ou serán publicados (un esta a piques de saír do prelo) por editoras de fóra, en bilingüe, sen o máis mínimo problema. Con absoluto respecto a miña condición de escritora en galego.

Non é unha cuestión de mercado. É unha cuestión de lectores. Escribimos para comunicar, e se a nosa cativa industria editorial non nos facilita esa comunicación, buscaremos acadala dende fóra; a través de textos editados no estado, si, mais coa ollada posta en Galicia. Ben consciente de que os meus lectores, de habelos, estarán aí.

Un saúdo.

……………………………………………

RESPOSTA: Primeiro aclarar que eu me refiro ás traducións ou autotraducións na NARRATIVA. É un feito que acontece, que me parece que ten un siginificado qu epode ser o que eu lle dou. Oxalá que non. Non quere dicir que eu estea contra as traducións. Nin moito menos. Porén cómpre deixar primeiro que se venda en galego, se non é xogar á contra. Como lle lin a Jaureguízar, creo, abren camiño para outros autores e autoras.

Despois de agradecerche o comentario, indicar que resulta moi significativo en canto pode reflectir o estado da poesía galega. Non hai dúbida da súa calidade, nin aquí nin fóra de aquí, por iso acollen ben a poesía galega, na miña opinión. Pero o teu comentario verbo da dificultade publicar poesía en galego pregúntome se non será síntoma dunha atomización da poesía galega a redor de pequenas editoriais, que traballan moi ben (iso é innegábel) mais que poden ser pouco accesíbeis a autores ou autoras nov@s e que polo tanto está fóra do circuíto.

Pode ser un síntoma tamén moi a ter en conta. Unha hipòtese sobre a que traballar.

Remato con algo que comentei con Uxía Casal Silva nas redes sociais: non esquezamos nunca que viaxamos no barco da literatura galega, cando o adxectivo deixe de ter importancia, cando só se faga literatura e a lingua sexa a galega por casualidade ( non se escolle onde se nace)…entón estaremos en perigo.

Creo que era Alfredo Conde ( un señor que escribe en galego de casualidade ) quen dicía que da literatura só agardaba poder gorentar unhas nécoras no Carretas… Eis un exemplo dun mal exemplo…

crítica de ORACIÓNS PROFANAS, de Xurxo Alonso, en Espiral Maior.

POEMARIO INTENSO, POESÍA DE ALTÍSIMA CALIDADE

Título: Oracións profanas

Autor: Xurxo Alonso

Editorial: Espiral Maior

Xa desde o mesmo título, este novo poemario de Xurxo Alonso (pintor cando non escrebe e poeta cando non pìnta) recende a poesía profunda, poesía dunha calidade inmensa porque desde ese título ou se chega á banalidade máis “discreta” (por usar un eufemismo) ou ben se acada un poemario realmente sobresaliente, ao alcance de non moit@s poetas senón só daqueles ou daquelas que esmerilan o texto até facer del a expresión verbal da beleza feita con palabras que acada o cualificativo de sublime. Porén, antes de falarmos do conxunto do poemario, sen saírmos do título, queremos deternos un chisco nel. Porque a palabra primeira é “oracións”, esa palabra significa que se eleva un rogo ou petición a intancias máis altas cás humanas; é dicir, desa palabra conclúese a pequeneza do ser humano neste mundo, tamén a súa soidade, e, desde logo a necesidade de que alguén cun  poder superior axude a humanidade. Mais son oracións “profanas”, non se dirixen a ningún deus ou deusa ou ser superior, son profanas, descridas, se se quer, o cal vén ratificar esa soidade da que falabamos antes.

                     E non continuaremos sen antes mencionar que foi merecente do III Premio de Poesía Xosé María Díaz Castro. Non é que só nós nos decataramos da moi alta calidade deste poemario. E para ratificalo aínda máis poden vostedes corroboralo no agudo prólogo de Xosé María Álvarez Cáccamo, voz máis que autorizada que fala da “habilidade combinatoria do poeta, da súa destreza na selección do modificador sorpresivo ou no modelo de contraste entre significados abstractos e concretos” (16). Palabras que nós subscribimos plenamente porque dan unha imaxe cabal dunha poesía, a  deste poemario, que tamén é “unha fertil paisaxe sensorial e conceptual” (…) que se interna “no complexo territorio das cosmogonías en procura dunha interpretación poética da densidade do universo” (16). Nós non o diriamos mellor.

                     Para facernos unha idea desta densidade conceptual que o poemario ofrece, igual resulta útil un repaso a algunhas das palabras temáticas que nel se atopan. E aí temos o mundo do mar (cuxa aparición se fai de maneira sorprendente e imaxinativa), os nomes dos meses ( que establecen un nó de durabilidade e presenza poética extensa), a luz (e con ela o resplandor, e o lume), pero tamén a brétema (e a néboa), e o bosque (que ten un papel asimilábel ao mar, ese mar vexetal), e tamén a terra, a pel (moitas veces, que é un poemario de contactos), a ferida (loxicamente), o verdear, a auga, o vento, a cinza, os sentidos, o corpo, o día (e a noite, tamén), a arxila ( e o escultor, tamén)… Como se pode comprobar, un mundo de palabras temáticas que se dirixe fundamentalmente na dirección semántica da natureza, mais tamén do corpo, dos sentidos. Dese futuro que sorpende ainda nun presente que se cadra xa é pasado. E do amor, esa palabra eixo, ese concepto fundamental para o ser humano, pero tamén o desencontro e a perda. A substancia da verdade, sempre na súa procura, e co oficio do esquecemento ameazando. E a vida, e a morte (tamén).

                     A densidade conceptual pódese extrapolar a partir de aí. Porén, con ser moi significativa para establecer o contido semántico do poemario, aínda habería que engadir que a voz poética escrebe e indaga tamén sobre o propio acto poético, tamén hai metapoesía, tamén, non se esquenza. Mais, alén desa densidade agora máis completa, no que verdadeiramente sorprende o poemario é no aspecto formal. Poucas veces atopa un un poemario tan rico en imaxes (suxestivas, impactantes, que demandan segundas lecturas) que poboan uns versos que, dese xeito e complementados co resto de figuración verbal (metáforas, simboloxía, etc…) conforman uns versos de densidade semántica (contido) e figurativa (forma) realmente grandes, sorpesivos e extraordinariamente logrados. Tan logrados e sorpresivos que fan a lectura moi densa, moi rica. Versos e poemas que son propios dun autor que meditou moito no contido e tamén na forma expresiva, non son achados máis ou menos pertinentes e epatantes, todo o contrario.

                     Deste xeito preséntasenos a de Xurxo Alonso coma unha das voces poéticas máis interesantes, maduras e completas do panorama poético galego. Que non é dicir pouco, precisamente. A verdade é que se fai moi complexo escoller cales son os mellores poemas deste libro, porque a calidade é tan semellante en todos (e tan sorpresiva a forma) que se volve tarefa auténticamente imposíbel.

                     Velaí. Góceno. Explóreno. Méreceo, o poemario, o poeta. E meréceno vostedes, lectores e lectoras que non se conforman co evidente, coa tona máis ou menos aparente, e que gustan da profundidade temática apooiada nunha riquíma aparataxe figurativa.

                     ASDO.: Xosé M. Eyré