crítica de DEUS NÃO PROTEGE OS CERTINHOS, de José Eduardo Degrazia, en Penalux

AS TEMPESTADES INTERIORES

Título: Deus não protege os certinhos e outros minicontos impuros

Autor: José Eduardo Degrazia

Editorial: Penalux

Nota inicial para o lectorado galego: Os “certinhos” son xente ben comportada, ben vestida, até límites de esaxero, e con alta estima persoal. Non é termo que usemos desta banda do Atlántico, por iso o aclaro. Aquí acostumamos usar “fachendoso”, “presumido·, “vaidoso”, “figurón”… Mais en “certinhos” non percibo tanta carga despectiva, senón mesmo certa comprensión, non exenta de crítica, ou compaixón, conmiseración íntima por ese tipo de xente. É posíbel que na miña concepción de “certinhos” tamén inflúa a perspectiva desde a cal os contempla José Eduardo Degrazia, o escritór de Posto Alegre, de cuxa obra nos imos ocupar a seguir.

                     Agora imos coa crónica libresca de Deus não protege os certinhos. Despois de O atleta recordista (1996), A orelha no bugre (1998), A terra sem males (2000), Os leões selvagens de Tanganica (2002), A colecionadora de corujinhas (2016) e agoar este Deus não protege os certinhos, estamos a falar dun escritor que cultiva o miniconto de maneira convencida ao longo de boa parte da historia minicontística brasileira, tendo en conta que xa nos anos ´70 os publicaba en prensa e que O atleta recordista é o primeiro título que propón o termo miniconto para estas historias brevísimas…sen o nome de José Eduardo Degrazia non se pode entender cabalmente nin a aparición do miniconto brasileiro de xeito individualizado xa nin tampouco a súa evolución.

Dividiremos a crónica en capítulos.

CAPÍTULO 1

                     Sendo o miniconto territorio da brevidade, a actitude autorial ou narratotorial con respecto aos enredos propostos non sempre se visibiliza diafanamente. O procedemento máis habitual consiste xusto no contrario, en expoñer as personaxes no seu conflito. Excepto cando o autor é José Eduardo Degrazia, que xa nos seus primeiros títulos deu mostras de algo infrecuente na brevidade da minicontística: a creación de ambientes, de climas lectores. E non é estratexia narrativa que abandone no título que nos ocupa, non totalmente, non é o máis fácil de comprobar lendo cada miniconto en por si, porén unha vez que se le (e relé,e volta a ler, porque os minocntos é o que teñen, deixan aberta a porta a múltiples interpretaciósn) o volume enteiro chégase á conclusión de que o autor si expón as personaxes coa súa conflitividade interrelacional (ou íntima). Desde unha actitude narratatorial que á vez se pode cualificar como denunciadora e comprensiva.

CAPÍTULO 2

                     O feito de expoñer as personaxes e a súa conflitividade realízase coma se un raio, un alustro, iluminara esa conflitividade xustamente no instante en que se narra, en que se le. Antes utilicei a expresión “expoñer”, e é certo que existe exposición, mais non é unha exposición que implique confrontamento infléxibel carente de comprensión. Non, as personaxes aparecen manifestado as súas ruindades e miserias, as súas decepcións vitais e tamén os seus acertos e frecuentemente toman actitudes resolutivas. Estas actitudes resolutivas constitúen mesmo a epifanía final do miniconto. O obxectivo non é presentar a cara amábel da vida, as personaxes poden posuír configuracións persoais totalmente rexeitábeis para o ser humano que detente valores morais. Mais tamén é certo que son “as súas” personaxes, que toda autoría no porceso de escrita se  familiariza coas personaxes. É un modo de entender mellor a vida e de entenderse mellor na vida. E tampouco é circunstancia aplicábel a todas as autorías, hainas que só pretenden contar unha historia para pasar o tempo, o que escriben non nace dunha observación crítica da realidade vital (actitude humanística) senón que está concebido simplemente para entreter, para encher o tempo de ocio sen máis.

CAPÍTULO 3

                     Até aquí falamos do libro de maneira moi xeral. Agora é o momento de particularizar, no posíbel, pois nun libro de minicontos caben moitas temáticas. Sen pretender exhaustividade queremos fixarnos nas que máis nos chamaron a atención non só polo carcácter de enredo senón porque tamén indican (unhas máis  e outras menos) determinadas estratexias narrativas que fan do libro esa realidade literaria única.

                     Comezaremso por indicar, precisamente, que os enredos é frecuente que se ubiquen na dialéctica entre confluencia e diverxencia. De pareceres, de opinións, de actitudes, de intereses sobre o que a vida ofrece á xente, ás personaxes, e a súa reacción. Non  se pode negar que ese punto de fricción é común na minicontístcia, na conflitividade que os  minicontos traen á luz, mais cada autor trátao de maneira persoal e intransferíbel. No caso que nos ocupa saen á luz temáticas como a resignación, as inseguranzas, a desgraza e compaixón, a tenrura, a decepción, a esperanza e a desesperanza, a indiferencia, a vinganza, a vulnerabilidade dos invulnerábeis, o lirismo, a corrupción (non só política, tamén da alma humana) e o escuro universo da delincuencia e o xénero negro, o noir, outra volta, tan propio do autor gaúcho desde xa os ´90. En realidade a vida é esceneario onde as máis baixas paixóns humanas se manifestan, ás veces cone claridade e outras de forma máis disimulada ou oculta. Fronte a isto, a actitude autorial consiste en narrar a súa crueza para que quen le tome nota da gravidade do asunto contado. Nárrase, inclusive con certa comprensión pola debilidade do carácter humano…mais sen deixar de denunciar, de protestar. Humanísticamente.

                     Fican aínda tres temáticas por comentar, que non só son temáticas, tamén son recursos e estratexias narativas de moita produtividade. Por sinal, a ironía, que deixa paso ao humor, pois significando unha actitude narratotorial crítica, tamén en moitas ocasións supón a aparición do humor (tan ben recibido sempre). A ironía, detrás dela está a confusión entre o que é lóxico e ilóxico; aparentemente todos sabemos o que é lóxico e ilóxico, mais isto, no miniconto sempre nos sorprende. E, xa que mentamos a confusión, a seguir chega a frustración. Ben se pode dicir que vimos á vida para saber o que é a frustración e mostrar a nosa reacción ante ela (e volvemos á resignación e rebeldía)

CAPÍTULO 4

                     Nótese, para máis, a preocupación polo propio acto da escrita, non só como materia narrativa, que o é, senón tamén com xeito de singularizar a escrita neste Deus não protege os certinhos, onde a chamada “economía de recursos” (ou depuración de estilo) está presente. A propósito desta preocupación polo acto da escrita hai que comentar o feito de que existan minicontos seriados e outras veces contados de forma fractal. Nun libro de minicontos a sorpresa é fundamental, e para tal, a variedade estratéxica narrativa é moi útil, como demostra José Eduardo Degrazia neste volume. Non faltan tampouco os títulos que conteñen varios minicontos (que quen le, se lle é posíbel, pode interpretar fractalmente ou non). E engádase a isto o uso, máis marcado que noutros volumes, de linguaxe coloquial como maneira de achegamento a quen le, de aproximarse a quen le.

CAPÍTULO 5

                     Se Deus não protege os certinhos, quen os protexerá?, pois todos necesitamos protección fronte á intemperie da da vida. A denuncia, o protesto, a rebeldía veñen xa indicados desdeo mesmo título. Que se complementa con “e outros minicontos impuros”, que non son impuros como referencia única á nova  forma de escribir e ler que son os minicontos. Sobre todo son impuros porque reflicten a ausencia de pureza na vida humana.

                     Mais, volvemos, se Deus non protexe os certinhos, se Deus non protexe…velaí o chamado á solidariedade, pois só entre nós nos podemos protexer da intemperie vital, axudarnos cando as tempestades interiores saen á luz e ameazan devorarnos. Só nós podemos protexernos da intemperie vital, mais téñase en conta que a tal intemperie non é algo que nos veña imposto por definición, como nas matemáticas. Non, a intemperie créaa o ser humano interrelacionando. Volvan ler o capítulo 3. A temática indica o momento do conflito, nese instante preciso o raio ilumina coas palabras do miniconto, ese instante preciso en que hai que tomar decisións, o raio ilumina o desconcerto no desasosego e tamén a resposta inagardada, sorpresiva, que pon en cuestión iso que chamamos razón, o método de raciocinio humano, que ás veces é des-humano, tantas.

ASDO.: Xosé M. Eyré

crítica de GOLPES DE LUZ, de Ledicia Costas, en Xerais

BRAVAS MULLERES

Título: Golpes de luz

Autora: Ledicia Costas

Editorial: Xerais

Cando unha autoría “sabe chegar” (como se di vulgarmente) a quen le. Iso é algo que se percibe inmediatamente. Abonda unha páxina, un par delas, para quedar preso na lectura. @s críticos preguntámonos sempre cal é a razón de que iso suceda, e, moitas veces conseguimos ofrecer resposta satisfactoria. Xabier P. Docampo, ese mestre inesquecíbel, non se paraba nestas miudallas técnicas…se tal petición non saía na conversa. El posuía un especial olfacto para distinguir as “autorías de raza” das que só tentaban contar unha historia. E, nese especial olfacto xogaba un rol moi importante a configuración e interralación das personaxes. Se digo isto agora é porque no seu parecer, xa desde os primeiros títulos, consideraba a Ledicia Costas como unha “autoría de raza”. Sei que algo disto xa o contei a propósito da primeira novela de Ledicia Costas, Infamia (Xerais, 2019), son ben sabedor, mais sinto que debo comezar así máis outra vez..

                     Xa o título, Golpes de luz, xoga coa amfiboloxía. Os dous substantivos poden refrirse a dúas cousas com mínimo. Golpes pode significar algo así como o choque violento entre dúas cousas, mais tamén pode referirse a un instante ou acción súbita, repentina. E o segundo pode referirse tanto a un instante (repentino) de clarividencia, como pode ser o nome dunha das protagonistas do romance. Ou as dúas cousas á vez, que tamén é posíbel. O título, na capa, aparece en maísculas. Xa se decatarían que eu optei por titular “luz” en minúsculas. Agora explícolles a razón.

                     Ledicia Costas preséntanos un enredo no cal Xulia, xornalista, despois dun divorcio traumático decide volver de Madrid á Galiza, á casa da nai, Luz, e con ela trae ao seu fillo Sebas. Non é un regreso agradábel, Xulia nunca tivo unha relación fluída coa nai, Luz. Porén non sucede o mesmo con Sebas, que axiña empatiza coa avoa, a cal asimila ao seu mundo de heroes mitólóxicos. Ese mudo de heroes mitolóxicos é máis ben propio dun dos seus amigos, Guerreiro, auténtico experto en todo o que teña que ver cos viquingos…e como a avoa Luz anda diario cun martelo na man e non dubida en golpear con el cando lle parece que a ocasión o require… Esta fusión entre realidade e mitiloxía, non é unha circunstancia máis do enredo, no é ocasional. Ledicia Cotas entremestura moi habilmente os dous mundos, quer porque Sebas e os seus amigos (Noa e Guerreiro) protagonizan o rescate de Luz, cando esta desaparece (o mundo da fantasía sae en axuda do mundo real, mensaxe moi a ter en conta), quer porque Luz se ha ver obrigada a actuar como unha heroína mitolóxica.

                     Hai outra personaxe envolta no enredo, e personaxe fundamental, o Americano, o pai de Xulia. Xulia sabe moi pouco del, só que desapareceu da súa vida cando ela era unha cativa. Agora pretende descubrir máis cousas, aínda apesar do enfrontamento radical que iso supón coa súa nai, Luz. E conseguirao, no remate do romance, mai iso, evidentmeente, non llelo vou  contar.

                     No enredo do romance crúzanse tres habilidades que fan del unha lectura que nos aprehende. Dun lado está a complexa e forte configuración das personaxes. Son personaxes complexas, e aquí inclúo tamén a rapazada, tan complexas como esas que cruzamos na rúa sen imaxinar toda a conflictividade que levan dentro. E esa é unha complexidade dinámica, que se vai transformando, que se vai ennobelando segundo se vai lendo e se van sabendo máis cousas das personaxes. Por outro lado, a típica estratexia de contar unha cousa que agacha outra coa que se nos vai sorprender no remate, está sempre aí no horizonte de expectativas de quen le. E finalmente, a reivindicación feminista, que non só se produce no “golpe de luz” conclusivo senón que percorre todo o romance, sobre todo da man da avoa Luz, unha muller de carácter, unha homenaxe narrativa ás “avoas” que levaron unha vida dura en tempos difíciles e que souberon resolver problemas moi complicados gardando dentro delas esa traumática resolución… e facendo por protexer a súa descendencia como mellor saben e poden.

                     O romance tamén é unha denuncia. Denuncia da violencia contra as mulleres. Que non só é unha violencia puntual, non só é a violencia das labazadas e patadas recibidas, ou das tentativas de violación. Tamén é a denuncia dun tempo onde a muller de máis de 25 anos era tida como fracasada se non conseguía casar antes, pois o matrimonio era o seu único destino. E esta denuncia debe ficar ben clara, e reflectila ben alto nuns días onde a sociedade está sendo habituada a perder dereitos nesta “nova normalidade”. Hai fronteiras que non se poden cruzar. E a dos dereitos adquiridos, conquistados nunha dura e constante reivindicación, polas mulleres é unha delas. O feminismo constitúe un diadeario social contrainvolucionista de tremenda importancia, un faro que non deixa de alumear, e del saen os golpes deluz necesarios para que a sociedade non perda o rumbo.

                     Denuncia machsita e denuncia patriarcal.

                     Ben, tamén hai dous pormenores no enredo que non son precisamente positivos. O primeiro é a onomástica híbrida, nunca deixarei de defender a paráctica onde a onomástca galega sexa usada en toda a súa potencialidade, nunca transixirei coa hibirdación coa onomástica castelá. Nunca, significaría asimilar a derrota lingüística, o comezo dunha substitución imparábel. O segundo tamen ten a súa trascendencia polas implicacións que del se desatan. Un enredo debe, antes de nada, ser críbel. E calquera cousa que interfira nesa credibilidade resulta un pexo negativo. Aquí acontece cando rouban gasolina dun tractor. Que eu saiba só hai tractores a gasolina para a razapaza, construídos a escala reducida- a non ser que se trate dun motocultor, cousa que non se indica. Porque o combustíbel do tractor sempre foi o gasóleo. Na Unión Europea son contadas as unidades de tractorres a gasolina existentes, importadas dos USA hai décadas. Unha mágoa porque o efecto tóxico do gasóleo é similar, ou peor, que o da gasolina e o enredo non se vería prexudicado.

ASDO.: Xosé M. Eyré.

a propósito de TRANSHUMANISMO. TECNOCIENCIAS E ANTROPOCIENCIAS, de Baris Arribas, en Euseino?

FUTURO QUE XA É PRESENTE

Título: Transhumanismo. Tecnociencias e antropociencias.

Autor: Brais Arribas

Editorial: Euseino?

Existe entre a xente a falsa crenza de que filosofía se ocupa de  cuestións absatractas que pouco teñen que ver coa realidade e moito máis con ver quen ten a razón ou elabora a teoría máis anovadora. Xa digo que é totalmente falsa, a filosofía, desde sempre, ten o obxectivo de estudar o mundo real para axudarnos a comprendelo, e, nese mundo real, ten capital importancia o ser humano, por suposto. Abonda botar un ollo á crónica libresca que antecede esta, A orde dos obxectos (Mario Losada, Euseino?) e desde ela axaminar como se nos foi/está transmitindo a información relativa á covid-19, por sinal.

                     Pola contra, o título que hoxe nos ocupa, o transhumanismo, é dicir, o novo ser humano que os avances científicos fan /farán posíbel, sexa tido, de primeiras, como teorización sobre lago que aínda non é, sobre un posíbel futuro que agarda nas follas de alamaques xa moi próximos. Pois tamén é falso. O aborto, a clonación, as próteses médicas, a nanotecnoloxía aplicada na medicina, a alteración do ADN para evitar enfermidades ( como o caso de He Jiankui que logrou que neonatos foran resitentes ao VIH.pax 58), mesmo a posibilidade de implantar chips coa misión de mellorar e incrementar a percepción humna ( os ciborg) xa está aquí, como os robots que relizan diversas tarefas mecánicas e mesmo no fogar. Dito sexa por sinal, pois este é un universo moi amplo e son moitos o campos e aplicacións posíbeis. Si, os ciborg xa está aquí, parte humanos e parte máquinas. Sigan lendo.

                     Tampouco imos negar que, efectivamente, a maior cantidade de logros ou aplicacións están por chegar e hoxe só son concebíbeis como posibilidades nun futuro máis ou menos próximo. Porén, todo isto ten implicacións   moi trascendentes a cerca da concepción do ser humano como tal. Como advirte Brais Arribas “…no caso de non estarmos suficientemente preparados, é dicir, no caso de non reflexionar e non adoptar as decisións oportunas ao respecto…(ábrese) a posibilidade de que os seus efectos sexan máis negativos que positivos (pax. 54). De aí tamén que títulos como este sexan necesarios, imprescindíbeis e de lectura obrigada, non só porque nos ilustra dos precedentes do transhumanismo (que definimos como movemento cultural, intelectual e científico que procura mellorar a condición humana mediante o desenvolvemento de tecnoloxías que melloren as capacidades humanas), que se poden rastrexar desde mesma Grecia  clásica (Prometeo) ou o “Gilgamesh”, pasando polo humanismo ilustrado e tradición renacentista deica hoxe, aspecto ao que o autor dedica tempo no primeiro capítulo.  Pode haber certa “curiosidade” aí, mais o certo é que tamén é unha útil panorámica das diferentes concepcións do ser humano. O que está claro é que non podemos deixar nas mans d@s polític@s todo o relacionado con posíbeis melloras ou alteracións do corpo humano. Non, hoxe por hoxe é ben difícil crer que a maioría de polític@s non estean ao servizo do capital. Necesitamos unha biopolítica xa, diferente da actual que tampòuco é uniforme, moi influída por concepcións relixiosas e/ou políticas que non atenden ao ser humano como tal senón que procuran a perpetuación de ideais sociopolíticos obedientes a intereses clasistas, racistas, etc…com xa sucedeu cos nazis ou coas actuais tendencias políticas que propugnan a selección natural dependente do poder económico, como a evolución da pandemia covid-19 nos deixa ver.

                     O transhumanismo non deixa de ser a última versión do  humanismo. A última versióm, e en proceso, naturalmente, das pequisas que a ciencia estimula sobre a propia esencia humana.

                     No segundo capítulo fai un repaso das antropociencias (XNR, xenética, nanotecnoloxía e robótica), comezando pola nanotecnoloxía e seguindo coa bioloxía sintética e xenética. Á robótica dedica o capítulo 3 (“Máquinas, O devir cibernético da humanidade): “os implantes mecánicos e automáticos facilitan a expresión e expansión da diversidade humana” (62). Non cabe dúbida de que abren un infinito de posibilidades para unha vida biomellorada, que á veces xa están sendo utilizados con éxito, como  comentamos arriba. Porén cabe a posibilidade de que quen reciba as melloras implantadas non as controle e dependa de terceir@s para iso. Esta é unha advertencia moi seria e é o momento de pensarmos a cuestión xa, tendo como obxectivo tanto a “liberdade do indivíduo para se construír a si mesmo e se modelar segundo as súas preferencias e desexos” (63) como a necesidade que a súa natureza creadora ( do ser humano) non o deshumanice definitivamente. É preciso un proceso de pensamento bioético que impida iso, entre outras cousas porque os propios científicos” están cheos de prexuízos ideolóxicos” (73), pois non se poden illar do contexto sociocultal en que traballan e viven. Xustamente, no eido da filosofía, a bioética é unha achega filosófica decisiva en todo este devir.

                     Antes de continuar é preciso indicar que o transhumanismo non é unha corrente de pensamento unívoca, existen diferente sensibilidades e opinións dentro del. E, por suposto, ten os seus inimigos ou contrarios, identificábeis baixo o rótulo de “bioconservadores”. Nas críticas que se lle fan ao transhumanismo tamén se detén Brais Arribas, fixándose nas máis sobranceiras ou con máis fondura teórica. Unha delas é que resulta máis urxente corrixir as desigualdades económicas, as inxustizas sociais, a escaseza alimentaria, a sanidade, unhas infraestruturas dignas…moito máis tendo  en conta que as “biotecnoloxías non só non axudan á solución dos problemas ecolóxicos senón que os potencian”(80). Esta é a crítica ecosocialista, vencellada co marxismo e que remite a Heidegger e a Escola de Frankfurt. O que os transhumanistas ven como un triunfo, niso os bioconservadores non esquecen a tendencia autoritaria do biopoder e a súa arrogancia e narcisismoxa que sitúan o ser humano por riba dos demais seres vivos. Mentres para os tranhumanistas a propia concepción humana é fluída e cambiante e por tanto susceptíbel de melloras, para os bioconservadores a naturezxa humana debe ser prerservada. E aquí chegamos á cerna, até que punto existe unha noción obxectivábel da natureza humana? Como poden os bioconservadores (que tampouco son corrente unívoca)  opoñerse á mellora artificial ou mecánica do corpo humano mentres defenden a “selección natural”? Onde queda a dignidade humana?. Respecto deste concepto, o da dignidade humana, os transhumanistas defenden  que tamén evoluciona pois é un concepto en progreso e dinámico, e non se lle pode negar dignidade ao ser humano mellorado. A euxenesia é outro punto a tratar, non esquezamos as prácticas nazis nin creamos que so/foron as únicas. Posteriormente volve ocuparse da nanotecnoloxía e robótica.

                     O libro remata cunha fonda reflexión a cerca de que é realmente o que quere o ser humano, entre a ilusión e o delirio. Mais, en lugar de comentarlles as conclusións, mellor que as lean, vounos deixar coa proba de que non estamos falando de ficción científica, de posibilidades futuras. Non. Este é un futuro que xa está estando aquí. Xa vive entre nos primeiro ciborg. Chámase Neil Harbbison un británico que naceu en Mataró, vive e traballa nos USA e ten instalado un “mecanismo ou antena” que lle permite entre outras cousas escoitar as colores. Hoxe, Harbisson non diferencia entre o seu cerebro e os implantes recibidos.

Se unha lectura é imprescindíbel, e urxente  tomala conmoita seriedade, non bisquen máis: é esta.   

ASDO.: Xosé M. Eyré                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                               

a propósito de A ORDE DOS OBXECTOS, de Mario Losada, en Euseino?

EMERXENCIA E SIGNIFICADO DAS COUSAS

Título: A orde dos obxectos

Autor: Mario Losada

Editorial. Euseino?

A filosofía é o eido das dúbidas, das preguntas (ás veces sen resposta), da inquietación ou desacougo que produce trotar de entender o mundo, desde as cousas máis básicas ás máis complexas. Pretender entender a filosofía como abstraccións ou teorías que só son aplicábeis dentro das marxes dos seus construtos argumentais…significa roubar, expoliar, despoxala da súa finalidade primeira, que non é outra que a de explicar o mundo e as realidades que nel se achan.

                     Un bo exemplo é este A orde dos obxectos que Mario Losada nos convida a ler. Trátase de explicar como xorden os obxectos, as cousas, e as relacións que poden establecer entre si e coa mente pensante. Dito isto de modo moi resumido, abonda para que lles propoña e efectuaren unha análise do acontecer socio-político-económico a raíz da pandemia covid-19…a partir desta lectura. Como foron xurdindo as noticias, as (inter)relacións que se poden establecer entre elas e a emerxencia dunha “nova normalidade” que vén signifcar a perpetuación dunha sociedade precarizada, con menos dereitos humanos, con menos dereitos para quen traballa, lavado de cara do pensamento e prácticas fascistas…e consolidación dunhas estruturas económicas que tenden ao monopolio e na cal os poderes fácticos gañan máis (en tempos de escaseza) sen que iso sexa interpretado polos media como deslealdade coa dignidade humana.

                     Proben. Especulen. Particularmente, a min, ocupoume ben tempo. Chegarán ou non a conclusión(s), mais iso, en certa maneira é o de menos, polo medio está o proceso, no cal, vostedes coma min, empregaron con utilidade toda a forza do seu racicinio. Que non é pouco, pois todos (todos os poderes) pretenden indisimuladamente que pensemos o menos posíbel, para iso están eles, que nos dan todo pensado e sen aparente forma de contestación pola nosa parte.

                     Lean e pensen. Sexan rebeldes.

                     Aparentemente, a percepción da realidade, a percepción das cousas, a súa emerxencia é algo no cal, por habitual e mecánico, non adoitamos reparar pois parece incuestionábel. E non é así. Leva sendo materia sobre a que pensar desde a Grecia clásica, por sinal. Materia imprescindíbel, pois todo@s vivimos rodeados de obxectos, obxectos que ás veces son imprescindíbeis para a nosa existencia -e entre eses obxectos tamen están os abstractos, o universo das ideas.

                     Intimamente realcionado con isto está a OOO (2007, no seo da Goldsmiths University), ontoloxía orientada aos obxectos, que ten a Bruno Latour como antecedente (non único, tamén Alain Badiou, por sinal), e nace desde o realismo especulativo, emerxido da Goldsmiths nas voces de Ray Brassier, Ian Hamilton Grant, Graham Harman e Quentin Meillassoux.

                     Particularmente aconsello acompañar a lectura desta A orde dos obxectos,  con Corpo-circuítos (Abraham Rubín) e Filosofía da individuación (Miguel Penas).

                     A orde dos obxectos de Mario Losada ten como centro o ideario filosófico de A.N. Whitehead (1861.1947), cuestionando precisamente o realismo especulativo (orixe da OOO), de xeito que representa unha actualización no pensamento filosófico que fixa o seu albo na realidade e o modo de percepción dela De xeito que na radical temporalidade do real é preciso introducir o devir como concepto de orde (10). Precisamente no primeiro capítulo exmina a relación das cousas, dos obxectos, tendo a orde como concepto desde o cal entender, a sucesión, a cadea temporaria, os instantes, nos que se manifestan. De Hume a Whitehead, sen esquecer o punto de vista moderno de Descartes. Posteriormente, no segundo capítulo chégase a que o devir e o proceso sobrepóñense aos conceptos de identidade e permanencia. Sería un craso erro pensar nas cousas, nos obxectos como entes intemporais non suxeitos á dinámica que explica precisamente iso, a evolución das cousas. Inmersos nesa dinámica temporal podemos caer no falso estatismo á hora de sentir o mundo, sentir que ten que ser derivado á vez desde a causalidade e substancia. Para, no cuarto capítulo examinar o concepto de orde, os modos de ordenar a realidade fronte ao abismo do caos. E aínda hai un capítulo final ou conclusivo, do que non lles vou comentar cousa aínda que pareza que sería o lóxico, déixoos coa reflexión que pecha o libro: “…cada momento da existencia paga unha ración de esquecemento e soidade, pois todo queda, si, mais mergullado noutro que non o conserva tal e como era” (105)

ASDO.: Xosé M. Eyré

crítica de O GRUPO, de Tito Pérez, en Medulia

QUE MALOS FOMOS!

Título: O grupo

Autor: Tito Pérez

Editorial: Medulia

A adolescencia como época vital problemática, é un deses tópicos que nunca deixan de estar de actualidade porque nunca deixan de ser veraces e os conflitos vívense con especial intensidade. Porén é na época inmediatamente anterior – tida moitaa veces como un “paraíso”, se cadra o único verdadeiro- cando a maldade se presenta como algo moito máis cruel. A crueldade exercida sobre nós na nenez nin sequera ten sempre unha xustificación, unha explicación; pode que quen nos magoe o faga por simple capricho, porque acha pracer magoando os demais, mesmo porque así se sente superior aos demais, etc.. Poucas manifestacións da crueldade son máis duras que as deste tipo.

                     Pasados os anos, inclusive acontece ás veces que estes episodios sexan lembrados pol@s protagonistas como anécdotas “sen importancia”, “total, eramos cativ@s”, e desta forma se lle reste importancia. Outra maneira máis de ser cruel. Porque si son importantes para quen os padeceu, madía leva!

                     Despois dos Vinte fragmentos de mocidade voraz (Tosoutos, 2016), este é o novo escenario que nos propón Tito Pérez (A Coruña 1983) para que reflexionemos. Do mesmo xeito que nos relatos anteriores, o enredo é presentado dentro do realismo, supraxénero que está a se redefinir moi activamente nestes momentos de pandemia. Tamén como en O latexar do barrio (Do Peirao, 2018), o escenario volve ser A Coruña. Mais agora xa non se trata de relatos, esta é a súa primeira novela, aínda que o fragmentarismo segue estando presente, pois esta está estruturada sobre fragmentos nunca moi extensos que constitúen os cinco caspítulos ou partes en que divide o enredo

                     E como primeira tentativa novelística que é, debe ser xulgada, unha vez que xa demostrou a súa capacidade na extensión breve. De todas maneiras, e para alén do xa dito, tamén hai que engadir que, como novela que é (antes chamáballe novela curta, como en castelán, agora adoptei a nomenclatura lusófona) pouco pasa das 130 páxinas. O xusto para que a mellor lectura se faga en poucas sesións, entre outras cousas porque do contrario o simbolismo que por veces emprega podería caer en esquezo. E é necesario que non sexa así. Non se trata dun simbolismo “forte”, senón de insinuacións para que quen le o estableza, redimensionando de certa maneira a lectura, porque a fai máis rica e porque o autor pretende que se reflexione sobre o que relata, non quere que a novela sexa tida como un pasatempo intrascendente. Cre na literatura como lugar de reflexión. Xa o é para quen escribe. E debe selo tamén para quen le.

                     Comprenderán que non amiude no enredo. Tan só indicarlles que a parte correspondente á nenez está iniciada e finalizada nun prólogo e epílogo onde os protagonistas xa son adultos, a xeito de marco. Desta maneira, o que podería ser tido como título para  destinatari@ LIX debido á temática…debe ser entendido como discurso para adult@s. Aínda que as dúas lecturas son posíbeis, nós preferimos esta última porque é a máis rica, a máis complexa, a que achega máia cousas no proceso de reflexión suxerido. Para alén, este argumento tamén explica que o simbolismo sexa como dixemos.

                     Para finalizar, non pode ser obviado que a novela precisaría dunha corrección moito máis intensa antes da publicación, pois son moitas as grallas que o texto contén, xa non só no uso do pronome persoal átono, ou na acentuación incorrecta (onde di “bolas”, por sinal), senón tamén na presenza de pausas gráficas que interrompen o grupo sintáctico (“levantar, as celllas”).Ao que hai que sumar a onomástica non sempre galega.

ASD.: Xosé M. Eyré

Quen é Paulina Chiziane? Mínima aproximación á Premio Camões 2021.

Si. Se pregunto: Quen é Paulina Chiziane? A resposta moi maioritaria vai ser o silencio, como sempre que preguntamos pola galegolusofonía. Ese silencio vergoñento.. Porque se chego a preguntar, por sinal, quen é Almudena Grandes, toda a xente tería pouco ou moito que dicir. Pasa isto por vivirmos máis atentos á cultura colonizadora castelá, que á que se expresa en linguas “irmás” (aceptemos esta convención) e que loitou e venceu os colonizadores. Loitou e venceu, aceptémolo así, non deixa de ser unha razón moi poderosa..

E xa les digo unha cousa, Almudena Grandes (1960) nin en soños se pode comparar a Paulina Chiziane (1955) medindo o valor da súa obra. Así de simple e categórico.

Como isto é unha mínima aproximación á figura de Paulina Chiziane, descúlpenme ás présas.

Primeiramente, eviarlle os parabéns tamén desde a Galiza, desde esta humilde bitácora que ten como epicentro o mundo da literatura. Non é pouco ser a primeira muller africana en recibir o Premio Camões de literatura, xusto nun momento no cal ela parecía ter renunciado a seguir escribindo (2016), cansa de ter que dar tantas explicacións, de xustificarse asi mesma como muller negra, a súa postura política de esQuerda nacionalista, anticolonialista e feminista…cansa de que lle demandaran que escribria “literatura bonita”, é dicir literatura non conflitiva…cando a súa vida (e a nosa, non se esquenza) é puro conflito. Tamén porque escribindo sobre o que A rodea, sobre o día día, sobre a reaLidade vivida non lle queda máis remedio se non quere mentir. É o que teño dito tantas veces: as escritoras negras non son libres á hora de escribir, desde que senten a necesidade de loitar contra a inxutiza.

Teñen máis información, aquí.

Paulina Chiziane á primeira escritora negra do Mozambique. E a primeira romancista romancista negra mozambicana tamén. O seu primeiro romance é de 1990, Balada de amor ao vento e o último é de 2017, O canto dos escravizados. Entre os nomes que influíron na súa escrita cabe citar os de Glória de Sant Anna e tamén o de Carolina María de Jesús, ademais das mozambicanas Lilia Momplé. e Noémia de Souza.

Con todo, ela renega de que ser considera a primeira romancista negra mozambicana sexa un mérito, que o é, porén tamén é unha maneira de silenciar ou ocultar as loitas vitais que impreganan a súa obra…o cal é que realmente ten valor e debe ser posto en destaque.

Sobre o feminismo negro de Paulina Chiziane, déixo esta ligazón onde Adelto Gonçalves o analiza a través da súa obra..

Tamén recomendo a lectura deste artigo (Wérlem M dos Santos) que xunta e analiza o pensamento a Paulina Chiziane, Simone de Baeuvoir e Cecília Meireles..

A cerca súa poesía-resistencia, este artigo de Débora Nascimento

Paulina Chizianane, que eu saiba, foi traducida ao alemán, castelán, italiano, inglés e mesmo serbio.

Máis información sobre a súa traxectoria literaria, aquí.

E, na Galiza. Nada de nada. Vergoñento.

Finalmente, localicei dous poemas seus:, Van despois, antes quero recomendar seguir o seu Facebook

ESCRAVATURA ABOLIDA

Escravatura abolida. Gritos de euforia

Letras mortas nas cartas de alforria

Fim do assalto ao continente africano

Morte da dor e ressurreição dos fantasmas

 

Quem vai cultivar as plantações de cana-de-açúcar?

Quem vai lavar a loiça (sic) depois da pantagruélica refeição?

Quem pagará o salário ao batalhão de escravos libertos?

Quem? O antigo patrão ou as suas ociosas senhoras?

 

Morreu a escravatura ostensiva, oficial, legal

Os traficantes de gente organizam-se novamente

E a escravatura ressurge silenciosa, sutil, invisível

Nos cantos mais sombrios do mundo

 

Agora é a escravatura sexual que atormenta as mulheres

Escravatura do vício, do crime organizado, dizimando jovens

Esposas e filhas escravizadas na cozinha da casa

E todo o planeta terra escravizado nas malhas da globalização

Escravatura abolida?

Escravatura antiga com nova face

Vestido novo em corpo velho!

………………………………………..

Sou

Sou o canto dos ventos, o canto dos pássaros

O canto das ondas de todos os oceanos

Embalando a dor dos cativos a caminho da escravatura

Suavizando o desespero dos negros no fundo do porão

Sou o grito de revolta pela dor do chicote

Sobre os corpos nus empilhados no escuro

Choro pelos negros que morrem

Diante da tirania impiedosa dos homens do mar

Sou o canto de esperança no ciclo das estações

Derramando lágrimas de fome, de dor e de medo

Vencendo o frio tenebroso das trevas de hoje

Para viver momentos luminosos na próxima geração

Fui escravizado pela força das armas

Trabalhei a vida inteira como uma besta

Para receber do meu dono uma mão de feno

E um púcaro de água turva

crítica de O BAILE DOS ESTORNIÑOS, de Xabier Quiroga, en Xerais

PARA UNHA HISTORIA DA INFAMIA

Título: O baile dos estorniños

Autor: Xabier Quiroga

Editorial: Xerais

Dicíase que despois de Auschwichtz xa non sería posíbel escribir literatura. Claro que se puido, era unha maniera de indicar a magnitude da traxedia, da infamia que alí se vivira.

                     Tamén lembro, hai décadas xa, aquela expresión: outro romance da Guerra Civil?

                     Pois nunca serán poucos. Nin, moito menos, abondos.

                     Porén, aínda que a represión posterior ao Golpe de Estado franquista ten unha incidencia decisiva no enredo, este novo romance da Xabier Quiroga non é unicamente outro romance tematizando a represión franquista. Éo. Si. Porén é moito máis.

                     Hoxe están na moda temas como os abusos a menores cometidos membros da Igrexa “Católica”. Tamén está na moda o dos  “nenos roubados” para satisfacer núcleos familiares estériles e, de paso, facer negocio. E este novo romance de Xabier Quiroga tamén trata o tema. Porén non é só un romance sobre os “nenos roubados” durante a ditadura franquista. Éo. Porén é moito máis.

                     É moito máis porque, a fin de contas é unha terríbel historia da infamia. Ou un anaco, un moi doloroso anaco, desa Historia da Infamia que nunca se dará por conclusa…visto que @s human@s reinventamos cada día novas formas de proxectar a tarxedia, a infamia, n@s demais…iso por se as “técnicas” herdadas non foran suficientes.

                     Quero dicir con isto que aínda que vostedes leran xa moitos romances sobre a represión franquista, nin nunca terán unha panorámica completa das infamias vividas na ditadura do “frío xeneral procedente do noroeste”. Absolutamente. Nunca.

                     Mais, entremos en materia. Resumir as case 800 páxinas para que teñan unha idea do contido, non é tarfa doada e, desde logo, tampouco imos recontar o enredo. Direilles só que comeza en 1935 e que, aínda que semelle rematar en 1950, chega deica hoxe. Porque, o que comeza, 1935, sendo un enredo histórico, co Pazo de Tor, como epicentro, xa ben entrado o romance engade (non é nada novo, tampouco, se se lembra o inicio) o contributo detectivesco coa entrada do Reina a pesquisar para que “un afamado escritor” escriba un romance, o que están vostedes lendo. Deste xeito xúntanse dúas liñas narrativas. A histórica, que viña dando conta da vida no Pazo de Tor como centro, mais que tamén é a vida  en terras d´O Saviñao ou Fereira de Pantón. E esta narrativa histórica está literariamente tan ben construída que envolve a quen le totalmente e, cando entra en acción a parte detectiesca do Reina, iso sorprendenos a lectura de xeito que agora xa son dúas liñas destinadas a confluír desde o inicio: a narrativa histórica e a detectivesca. Certo é que os avatares da detectivesca representan un pausar na histórica (xa se sabe, nestes casos as pesquisas adoitan ir a modo), mais ese pausar, aínda que estean ben imbricadas, tamén é unha maneira de convidar  a quen le para a reflexión sobre o lido.

                     É de salientar, primeiramente, a grande e variada galería de personaxes, que vai desde o señor de Tor e a súa filla Mariluz, aos serventes e serventas do pazo, personaxes da vida rural de entón…a combatentes na Guerra Civil, como o que será xenro do señor de Tor e marido de Mariluz, o Gobernador Militar de Lugo, Basilio Carrera, e ideólogo e responsábel da represión contra os “fuxidos”, o mesmo Miguel Mullera (covarde marido de Mariluz, vido de fóra da Galiza e que non entende o “dialecto”, servil amigo do Gobernador), a mocidade da época, cun Carlos mullereiro impenitente aínda casado mais tamén personaxes femininas (desde a propia herdeira, a “señorita” Mariluz, a bela e inocente Eva, ás prostitutas do “Morriña”ou a misteriosa Lola que axuda ao Reina) sen esquecer o cruel e infame falanxista Luciano, ou o notario de Monforte, ademais do propio Reina e do “afamado escritor”…

                     Toda unha galería de personaxes, moi ben configuradas, que constitúen unha boa mostra social, aspecto moi coidado polo autor. E tamén ocasión para que este romancista ”de raza” exhiba un dos aspectos narrativos en que a súa escrita é especialmente rica: os diálogos. Con tanta e variada personaxe, os diálogos de cada personaxe están moi traballados, moi logrados no seus respectivos “idiolectos”…evidentemente dependentes no só da súa condición social senón tamén da propia configuración psicolóxica -lea, quen quixer, “a súa peculiar forma de pensar”. E isto lévanos a falar da lingua. Sempre Xabier Quiroga, desde aquel primixenio (de hai case 20 anos) Atuado na braña, foi autor que se distinguiu polo uso literario dunha lingua rica como pucas autorías poden presumir, e aquí temos unha mostra máis. Afortunadamente contamos con escritores que cando escriben non pensan na tradución, senón en usar a  lingua en toda a súa potencialidade, Quiroga é destes. Cantas veces apareceu nas súas lecturas recentes o verbo “barnar”, por sinal? Só teño un comentario que facerlle ao respecto: o abuso de “quefacer, quefaceres”, adapatción do castelán admitida polla RAG, admitida mais non deixa de ser adatación do castelán totalmente innecesaria pois temos palabras abondas para ese significado. Un significado abstracto que casa moi pouco coa precisión léxica que é divisa do autor..

                     Hai que dicir tamén que aquí temos “outra forma máis” a incidir na renovación do realismo, seguindo esa nova directriz de “atopar o seu lugar na Historia, e tamén no enredo”. Non só Xabier Quiroga bota man de personaxes reais (o Reina, por sinal, que hai máis) sen que iso proceda dunha fonda documentación histórica, senón que a mestura con ficción pura. Non lle queremos chamar ao produto final “híbrido”, non se trata de hibridar senón dun achegamento á “realidade” que non desbota a priori nada, nin inserir a realidade na ficción nin inserir na ficción a realidade. Quen quixer ver no “afamado escritor” un trasunto, até certo punto, do propio autor, pode, Queiroa e Quiroga veñen sendo un para o outro. Alén diso dedica o romance ao seu avó Carlos e o seu pai Luís, dúas personaxes protagonistas.

                     Porque ninguén de nós vive fóra da Historia. Nunca. E dunha ou doutra maneira partcipamos nela. Ou como espectadores pasivos ou como protagonistas conscientes, por sinal escribindo romances como este.

                     E remato xusto como comeza a novela:

Calquera semellanza coa realidade non é adrede nin maliciosa, aínda que, se acaso por certa, manque”

                     Déixense envolver nas densa atmosfera narrativa creada por Xabier Quiroga. Prestarálles. Gozarán da literatura sen perder de vista a crúa realidade da infamia a que pode chegar a humanidade, e , sinaladamente, o fascismo.

ASDO.: Xosé M. Eyré

a propósito de VIRTUDES (e MISTERIOS). Unha aclaración necesaria

Co gallo da concesión do Premio Nacional de Narrativa a Xesús Fraga polo romance Virtudes (e misterios), en Galaxia, e logo de parabenizar o autor, véxome na necesidade de contextualizar axeitadamente este discurso literario. No seu día xa escribín a crítica correspondente e non se trata de que agora me vaia desdicir, nin sequera modificar nadiña do comentado. O galardón vén concedido polo Ministerio de Cultura. Non sei quen integrou o xurado que adoptou tal decisión, si que o presidiu a Directora Xeral do Libro. Mais sorpréndenme moito as razóns. Polo que levo lido estas céntranse en ser un romance que trata o tema da emigración (concretamente a Inglaterra) mais xa nunhas décadas máis actuais que as típicas de cando falamos daquela emigración dos nso 40, ou 50. Porén, como dixen na crítica, este non é primeiro romance que literaturiza a emigración a Inglaterra, nas nosas letras. E pouco ten que ver que non o sexa, aínda que o xusto  é lembrar títulos anteriores, como fixen na miña crítica.

                     En realidade, coa concesión deste  Premio Nacional está a se premiar unha nova forma manifestación do realismo literario. Unha mínima consulta á historia do realismo lévanos desde Virxilio ou Marcial (por non ir máis lonxe, Herodoto, por sinal), pasando pola nosa Lïrica Medieval, os escritos (diálogos, parrafeos,) para animar á xente a ir á guerra da francesada, o mesmísimo Cantares gallegos de Rosalía, o neovirxilianismo (localista) de Noriega Varela (e Crecente Vega e mesmo poedriamos chegar Aqulino Iglesia Alvariño, o “realismo social” posterior ao Golpe de Estado franquista incluíndo os seguintes 40 anos de represión (teñan en conta que novelas sobre o tempo franquista, escritas décadas antes, aínda se publican nos anos 80 do pasdado século), o realismo máxico, e poderiamos rematar mentando o “realismo sucio”, nesta brevísima panorámica da evolución do realismo nas nosas letras.

                     Evolución. O realismo, como xénero literario sempre está en evolución. Neste caso, o romance de Xesús Fraga sorpréndeme que ninguéno relacione co “xornalismo literairo” dun Truman Capote, Tom Wolfe ou Norman Mailer. Porque hai moito diso no título de que falamos. Que se mente  a diversidade de recursos desde os que se constrúe o  enredo, está ben e é moi oportuno, por canto significa de anovación dese mesmo “xornalismo literario” (nunca me gustou este rótulo, por certo), iso hai que telo en conta

                     Outra das razóns para a concesión do premio, foi o protagonismo feminino. Isto interésame moito, non só polo que conleva de reivindicación do papel da muller, que tamén. Mais, fundamentalmente porque poen en relación a novela de X. Fraga coas últimas de Berta Dávila -e mesmo diría que non só as últimas. Pois coinciden nunha cousa. En ambos casos as autorías procuran o seu lugar na historia, tanto no propio discurso literario como na que vivimos todos os días. Inclusive direi que unha camiña á par da outra, inseríndose nunha remátase nos adentros da outra.

                     Quero facer aquí un inciso. A procura dun lugar na historia, na vida, é unha temática moi explorada na LIX, porque precisamente se trata dun público lector que está na iade de procurarse entre os demais.

                     Porén, feito ese inciso que creo necesario, o que máis importa é que este tipo de realismo no que se procura un lugar na historia, na vida, define moi ben a figura de Otero Pedrayo, e non só Otero, tamén Risco (Nós, os inadaptados non pode ser esquecido), inclusive podería caracterizar toda a Xeración Nós. Hai arredor dun século de  distancia. Isto resulta revelador. Moito máis revelador, se queren, e teñen que querer, á luz da historia sociopolítica anterior a hoxe, sociopolítica e tamén literaria.

                     Antes citei a Berta Dávila. Que este tipo “novo realismo”, así denominado ás pésas, veña protagonizalo autoría feminina ten que ser posto en valor, evidentemente tamén é froito de evolución, Mais ficar co nome de Berta é un tanto inxusto. As últimas catro novelas de María Reimóndez, se se mira ben tamén obedecen a algo moi  polo estilo. E tampouco só as catro últimas, en realidade desde a inicial O caderno de bitácora. Habería que incluír máis nomes de autorías femininas, disimúlenme a brevidade; é que, se un atende todas as fiestras que selle van abrindo ao escribir…non remataría nunca e desviaría o propóisto inicial. Habería que incluír moitos máis nomes. Teñan en conta que o realismo non se manifesta unicamente na narrativa, tamén o fai na poesía. E, sen perder o fío, se a conciencia feminista e realista leva as poetas negras (brasileiras, as que mellor coñezo, mais isto non coñece fronteiras) a manifestárense obrigatoriamente desde o realismo, aínda que mudemos as circunstancias socias e xeográficas, calquera autoría feminina e feminista ten que ser realista porque ten ser denunciadora. Moito máis, como no caso de Reimóndez, se se manifesta desde o colectivo LGTBI+.

                     Mais retomemos o fío. O premio á novela de Xesús Fraga non só recoñece este novo realismo, esta evolución realista. Tamén vén confirmar algo do que xa teño escrito moitas veces: non se trata dunha evolución interna da literatura galega, é algo que está sucendo en todos lados. Inclusive desde xéneros como o policial (o nórdico, que se vende como novela negra, é un bo exemplo). O cal nos leva a entender o realismo non como un xénero, senón como un supraxénero que encerra toda manifestación. Por certo que tamén o rótulo “supraxénero” está moito de actualidade.

Para remate, nesta apurada panorámica de renovación do realismo, hai un nome que pareceu caer no esquezo: Antón Risco, a súa obra ofrece un mosaico de tentativas de renovación realista. (Para cando un Dïa das Letras?). Que a Rey Ballesteros non lle pase o mesmo.

ASDO.: Xosé M. Eyré

crítica de O ALEFATO, de Xosé Lois García, en Toxosoutos

UN POEMARIO COMPLEXO E APAIXONANTE

Título: O Alefato

Autor: Xosé Lois García

Editorial: Toxosoutos

Poucas veces un ten ocasión de comentar un poemario tan complexo, interesante e fascinante como este de Xosé Lois García. Primeiro farei unha breve descrición de como é a estrutura editorial. Despois expoñereilles as razóns polas que me merece tan alta consideración, que non son poucas e están todas ligada sentre si até conformaren un magma poético inusitado.

                     O que atopamos neste Alefato  é o alfabeto hebraico seguido, en cada letra, de textos poéticos que rescatan parte da historia hebrea en 22 asentamentos galegos, entre cidades e vilas, deica que os Reis Católicos os expulsaron se non se convertían ao cristianismo e despois dunha longa  con-vivencia entre nós. Nunca entenderei como se lles pode chamar católicos a Isabel e Fernando, tan crueis como foron. E agora podería parecer acaído trazar unha breve revisión do que se perdeu culturalmente, pois fóronse profesionais da medicina, ds banca, prateiros ferreiros, comerciantes…mais iso debemos deixalo como sobreentendido existente na cultura de quen le. E tamén, tamén viría moi a conto cando menos lembrar algo do que siginifica para o pobo xudeu a Kabbalah, pois a fin de contas ten suma relevancia ademais para o contido do poemario. E aquí si, si que hai que deixar claro que para os xudeus a simboloxía inherente a cada letra tiña/ten suma importancia na interpretación da vida e do ser. Isto hai que dicilo porque Xosé Lois García, o que primeiro fai é poetar sobre o significado simbólico de cada letra. Isto supón non só que o poeta parte dun saber cultural que hai que recoñecerlle e que é o substrato imprescindíbel á hara  de elaborar o poemario. E dentro dese substrato cultural o coñecemento bíblico aparece sob forma de notas moitas veces, e tamén a Lírica Medieval galega no corpo dalgún poema

                     Consideren esta, se queren, como unha desas razóns antes mentadas, desde que o coñecemento cultural autorial non sempre é requisito tido en conta na poesía. Porén, entre ese mundo cultural que agroma neceariamente, tamén asoma a voz lírica, a voz lírica autorial, a expresión do eu, que non  fica impasíbel ante a atrocidade “católica” e sinala, segundo for ocasión, tanto as vítimas como os executores da barbarie. Nisto atopamos un duplo interese que se coordina entre si. Se por unha parte existe a querenza de encher de vida unha poesía que xa nace tratando de esmigar o contido simbólico (pura abstracción), por outra esa mesma voz poética sente necesidade de facer xustiza, denunciar, unha xustiza poética se queren, mais é a única que está na súa man.

                      E así, así, imos entrando na complexidade que tanto nos apaixona, pois as letras e a súa interpretación simbólica posúen un sentido relixioso en primeiro plano, tamén é certo que polo medio anda a fiolosofía, xa que tanto relixión como filosofía pretenden explicar a vida. Mais non todo remata aí, non esquezamos que estamos a falar dun alfabeto poetizado, o cal quere dicir que a letra, a lingua, tamén xoga un trascendente papel. Trascendente. Trascente significa acceder a través de. E iso é o que é definitivsamente describe o poemario de Xosé Lois García, unha maneira de acceder á historia e á cultura hebraica que xa en por si é tarefa nada doada, unha maneira de facer xustiza e un convite para explicitar o sentido da vida, do ser. E todo iso a través, outra vez, dun eu poético que se manifesta narrativo, historicista, e que á vez deixa saibos fiolosóficos na interpretación do símbolos.

                      Son as distintas e-merxencias ou caras do prisma que é voz poética o que singulariza este poemario de Xosé Lois García no conxunto da poesía galega, e non só o  contido, pois non é frecuente esta manencia de voces poéticas nun único poemario. E, unha vez referidas sería momento de sinalar as diferentes conexións entre elas, mais xa é algo que  fica fóra das nosas intenciónsagora mesmo.

                     Xa ven que non este non é un poemario máis senón unha rara avis na república poética. Ao que ademais temos que engadir, porque habitualmente disto non se fala e dáse por sobreeentendido, o verso esmerilado, puído, pois trátase dunha versificación moi consciente, de ritmo demorado, como convén ao contido. Mais, con todo iso e o poemario ser bastante uniforme ao que respecta, tamén hai que  dicir que, dentro diso, Xosé Lois García achega riqueza métrica sen abandonar o verso longo.

                     Comprobarán que, do significado simbólico de cada letra, non dixemos nada por moito que a ocasión chame á porta. Porque sería unha interpretación puramente individual e lírica sobre outra que xa o é. E porque, como di Andytas Soares de Moura da Costa Matos (figura clave na galego-lusofonía e que merece un recoñecmento como tal ben claro. Por certo, tamén hai un posfacio de Everardo Norões)) no precioso prólogo, iso equivalería  a matar a poesía. E debe quedar moi viva, para que chegue a vostedes en toda a súa riqueza.

ASDO.: Xosé M. Eyré

crítica de A BARCELONESA, de Xabier Paz, en Xerais

VOGAR CONTRA O ESQUECEMENTO

Título: A Barcelonesa

Autor. Xabier Paz

Editorial: Xerais

Outras veces ten un problemas, cando xa titulou miles de veces, en atopar o rótulo axeitado para cada libro do que escribe. Non foi este o caso. As tres palabras que figuran na cima destas liñas, son as tres palabras coas que remata o novo romance de Xabier Paz. Son o colofón e son tamén a mellor descrición ou aproximación ao que contén o libro.. Un título que, vostede que le estas liñas, se cadra pensa que xa leu outros semellantes, pois a fin de contas trátase de reconstrución dunha memoria familiar, dando conta do século XX, partindo do XIX  e inclusive adentrándose no XXI. En principio parece que non é nada novo. Un principio falso como Xudas Todas as historias contan algo novo, aínda que traten o mesmo tema e de maneira moi similar. Iso por un lado, e por outro tamén hai que ter  en conta o momento da publicación, o contexto da publicación. Neste caso, escribo isto o día en que, 7 de outubro, na viguesaa Fundación Euseino? debaterán Berta Dávila e Arantza Portabales, dúas formas moi distintas de concebir o enredo que van contar, Berta desde as proximidades do eu, Arantza ideando conflitos que, nas últimas novelas, representan unha realidade inventada e paralela a porpia realidade (tanto que chegan a colidir ambas, en Úrsula Bas). Recuperar, refacer o realismo como xénero é algo que non só está acontecendo na Galiza. Tamén nas letras en castelán, tamén nas letras en portugués. Mais desta volta, esa tarefa non só compromete á narrativa, como foi común nas tentivas anteriores, senón tamén á poesía. Por sinal, nas letras brasileiras, as mulleres negras vense na obriga de escribiren a realidade que viven para denunciala. Por sinal, nas letras galegas, na poesía galega, non hai moito que o Álbum da cuarta dimensión (Carlos  Lema) poñía a casa como lugar desde o cal exercitar a reconstrución da memoria. Mentamos este caso por coincidencia, en ambos títulos a casa ten protagonismo central,, mais tamén nesta liña hai que entender, tamén por sinal, desde A frecha azul do teixo (Eva Veiga) ás recentes Notas sobre a extinción de Marta Dacosta porque non é nada novo na nosa poesía e si un eixo costante que non se debe esquecer, se queren máis aí está a Feliz idade de Olga Novo.

                     Porén, aquí temos que escribir sobre narrativa. E se as dúas duelistas da Fundación Euseino? representan dúas tentaivas de apropiación da historia que conta o enredo, dúas tentativas que teñen que ver co eu narrativo, Xabier Paz propón unha vía un tanto diferente, a reconstrución da memoria familiar xusto nun momento onde a  familia vai deixando de ser o grande núcleo referente individual. Individual, a palabra xa di moito, e como acontece no romance, que a nai fai todo o posíbel para que os fillos teñan carreira universitaria mais non todos se comprometen na reconstruciónda historia familiar, en realidade e principalmente só un, o que dá idea non só da dispersión familiar senón tamén de que esa reconstrución é asumida como tarefa individual. Tarefa individual que volveremos colectiva no caso de que nos animemos a seguir o exemplo.

                     Neste caso, A Barcelonesa, a casa construída por un indiano masón retornado con fortuna de Cuba, que despois será O¨Santiño, un “hoteliño con encanto” na mariña luguesa, preconizando unha hostalaría que hoxe resulta común. A Barcelonesa representa a querenza por retornar ás orixes rurais, mais un retorno en que se perdeu a identidade que emigrou…ao regresar como “señorito” quen emigrou sendo un ninguén. Esa perda da identidade agrábase co Golpe de Estado franquista e a posterior ditadura, onde os novos ricos rendeiros achan acomodo entre os vencedores. Até que un fillo decide reconstruír a memoria familiar. A meoria familiar tamén é a nosa memoria, por iso non é ben que fique oculta, sen esclarecemento, porque é o contexto humano máis proximo, no cal nacemos. Igual non todo o que achemos é do noso agrado, mais diso non somos culpábeis e acontece en todas as memorias familiares. No caso que nos ocupa, Xabier Paz utiliza dous narradores complementares, un xogo narratorial que sinala claramente a necesidade de esta reconstrución non sexa exclusivamente individual. No caso que nos acupa, polo menos un dos narradores, de forma explícita recupera lingua perdida, primeiro na emigración e despois coas comenecias da ditadura.

                     Igual quen le chega á conclusión de que este romance é un romance de romances. É dicir, dentro del hai tres enredos que poderían constituír un romance en por si. O da emigración a Cuba. O da “pervivencia” na ditadura. E o da os esforzos ímprobos dunha nai para que os seus fillos obteñan título universitario. É certo, sen dúbida. Mais non se pode entender unha parte sen as outras, igual que nonse pode entender a morfoloxía dun dedo da man sen ter en conta os restantes. E tamén é certo que isto provoca un uso do resumo como estratexia narrativa que pode resultar perigoso, narrativamente falando. Mais Xosé Paz sólventao amosando unha riqueza descritiva absolutamente notábel, que tamén dá idea dun traballo de documentación moi fondo (como sempre, falando de Xabier Paz) e no que asenta o realismo do enredo ficiticio. Ás veces, non poucas e mesmo xa o suxire a propia narración, o cromatismo e pormenores do enredo (por sinal, no vestiario ou na forma de vida), confírelle ao contado un ar cinéfilo moi claro. Ao ler, é como se viramos a vida pasar diante de nós, coa fartura de colores e formas de cada época.

                     Tamén este romance de Xabier Paz establece conexión con As vidas de Nito, mais eu non lles vou dar máis explicacións, abonda conque se fixen unha miga no título para establecer a conexión.

ASDO.: Xosé M. Eyré