ELA SABE A SOL, novo disco de NAJLA SHAMI

NOVO LIBRO-DISCO DE NAJLA SHAMI

Título: Ela sabe a sol

Autora: Najla Shami

Editorial: Galaxia

Deixamos por un momento o mundo das letras para pararnos no da música. Porque é un deber. Se a literatura galega vive afogada nas librarías (agás cotadas excepcións) pola castelá, no mundo da música ese afogamento é aínda máis grande. Non é nada doado facer música galega en galego, editala e competir coa castelá ou inglesa. Porque non se compite en igualdade de condicións. Todo o contrario. Para un/unha artista que vehiculice a súa música en castelán, por exemplo, é moi doado encontrar espazos de difucsón públicos (Radio Galega, TVG) xa sexan audiovisuais ou  impresos (prensa, toda en castelán). Mais para un/unha artista que empregue o galego como lingua vehicular é moito máis difícil, aínda que sexan medios públicos galegos. Por non falar de que, sobre todo no eido musical, aínda se segue exaltando pailarocamente o que chega de fóra mentres case ignoramos o que temos aquí, o que temos aquí e a súa valía. Claro está, agás nomes senlleiros como Sés, por exemplo..

                     Un bo exemplo é o nome de Najla Shami, con toda seguranza unha das voces máis particulares e impresionantes que se poden atopar, xa non só na Galiza, eu diría que no propio continente europeo. Xa no 2013 sorprendeu co seu primeiro disco Na lingua que eu falo onde recollía o esteo da obra rosaliana, ela, unha muller a medio camiño entre Palestina a Galiza: dúas patrias a liberar. Pero o certo é que para nós a sorpresa non foi tanta, pois xa a tiñamos escoitado ao vivo e eramos conscientes de que Najla posúe unha voz prodixiosa, absolutamente portentosa. Nos discos, a verdade é que non se nota tanto, nin no primeiro nin neste. E, aínda que recomendemos escoitala ao vivo se for posíbel, o certo é que nos discos, sempre máis intimistas, esta taboadense (no disco hai un tema que precisamente se titula “Taboada” terra onde viviu a súa infancia) demostra un dominio da voz, un recendos, unha sonoridade, uns ritmos que lle son moi propios e difíciles de atopar polo mundo adiante.

                     Neste novo traballo, Ela sabe a sol, na meirande parte dos temas Najla é a autora de letra e música. Agás un, con letra de Federico García Lorca (pero con intervención da propia cantora), outro no que comparte autoría con Michel González, e outros dous onde a partilla a letra con Ayyoub Tams, polo que ben se pode dicir que aquí se nos manifesta como cantautora. En galego, a meirande parte dos temas, en castelán ou árabe, algúns…e mesmo os tres idioma sá vez no primeiro tema (que dá título ao disco).

                     Nin que dicir ten que se trata dun disco absolutamente recomendábel, pois as influencias tan dispares ( e tantas, fálase desde o jazz a estilos procedentes de África, Brsil, Portugal ou da mesma Galiza ) das que nace a súa música ofrecen un produto incomprábel. Cando menos nós non coñecemos ninguén que faga unha música que se poida comparar á de Najla. Nin a propia música nin o estilo á hora de cantar, con esa súa voz chea de matices, de aromas, de calidez, mesmo de colores. Se algunha vez se falou de música fusión, nunca en mellor momento ca este. Sendo, así, pois, un disco que mestura oriente e eoccidente, desde a particular visión dunha moza que medrou en Taboada, que se moveu polo mundo adiante captando e aprendendo estilos e formas, que nunca para de experimentar con esa linguaxe tan especial que é a música, e que nunca esquece as súas raíces galegas e palestinas, nin que é muller e iso ten que notarse.

                     Así que, fáganse un favor, merquen este Ela sabe a sol ou acudan a aulgún directo seu. Non se sentirán decepcionados, todo o contrario: experimentarán sensacións que descoñecían e farán algo polo desenvolvemento dunha música que entre nós nunca foi apoiada como merece pola Administración.

crítica de SINGAMIA 1.1 (Ramón Caride, Xerais)

O FUTURO…TAN CERCA

Título: Singamia 1.1

Autor: Ramón Caride

Editorial: Xerais

Xa os dous primeiros títulos da triloxía  AKTUAL (Exogamia 0.3 e Endogamia 0.2, ambos en Xerais, de 2011 e 2013) constituíron rotundos éxitos de crítica e foron moi apreciados polos lectores, polo que agardabamos este Singamia 1.1 con verdadeira ansiedade. Con el féchase a triloxía e, aínda que se fixo esperar, xa está nos trinques e, de seguro, será unha das lecturas preferentes entre o alumnado neste vindeiro ano académico e nos seguintes. Por certo que, xa de paso, é unha ocasión para reler tanto o primeiro como o segundo títulos e comprobar como non pasou o tempo por eles, e se pasou deixounos absolutamente indemnes. Como se pode deducir ao pechar a triloxía trátase relatos que anticipan un futuro que se cadra xa é presente ou non tardará moio en selo, unha perspectiva temática que canxa moi ben coas preocupacións futuristas que a miúdo tinxen a súa obra narrativa, tanto para os lectores máis novos como para adultos.

                     Nin este título, nin ningún dos dous anteriores son volumes extensos. Todo o contrario, trátase de títulos que priman o labor de documentación, moi esixente e absolutamente revelador, sobre a cantidade. E tamén temos que dicir que, como nos anteriores títulos, nesta Singamia 1.1 Ramón Caride volve sorprendernos propoñéndonos seis temas (para seis relatos) que representan seis aspectos da vida que poden parecer un futuro a curto prazo, o que fai que se acendan as alarmas no lector, ou, como mínimo, para iso os escribiu o autor. Esa vertixe de actualidade futurista, se se pode chamar así, non é nin moito menos nada doado de acadar, por iso diciamos que o labor de documentación foi moi esixente e revelador. E falando de esixencia, non é esta menor no aspecto compositivo. Trátese dun tema ou trátese doutro, e por riba de sorprendernos co tipo de temática utilizado, o remate de cada un dos relatos volve sorprendernos, redobra o abraio que nos embargaba desde o comezo da lectura. De xeito que, como xa adiantamos, o aspecto técnico desta narrativa de Ramón Caride é moi sobresaliente, moi salientábel.

                     Digamos que a esixencia non só é no eido da documentación, senón que esta se proxecta tamén na faceta técnica, na faceta compositiva, na plasmación narrativa.

                     Dito isto, enténdese que non falamos dun título calquera. Non é outro título co que entreter o tempo de maneira máis ou menos amena. Si resulta unha lectura amena, por canto levamos dito, moi amena e que ademais deixa constancia da preocupación autorial a cerca de como a sociedade está encamiñando o futuro. Preocupación que pode que xa o lectorado comparta, ou tamén pode que esta lectura lle faga tomar conciencia do que nos estamos xogando coas decisións que tomamos.

                     A temática do relatos é moi variada. Desde o primeiro, onde os auténticos protagonistas, ou os protagonistas decisivos son drons ( e que nos achega a un futuro que xa é moi de hoxe), pásase a unha sociedade na cal a concepción de novas vidas xa non é natural, e logo a outro relato onde a sociedade está rexida e subxugada por un determinado grupo, despois outro onde a realidade virtual é xa a fonte de sensacións da xente (tecnicamente un dos máis logrados), cuestionamento da realidade sobre o que se volve reflexionar despois (e que xa nos podemos ir facendo hoxe), para rematar cun precioso relato metaliterario do que non adiantaremos nada senón dicir que propón unha seria reflexión sobre o papel que a poesía ten hoxe no mundo (e que funciona como un convite a reverter a situación na medida das nosas posibilidades). E deixémolo aí, non diremos máis nada sobre a temática dos relatos. Só engadir os temas suxeridos para debate entre os alumnos son moitos e de importancia.

                     Mais non queremos rematar sen unha reflexión final. Xa dixemos que a esixencia documentaria á hora de concebir os relatos é máxima, poucas veces é tan fonda. E tamén que a plasmación da trama no relato resulta tecnicamente brillante. Pouco mellor se pode dicir. Porén neste caso non é algo que se reduza só a este Singamia 1.1, senón que é aplicábel a calquera outro título da triloxía. Como consecuencia cabe agardar que nun futuro, a editorial ou o autor ou ambos, decidan reunir nun único volume os tres títulos, tal e como fixeran n¨As aventura de Saíd e Sheila. Neste caso con máis razón aínda, porque os relatos desta triloxía están entre a mellor narrativa breve das últimas décadas, sen ningunha dúbida. Non só pola suxestiva temática, senón tamén por unha plasmación narrativa moi lograda.

                     E non estaría nada mal que ese volume conxunto estivera editado en colección para adultos. Non cómpre engadir que ningún adulto debe perderse esta Singamia 1.1, nin este ni nigún título da triloxía. Mais xa sabemos, se os adultos ven unha colección para xente nova, pensa que non é para eles. Craso erro. Mais é así. Por iso dixemos que estaría ben que saíse en colección para adultos.

ASDO.: Xosé M. Eyré

crítica de MINUTOS PARA MEDIANOITE (Xavier Queipo & Ramón Neto, Galaxia)

POESÍA CIENTÍFICA

Título: Minutos para medianoite

Autores: Xavier Queipo & Ramón Neto

Editorial: Galaxia

Existe, entre o común da xente, a crenza de que letras e ciencias son dous mundos distintos. Xa non só entre a xente, ente as mesmas autoridades que lexislan en materia educativa. E podemos dar por certo que representan dúas maneiras diferentes de entender, interiorizar e expresar a realidade. Mais de aí a que sexan mundos opostos hai moito camiño. E con esta crenza convive tamén a de que “as letras” son moi perigosas para os políticos porque ensinan a pensar criticamente. E non imos dicir que sexa incorrecto. O que non é certo é que as ciencias deixen de facelo. Para proba, un dato: historicamente quen deu maiores problemas a quen tentaba organizar a vida da xente foi a ciencia. Lembremos, porque a novela de Xabier Paz aínda segue na nosa memoria, o que custou que se aceptara o heliocentrismo, velaí a ciencia en estado puro condicionando a vida non só cultural. Tampouco imos negar que, desde sempre, “as letras” son un fervedoiro de expresións críticas coa realidade, desde sempre. Mais quen lera a novela de Xabier Paz poderá moi ben lembrar como na Idade Media ou no Renacmento a filosofía, as matemáticas, a música e a poesía camiñaban de mans dadas e unhas pedían as outras. Hoxe, a poesía é moi diferente, xa non priman nela o cómputo silábico nin a rima, que a acercaban á música. Porén, como xa reivindicaba Fernando Pessoa, un teorema científico pode ser tan belo como a máis excelsa metáfora.

                     Serán dúas maneiras diferentes de aproximarse e explicar a realidade. Mais non teñen porque ser contrapostas nin unha máis fermosa cá outra. A fin de contas as dúas nos achegan a iso tan fermoso e trascendental que é o coñecemento. Quizá fora agora ocasión  para lembrar cantos escritores e escritoras dedican o seu tempo ao mundo científico, que xeralmente lles dá de comer, mais tampouco son quen de esquecer a chamada da creación. Resultaría moi tentador ofrecer agora unha listaxe de nomes e apelidos, mais conformarémonos con lembrar como a mesma Madame Curie botaba man da poesía para tratar de entender mellor a súa actividade científica.

                     Neste contexto, Xavier Queipo e Ramón Neto, dous poetas experimentados, dan á luz Minutos para a medianoite, un proxecto creativo no que se pretende facer poesía coa linguaxe científica e, tamén, auxiliarse da linguaxe poética nas concepcións científicas. Con toda seguranza un dos retos meirandes que se poden concebir. E a verdade é que saldan cun éxito rotundo a experiencia. Certamente, a linguaxe científica semella un tanto fría, aséptica, excesivamente precisa, e, polo tanto pouco poética. E é certo o primeiro, mais non por iso ten que ser pouco poética. Desde aquela poesía medida e rimada os tempos fixeron que esta mudase moito e hoxe son o ritmo e o xogo co espazo en branco quizá as dúas características que definen a arte poética actual. Os dous autores son moi conscientes diso, e xogan co ritmo e coa distribución espacial moi atinadamente. Porén, non quedan as cousas aí, tamén botan man doutras técnicas literarias como poden ser a road movie (que é fundamentalmente narrativa, mais que eles adaptan perfectamente nun poema) ou as seriacións (mesmo inversas) ou as definicións. Ademais de, ás veces, non sempre, ofrecer en nota a orixe que inspirou o poema, que no xogo creativo propón unha maneira diferente de ler textos científicos. E a súa resulta unha poesía moi  do momento que vivimos, que non só é precisa cientificamente senón que denuncia actividades industrias (que nacen de estudos científicos) que resultan nocivas para o medio ambiente e polo tanto para o hábitat natural no que nos desenvolvemos.

                     Como xa dixemos, tanto a adaptación de linguaxe poética ou literaria para textos científicos, como a adaptación de linguaxe científica para textos literarios, foron solventados cun rotundo éxito. De Xavier Queipo xa coñeciamos o uso de linguaxe científica en traballos prosíticos. De todos xeitos son dous poetas pertencentes a dúas xeracións ben diferentes ( hai máis de vinte anos de diferenza na idade entre os dous) que nos deixan un poemario escrito a dúas mans que se conxugan perfectamente. Seguramente haberá lectores que o consideran un poemario frío, mais non é para tanto, o que si é é cirúrxico, ás veces, mais sempre comungando coa ampla e ancha visión da poesía. Non cabe dúbida de que é un poemario moi  orixinal. E moi necesario. Porque, como dixemos no inicio, “ciencias” e “letras” non son tan diferentes á hora de procurar a beleza. O que temos é que aprender como a ciencia dá conta da beleza, decatarnos diso e recoñecelo, e para iso é un poemario imprescindíbel.

ASDO.: Xosé M. Eyré

crítica de BREVEDUME (Xurxo Borrazás, Galaxia)

MICROCONTOS E MICRORRELATOS DE XURXO BORRAZÁS

Título: Brevedume

Autor: Xuxo Borrazás

Editorial: Galaxia

Probabelmente se dixeramos que a brevidade é un dos xéneros predilectos de Xurxo Borrazás, a pouca xente estrañaría, un repaso á súa obra así o parece indicar e este título veno confirmar. Mais non. Non. En primeiro lugar porque temos que falar de hiperbrevidades. A estas alturas do século XXI, a distinción entre brevidade e hiperbrevidade está máis que descrita e tratada pola crítica. Porén, repitiremos, a hiperbrevidade ten como moito unha extensión de páxina e media, todo  que supere iso son brevidades, sempre e cando non acaden a dimensión do relato breve, a redor das 1000 palabras. E como tal hiperbrevidade, Literatura Hiperbreve ou, como a nós nos gusta dicir, Literatura Mínima, ten unhas pautas de comportamento que non dá descrito ou explicado a crítica tradicional, porque non se trata de literatura que se poida encadrar na literatura tradicional. Facelo así, describila ou entendela desde a perspectiva crítica tradicional, encadrada na literatura tradicional, só leva ao fracaso. E esta Brevedume contén textos que nunca superan a páxina, hai un que case acada a páxina, algúns que se conforman cunhas cantas liñas e, a maioría, desenvólvense nunhas poucas liñas, pouquiñas, ás veces, moitas, unha liña.

                     Probabelmente, se autor coñecera toda esta corrente crítica, que tampouco falta en galego, aínda que o mundo anglosaxón foi menos receptivo malia algúns dos críticos que a teorizaron traballaren nos USA, entre eles ( Dolores Koch, a pioneira é un bo exemplo, mais tamén Juan Armando Epple estivo entre eles, ou David Lagmanovich, por dicir algo) se o autor coñecera esta corrrente crítica non tería que botar man desa creación verbal da “brevedume”, aínda que Xurxo Borrazás é moi dado ás creacións léxicas, ao xogo de palabras, que aquí tampouco falta. Probabelmente, entón, decataríase de que o que escribe son micorrelatos e microcontos. Lembremos: o micrconto conta unha historia, ten personaxes e un reamte lostregueante, que sorprende e fai cavilar (epifanía); o microrrelato non conta unha historia, non ten porque ter personaxes ( de feito o máis normal é que non os teña) mais si conserva ese remate lostregueante, a miúdo o microrrelato constitúe a plasmación dun pensamento brillante do autor. Os microrrelatos poden tamén considerarse microensaios, cando tratan temas trascencentes. E moitas veces chegase a eles desde o clásico aforismo. Que é o que acontece aquí, por iso a maioría tenden a ser microrrelatos. Aínda que ás veces, moitas, estes aforismos de Borrazás inclúen personaxes porque o autor é pouco dado a seguir as convencións literarias, prefire rachar moldes. E, sen dúbida, esta Brevidume así foi concebida, aínda que non faltan acenos ao microconto máis famoso do mundo, o do dinosaurio de Monterroso.

                     Mais é menos rachadora do que parece se a ollamos desde a perspectiva da Literatura Mínima. Menos. Non dicimos que se borre, que se desplace ou non exista ese afán transgresor. Porén, transgresor doutra maneira. Porque aquí, neste título, o verdadeiramente importante, o que máis atrae ao crítico e ao lector, son os textos híbridos, ou, por dicilo doutra maneira, aqueles textos que están na fronteira entre o microrrelato e o microconto. Aí é especialmente rico, sen dúbida. Alén diso sempre atraente coñecer as opinións de Borrazás sobre múltiples temas, esas opinións que non se afanan na ortodoxia, no politicamente correcto, no convencional. Todo o contrario, o pensamento de Borrazás caracterízase por ser libérrimo, por non se sentir atado a ningunha convención porque estas lle importan ben pouco. Nós, aquí imos renunciar a ofrecer un adianto temático daqueles que focliaza o autor neste volume; xa que nin el quixo facelo e así o deixa claro nas palabras preliminares (nin lle chama “prólogo”, nin “limiar”, absolutamente nada, e por certo, el mesmo aconsella que non se lea: fáganlles caso) tampouco nos vemos nós nesa obriga.

                     Abonde dicir que Borrazás nos  presenta os microtextos agrupados segundo o ano en que foron escritos, desde 2010 a 2018, non haxa dúbida de que hai temas que se repiten (aínda que ás veces tamén aparecen os textos xuntos) nunha disposición nada favorecedora para os lectores. Van un despois do outro, cunha mínima zona de separación. E isto que vimos de chamar zona de separación entre os microtextos, na Literatura Mínima chámase “zona de reflexión” e debe ser espacialmente moito máis grande. Canto meirande é a zona de reflexión máis se desmecaniza a lectura, permitindo así unha reflexión máis axeitada sobre o que se vén de ler. Aquí, como dicimos, é mínima, case inexistente o que non favorece nada os microtextos; mais tamén, por outra banda, é unha táboa de salvación, non en todos os microtextos resulta igual de xenial, igual de imaxinativo, igual de ocorrente, igual de brillante (como é lóxico, un non pode ser xenial sempre, as 24 horas do día) de xeito que aqueles menos afortunados pasan máis desapercibidos ao provocar unha lectura tan mecanizada que logo se pasa dun ao seguinte. Por iso, nós, desde esta crónica libresca, imos aconsellar lecturas moi fragmentarias no tempo, nin sequera aconsellaremos seguir a orde dos textos, porque canto menos intensa sexa a lectura, canto meirande sexa o tempo dedicado a cada microtexto tamén meirande será o proveito que o lector lle tire a libro.

                     Polo demais sempre é unha festa atoparse cos microtextos dun Borrazás de pensamento tan pouco convencional, que bota man non poucas veces da retranca (tan nosa e parece que en regresión na prosa actual), da ironía, dos xogos de palabras, dos contrastes, dos diálogos que mantén con autores que (dunha maneira ou doutra) lle dan pé aos seus microtextos. Aínda que nos gustaría que ás veces fora máis explícito, como cando di que Alejandra Pizarnik era unha admiradora de Rosalia; déixao así, sen máis, e tería a súa importancia se o fora, mais debería explicar como chegou a Pizarnik a coñecer a obra de Rosalía. Nós podemos imaxinar que lle chegara a través de Arturo Cuadrado, cofundador con Luís Seoane de Botella al Mar, a primeira editora da Pizarnik, Cuadrado foi o seu primeiro editor e ben lle puido pasar Seoane lecturas de Rosalía. Mais é pensar por pensar, por imaxinar o que Borrazás non nos conta..

                     Humor e ocorrencias brillantes tampouco faltan.

ASDO.: Xosé M. Eyré

crítica de PENUMBRA (Daniel Landesa, Xerais)

A PROPÓSITO DE PENUMBRA

Título: Penumbra

Autor: Daniel Landesa

Editorial: Xerais

Nos últimos cen anos a consideración do libro entre a xente mudou moito. De ter que procuralo en lugares moi específicos, ás veces casa particulares un chisco antes, a atopalo nas grandes superficies comerciais como un obxecto máis de consumo, como un paquete de arroz, froita ou calquera outra mercadoría. Porén, no raltivo á ficción, que é o que nos interesa, a mudanza non foi tan fonda, aínda que a houbo. No meu edificio vive un mozo ao que ao pai dicían que se lle descompuxera a cabeza de tanto ler. A un veciño meu chamábanlle “O Novelas”, pola súa afección a lelas cando ía coas vacas e na casa tamén. De aquí, deste último exemplo colíxese ben que a consideración do libro dependía de se era de ficción ou non, de ser ficción a cousa pasaba a estar mal vista. A inclusión da lectura no sistema educativo mellorou esta apreciación, mais non o suficiente como para considerar a ficción literaria un ben imprescindíbel, mentres o consumo de ficción noutras plataformas (cinema, tv.) vese como normal.

                     Porén, a maior ou menor familiarización coa ficción literaria, como defendemos nós, dá como resultas unha serie de benficios para a persoa lectora dificilmente acadábeis doutra maneira. A ficción  literaria crea empatía con personaxes, mundos e situacións que a persoa lectora dificilmente coñecería doutra maneira. Presentando unha avantaxe con respecto ao cinema ou a tv., pódese volver atrás, empezar por onde un queira, etc., que no cinema ou na tv.é imposíbel. E esta empatía xerada a partir da ficción é moi útil logo na socialización, porque un libro non debe quedar só na nosa particular lectura, adquire outra vida cando llelo contamos a outras persoas.

                     A este respecto Penumbra é unha ficción literaria para os lectores máis novos que, como tal ficción, crea un mundo onde as cousas son ben diferentes da realidade. Un muro, feito con materiais diversos, mantén a zona de Desértica (cos seus peculiares reinos ou estados) separada de Penumbra. Ese muro é crucial á hora de manter o estilo de vida propio de cada zona, e leva moito tempo erguido. Uns cativos ou cativas son quen vixía que non se descompoña ou que ninguén o ultrapase. Unha rapaza que é unha das vixías, desaparece e a súa irmá, máis pequena, fará todo o posíbel por atopala, misión para a que contará coa axuda de amigos de distinta procedencia e capaces de cousas ben distintas. Eis o punto de partida desta proposta literaria, deta ficción para os máis novos. Que son lectores flexíbeis, non lles estraña ningún mundo diferente ao real, mais moi esixentes: a ficción debe ser congruente. E no caso da novela de Daniel Landesa éo, aínda que aos lectores adultos nos gustaría que fose máis longa para podernos familiarizar mellor con eses mundo alternativos, porque se Desértica está a un lado e Penumbra ao outro, dentro de Desértica hai varias zonas diferentes, que se diferencian climatoloxicamente, polo tipo de terra que pisan e mesmo porque nelas habitan seres diferentes, con morfoloxías alternativas á humana.

                     Chama a atención a pouca presenza de adultos normais, o normal é que as personaxes sexan cativos/cativas ou anciáns. Mais isto non fai senón lembrarnos a necesidade de que os máis vellos e os máis novos se entendan, e os máis novos sigan os consellos dos máis vellos. Por suposto, os protagonistas son os cativos/cativas, que son seres con capacidades excepcionais, ou, polo menos pouco frecuentes. Contan con medios de transporte tamén excepcionais e imaxinativos (agás o avión) e trábase entre eles unha solidariedade que os une na procura da rapaza perdida. E van adquirindo doses de protagonismo que se alternan até que sexa a irmá pequena a que remate a procura, poñendo fin a unha trama que, xa chegando ao remate, quere explícitamente contrapoñer o ben o mal, o perigoso e inhumano mundo de Penumbra e o humano de Desértica. A algo así xa imaxinaba o lector que se ía chegar, unha vez expostos os atributos dos dous territorios, mais está ben que se expliciten estes valores para que non lle pasen desapercibidos ao lectores.

                     Estimula a empatía, así como o respeto e comprensión do diferente. Deixémolo aí. Hai moitas máis razóns para que ficcións literarias distópicas como esta de Daniel Landesa sexan consideradas como un ben para o lector ou lectora. Mais deixémolo aí. Con esas dúas abóndanos. Porque vivimos nun mundo onde os estímulos que nos transmite non son precisamente os empáticos, senón os consumistas -é dicir: suplanta a empatía cos demais polo simple consumo incesante e compulsivo. E porque a comprensión e aceptación do diferente é máis necesaria ca nunca, vémolo todos os días co tema dos migrantes, aquelas antigas fábricas de migrantes como Italia ou España de súpeto teñen medo dos migrantes que chegan aquí fuxindo da miseria e a guerra, como fixeron os nosos avós hai menos dun século.

                     Xa ven, Penumbra é pura ficción literaria que convida a un mundo inxeitente, imaxinativo, moi diferente do real. Abóndanlles as razóns para que os máis novos  lean un libro así? A nós si.

ASDO.: Xosé M. Eyré.

crítica de MATAR O HEROE (Adolfo Caamaño, Galaxia)

A FARSA DA GUERRA, A FRASA DA VIDA E DA MORTE

Título: Matar o heroe

Autor: Adolfo Caamaño

Editorial: Galaxia

A ver como llelo explico. Hai novelas que se definen por un xénero, poden ser novelas negras, poden ser novelas de aventuras, poden ser novelas policiais, poden ser novelas sentimentais…E poden ser boas novelas. Canónicas ou anovadoras, mais poden ser boas novelas e mesmo esixir que o lector sexa un lector competente, activo, e transmitir importantes mensaxes. Mais esta, esta de que imos escribir hoxe, non é desas. Todo o contrario, é das que, se as cinguimos cos máis ou menos flexibeis vimbios dun xénero, estámoslle faltando ao respeto, á novela e ao autor. Porque as grandes, as grandes novelas do único que tratan é da vida, da vida e da morte. Que, en resumidas contas, é do que trata esta Matar o heroe, de Adolfo Caamaño, distiguida co primeiro premio no I Premio Vilar Ponte de Novela, galardón novo que promove o Concello de Viveiro e ao que, a xulgar por esta primeira novela premiada, auguramos un futuro moi prometedor.

                     Tamén se pode dicir que a de Adolfo Caamaño é desas novelas que non admiten taxación xenérica. Nós ímolo deixar como dixemos antes porque non cremos que o autor pretendera de ningún xeito trascender xéneros. Non, quixo escribir unha novela sobre a guerra, sobre a morte a vida. Unha novela na que é moi importante a farsa. Situada conoloxicamente na I Guerra Mundial e anos posteriores, o autor realiza unha clara denuncia da guerra como farsa. A farsa grandilocuente que cada bando empregou para convencer a que máis soldados se alistaran, a facer atractiva a guerra, con esas ladaíñas do  honor, do patriotismo, da valentía e demais verborrea barata, cando, en realidade, para o que os mandos querían os soldados, era para mandalos á morte, para mandalos morrer. Na primeira parte da novela, que presenta un deseño editorial en cinco fases (phase jaune, phase bleu, phase rose, phase noir, phase camaléon) segundo a cor que vai adquirindo a pel do protagonista central (Charles Bonne-Mort), ben, pois na primeira parte desta novela en boa parte epistolar (cartas que Bonne-Mort envía a un seu antigo camarada-amigo-amante, René Saint-Rien) a denuncia non só é moi clara senón tamén contundente, dura e xusta. A estas alturas, en que xa dixemos dous nomes dos protagonistas, non será moita novidade que engadamos o feito de que o autor estea a  xogar case continuamente cos nomes. Pódense engadir o cabo Sablevieux, o doutor Mal-Mêles ou o alcalde Jean Rue-Sanssortie e o seu esbirro Algo. Mais non sempre, pasa por exemplo con Saukái (aínda que o seu pai sexa Tal e Tal) ou con Melquíades. E non resulta inocente, nin o xogo (que é unha proposta para que pensemos até que extremo o nome pode caracterizar unha persoa/personaxe) nin a distinción de que demos conta, e quen lea a novela comprenderao, nós non imos adiantar máis nada.

                     A trama sitúanos  Charles Bonne-Mort na Güiana francesa, nunha vila perdida no Amazonas, Ville-Nom-Inconnu (outro nome máis para o xogo), feito un pingallo de home, totalmente desfigurado, mesmo castrado, a onde vai parar despois de protagonizar un acto heroico polo que foi distinguido. Experiente taxidermista (fai pasar por vivo o que está morto) el será o centro dunha trama de corrupción á fronte da cal están o mesmo alcalde, o médico e o cabo (único xendarme do pobo). E non imos adiantar máis nada. Abonda para que o lector, despois do lido, se deacte de se o seduce a proposta lectora ou non. Porén, o que non imos facer é rematar aquí a a crítica dunha novela tremendamente rica no apartado reflexivo e ben escrita no aspeto formal. Iso si, xa o advertimos, esta non é unha novela para ler con présas, igual que seguramente tampouco foi escrita do día para a mañá.Cando un está diante dunha boa novela, non pode tasar o tempo do seu goze, sería estúpido.

                     As ricas reflexións antibelicistas, as oportunas reflexións sobre a vida e a morte, a contínua atmosfera de farsa que finalmente se materializará, mesmo que o esbirro Algo sexa finalmente portador de máis humanidade da que se lle podería sospeitar. Si, porque o concepto de humanidade paira sobre toda a novela para o lector, o autor vaina repartindo por esta e aquela personaxe, sempre en doses diferentes e conceptos distintos. A este respecto chama a atención que a personaxe máis humana do todas sexa a india Saukai, por non falar do case espantallo de home que é Charles, o disecador. E nesta procura da humanidade, do que realmente é a vida, entra en xogo a aparencia. Desde o inicio, na I Gauerra, onde os mandatarios militares xogaban a un xogo de aparencias, de facer crer que a guerra ía ben, e que o valor dos soldados patrios non tiña parangón. Até o remate, que non imos desvelar, mais si diremos que Hollywood ten moito que ver, Hollywood, a patria das aparencias, porque iso é o cinema, aparencia de vida.

                     E, dito isto temos medo de que quen nos lea pense que se trata dunha novela moi reflexiva mais pouco entretida. Craso erro. Comezando por aclarar que a aventura do coñecemento, que reivindica toda a novela, xa por si é moi salientábel. Mais aquí hai guerra, das mellores páxinas da novela son as que transcorren nas trincheiras, os olores, as sensacións da lama, a indefensión duns soldados impotentes que só son peóns nun xogo alleo, o hálito de vida que acompaña ao can Taxi…realmente parece que o lector está nesas trrincheiras. Non cabe dúbida de que o labor de documentación foi moi salientábel, o que leva consigo que a ambientación estea tamén moi lograda. Sexa nas trincheiras, ou sexa na vila tropical, cuxa fronteira é a omnipresente selva, Nom-Inconnu, ese derradeiro reducto de occidentalismo, porque non esquezamos que esta tamén é unha novela anticolonial. E se antes falamos da importancia das páxinas das trincheiras, non esquezamos que despois da guerra Charles sofre un complot na súa contra, un complot agardábel, por parte dos que esperabamos, xa o vimos, mais que vai ter unha solución divertida e que deixa o lector con moi bo sabor de boca. Complot e corrupción, que van da man.

                     E se antes mentabamos o logradas que están as páxinas da guerra, a ambientación na atmosfera pechada e abafante de Ville-Nom-Inconnu non lle desmerece (por certo, que na novela tamén hai unha chiscadela a Mancondo) nin moito menos. Alén diso, o autor manexa moi ben os trocos narrativos, porque se a priemira persoa das misivas nos aproxima de primeira man a guerra e todo o que rodea ao taxidermista, tamén hai  outras páxinas en terceira persoa nas que o autor demostra moita habilidade permitindo a entrada de voces que actaulizan a trama.

                     Sexamos claros. Existen dous tipos de novela. As que pechas dicindo “pois pasei unhas horas máis mou menos divertidas”, e aqueloutras que non dás pechado porque quedan metidas en ti e, unha vez rematadas, aínda che seguen proporcionando reflexións, lembranzas, impresións. Esta é desas, das que non se esquecen porque, sorpréndanse se queren, deixa en nós unha pregunta clara: acaso isto non é autenticamente grotesco? (Por algo na presentación editorial falan de Jarrry, e de Zola, que está máis que xustificado)

ASDO.: Xosé M. Eyré

crítica de REMEXIDO DE PATACAS (Eli Ríos, Baía Edicións)

LITERATURA E CONCIENCIA

Título: Remexido de patacas

Autora: Eli Ríos

Editorial: Baía Edicións

A literatura é un elemento perigoso. Hai a quen lle provoca arcadas nada máis oír a palabra literatura. Non crean, pásalle a moita xente e, sobre todo, pásalle decontino a  aqueles que teñen que lexislar sobre a literatura: que ensinar, cando ensinar e como ensinala. Eles, ou elas, sábeno, ler é perigoso porque axuda a crear conciencias libres, conciencias que despois son moi malas de controlar, de dirixir. E esta literatura, literatura coma esta que comentaremos hoxe, é desas que son máis perigosas aínda, porque, se na crítica anterior falabamos dunha novela aventuresca que tamén facía pensar, a de hoxe, unha novela breve ou un conto  longo, este Remexido de patacas co que Eli Ríos resultou vencedora no XL Premio Modesto R. Figueiredo, esta é da literatura que se dirixe directamente ao centro gravitatorio da conciencia de quen a lea. É a súa principal finalidade, remover conciencias, axudar a crear un modelo de pensamento e comportamento máis xusto, máis humano, coas mulleres. O cal é moi importante, porque son a metade da humanidade e porque nos tempos que vivimos estamos afeitos a que outras mulleres de ideoloxía conservadora traten de botar por terra todo o acadado deica agora.

                     É xusto, e nada arriscado, comezar dicindo que esta de Eli Ríos é unha obra que debería ser de lectura obrigada no Ensino. Por iso. Porque cómpre ser xustos, e empregar da mellor maneira as lecturas.

                     Mais, de primeiras, déixenme recomendarlles comezar polo principio, polo prólogo entendido, nada convencional, co seu de icendiario ou rompedor, de Emma Pedreira, aínda que sexa a custo de non mentarmos contidos que ela toca e nós non queremos, porque tampouco podemos, remedar. Iso, antes de nada. Agora é o momento de indicarlles que se trata dun texto de denuncia, dun texto de denuncia deses que se refiren a cousas que escoitamos todos os días no telexornal, ou lemos nos diarios e xa cos titulares abonda (porque sempre é igual), ou escoitamos na radio: a violencia contra as mulleres. A violencia machista contra as mulleres. No fogar, de portas adentro. Non se trata das famosas “manadas”, podería ser mais teremos que agardar outra oportunidade. A protagonista é unha muller como podería ser calquera outra, que recibe violencia por parte da súa parella, un Moncho que era un amor cando se coñeceron, mais xa non é quen de ela lembrar cando a liña se torceu, que foi ou cando comezou a debacle. Como sempre pasa. Mais esta muller reacciona, non imos dicir que é o que fai, só indicaremos que reacciona e conta coa axuda dunha amiga, Pili. Despois, no remate, a autora retorce a historia deica levala a eidos que non sospeitabamos, porque, agás o inicio, este é un discurso que sorprende. Pola dureza, e xusticia, do tema. Tamén por unhas pingas de humor, que non faltan. E tamén por outras pingas de lirismo, que tampouco faltan e para algo a autora é poeta.

                     Ben se pode dicir que o eixo (da novela breve ou conto grande) é unha espiral onde se van sucedendo tres rexistros diferentes. Comeza sendo un discurso realista, ese realismo xordo das mulleres maltratadas. Dicimos xordo porque trascende as paredes da casa en moitas menos ocasións das que se produce. Segue despois outro treito onde o discurso se abeira ao negro, é declaradamente negro. E mesmo podiamos deixalo aí deica o remate, mais non nos parece axeitado, porque no remate pégase un chimpo a un discurso con máis toques de lirismo, sen deixar de ser realista e sen abandonar tampouco os tintes negros, mais eses toques líricos da posíbel loucura da protagonista resultan fundamentais. E sempre, nese eixo alternante, sen nunca deixar de ser un discurso realista de denuncia do maltrato, da violencia machista. Sen deixar de expoñer a situación mental dunha muller maltratada que, e así vén sendo sempre, xa non sabe que facer, que dicir, anulada completamente como persoa. Aquí cómpre facer un alto e salientar ese anulamento como persoa da persoa maltratada, da muller violentada. Non é un tema con demasiado percorrido nin nas nosas letras nin en xeral. Dada a importancia social que ten o tema, felicitámonos porque Eli Ríos o escollese e denuncie. Porque a literatura, cando verdadeiramente é literatura, serve para iso, para crear conciencia denunciando aquelas situacións nas que a humanidade deixa de selo. Do resto…o resto son discursos que se só serven para pasar o tempo e son totalmente prescindíbeis.

ASDO.: Xosé M. Eyré

crítica de A NOITE DO LOBO (Abel Tomé, Galaxia)

ALGO MÁIS QUE UNHA NOVELA DE AVENTURAS

Título: A noite do lobo

Autor: Abel Tomé

Editorial: Galaxia

De Abel Tomé aínda lembramos A noite do corvo, unha distopía policial que tamén era algo máis ca unha distopía e algo máis ca unha novela policial. Seica era o inicio dunha triloxía da cal o segundo chanzo é esta A noite do lobo coa que o autor se fixo co Premio de Narrativa Illa Nova 2019. E garda coa anterior certos parecidos e mesmo unha referencia xeográfica (Gothard), que nesta novela de aventuras hai moitos acenos, cara á propia obra anterior (como vimos) e cara a obra doutros autores. Porén, sigamos certa orde, que para todo haberá tempo, e antes de nada indiquemos que se trata dunha novela de aventuras, unha novela que propón na súa trama a caza do lobo, un lobo terríbel, que ten feito moitas mortandades, e que só parece ser quen de cazar un misterioso home (o señor d´Ourantes) que arrastra tras de si unha fonda traxedia e que semella un home fóra do tempo, un ser intemporal, pois non se lle coñece a idade e mesmo se chega a dicir que xa debería estar morto. O lobo é un animal mítico na Galiza, a nosa tradición está repleta de alusións ao  lobo. E o cazador de lobos non é esta a primeira vez que aparece na nosa narrativa contemporánea, pois aínda lembramos a excelente Pel de lobo , da que non nos queremos esquecer porque, malia o dito, tampouco é unha temática demasiado visitada polas nosas letras.

                     De primeiras, cómpre dicir que como novela de aventuras que é cumpre á perfección o seu cometido: entreter e pegar o libro ás mans do lector. Non cabe dúbida de que o autor logrou argallar unha trama novelesca, aventureira, desas que custa traballo deixar de ler, desas que apetece ler dunha tirada, malia que as 200 e pico páxinas parezan unha distancia un tanto  longa. Porque, ademais do carácter aventureiro da trama, cómpre engadirlle a iso o feito de propoñela nunha xeografía distópica, fantástica mesmo, que garda acenos, iso si, coa xeografía real na que todos nos movemos. Porque é unha novela de acenos, xa o indicamos, como por exemplo o de Mary Shelley: Ingolstadt por un lado e o mesmo Víctor F(rankenstein) por outro. E este xogo de acenos, a verdade é que lle senta ben, e se é posíbel recoñcer a Costázar ou David Lynch ou a Robin Hood, por exemplo. E o máis claro, o de Emily Dickinson, os títulos dos capítulos son versos seus. Que non é un xogo gratuíto, un facer por facer, xa que ten a misión de facernos visíbel constantemente que estamos nos lindes da literatura, mais non dunha literatura calquera, e nisto, que o primeiro aceno que descubrimos sexa o de Robin Hood tamén ten o seu significado. Igual que tamén teñen o seu significado ás alusións á historia da Galiza, (castrexos e romanos lémbrannos que podería seu unha fantástica e atempotal época da Galiza) a trama situarase nunha xeografía fantástica, mais en ningún momento o autor quere que o lector ou lectora deixe de pensar que se podería tratar da Galiza real. Será unha historia, unha trama inventada, mais estas cousas pasan. Estas cousas pasan, como a crítica do absolutismo de reis, raíñas, nobres, como a crítica dunha Igrexa fanática, como o aceno ás relixións pagás. Por exemplo. Poñer en valor a nosa tradición e mesmo o medio natural, á vez que non se deixa de acenar cara as obsesións (a selva, por exemplo) e eses momentos que marcan unha vida.

                     O resultado é unha trama aventuresca que é máis que unha trama aventuresca, ficción evasiva. Tamén persegue a reflexión por parte de quen a le. Sen que iso supoña ningún impedimento para que a trama se desenvolva na súa cara aventuresca. E tamén se trata dunha novela que crea as súas propias figuras mitolóxicas, serán máis ou menos acertadas, máis ou menos orixinais, porén non deixan de conferirlle á novela ese ton fantástico e trascendente que nunca a abandona.

                     Escrita nun estilo moi directo, con períodos curtos e linguaxe moi clara, parece diáfano que, despois de que deixaramos ben dito que se tarta dunha trama moi  entretida, parece diáfano que esta sexa unha das novelas preferidas deste verán, ou deste ano. Cónstanos, porque llo lemos nalgunha entrevista e así o proba cando escribe, que ao autor lle preocupa moito a lexibilidade das súas obras, e por iso escolle manifestarse nunha linguaxe tan común. As preocupacións acoden á nosa mente cando, reflexionando sobre isto, comprobamos que Álvaro Cunqueiro nunca tería escrito O seu Simbad, ou que @s poetas deixarían de existir, ou que tantas outras obras non serían posíbeis. Preocupante ou non? Pola contra, cremos que hai que educar indicando que non se debe ler nada sen un bo dicionario a man. Porque ler tamén debe servir para aprender máis lingua. Lingua, o instrumento co cal se escribe, debe ser o máis rico posíbel.

ASDO.: Xosé M. Eyré

crítica de A ROTA DO OESTE (Henrique Dacosta, Edicións Embora)

A AVENTURA DUN ISLANDÉS NO CAMIÑO INGLÉS

Título: A rota do Oeste

Autor: Henrique Dacosta

Editorial: Edicións Embora

Malia a importancia que o Camiño de Santiago ten historicamente como fulcro da creación dunha Europa unida (iso din @s politic@s), ou mesmamente como axente cultural na Idade Media e económico na actualidade, son ben poucas as veces que a narrativa galega contemporánea se achegou a esta realidade. Se exceptuamos As frechas de ouro (John Ruterford, Galaxia), A cripta do apóstolo ( Pere Tobaruela, Xerais, para mozos e mozas) ou a recente Camiño de paixóns (Carlos Meixide, Galaxia, vencedora do I Premio de Novela Camiño de Santiago) non lembramos outro título que engadir. Por iso, este de Henrique Dacosta conta cun principio de orixinalidade que mesmo se incrementa se adiantamos que aquí non se percorre o Camiño Francés, o máis coñecido e divulgado, senón o Camiño Inglés, desde Ferrol. Ou, para ser máis exactos o Vestvegr, que comezaba en Ribe, Xutlandia, mais que, por causas naturais ese porto quedou inutuilizado e agora parte de Esbjerg, a pouco máis de trinta quilómetros. O Vestvegr, que despois confluía co Camiño Inglés deica chegar a Jaksland, a Terra de Santiago. Pois desde aí parte Gudmund Anórsson para percorrer o camiño que anteriormente fixeran os seus devanceiros, e que aparece tratado na primeira parte da novela, desde que estes se converteron ao cristianismo.

                     Antes falamos da primeira parte da novela, en realidade son tres partes e mais un epílogo os que deseñan a presentación ediorial da novela. Porén, a trama da novela ben se pode dicir que transcorre en dúas partes. Unha en Islandia, e que inclúe a travesía marítima até Ferrol. E outra desde que Gudmund chega ao Ferrol e dá inicio ao percorrido do Camiño Inglés. Na parte islandesa, na primeira parte, a máis interesante da novela, preséntasenos unha personaxe, Gudmund, de vida complexa, mecánico de avións que sofre un accidente terríbel e se namora se Sigrid, coa que manterá unha tórrida, ou melllor dito, tortuosa relación amorosa. Dicimos que é a máis interesante, tanto por esa personaxe escura e polémica de Gudmund, como polas noticias da Historia islandesa que se nos trasladan, como polas viaxes que Gudmund e os seus amigos realizan por aquelas terras de xeo. Porque non é precisamente que os galegos teñamos moitas noticias de Islandia, todo o que se diga dela é para nós algo novo, algo exótico. Alén máis, nesta primeira parte hai unha personaxe fundamental, Ana Saavedra, que traballa para unha modesta editora local e que será a culpábel de que Gudmund remate aceptando a proposta de vir a Compostela por Ferrol. Unha personaxe que non só é fundamental por iso, tamén a fai moi interesante o que escribe e aparece na novela.

                     E deica aí podemos contar. Pouco engadiremos. Só que, por avatares da trama, esta, na segunda parte, remata transformándose nunha novela híbrida, nun discurso híbrido, que por unha parte é unha trama de aventuras (con Gudmund e Ana por un lado e con Os Cinco de Touriñán como antagonistas), sen deixar de ser unha novela do Camiño Inglés (ambos van percorrendo etapa tras etapa, mentres foxen dos antagonistas) e nunha novela de amor (con Gudmund e Ana como agradados protagonistas), quizá unha novela de amor demasiado agardada, igual que os antagonistas non son malos de todo senón que son xente normal que se viu obrigada a andar en malos pasos. Nisto, a novela case se converte en discurso para mozos e mozas, demasiado ideal. Aínda que, o certo é que a trama está moi ben traída desde o acontecer histórico real, tanto islandés como ferrolán, e mesmo hai un momento en que Ana e Gudmund comparan o proceder histórico dos dous pobos fronte a un problema común. Pois se os islandeses foron exemplo para o mundo deixando caer a banca e desatendendo os “consellos” do FMI, aquí, na Galiza, en España, tamén nos fixemos oír co 15-M.

                     Este esforzo por incardinar a trama no decorrer da historia real, de vinculala indiscutibelmente ao realismo, é moi de agradecer e dálle outro valor á novela, unha novela que, se non desatende a Guerra do Bacallau islandesa, por exemplo, tampouco esquece a crise industrial na bisbarra ferrolá, o cal, ademais, resulta decisivo na armazón da trama e explica ben porque son como son Os Cinco de Touriñán. Nisto, o autor está moi ben documentado, como o estivo cando a trama andaba terras nórdicas, ou como tamén o está no caso da evolución das tácticas do narcotráfico.

                     Eis unha novela que non só entretén ao lector senón que tamén o ilustra. Que máis se pode pedir?

ASDO.: Xosé M. Eyré

crítica de GALILEO NO ESPELLO DA NOITE (Xabier Paz, Xerais)

EPPUR SI MUOVE

Título: Galileo no espello da noite

Autor: Xabier Paz

Editorial: Xerais

Non está claro que esa famosa frase a pronunciara Galileo Galilei xusto despois de ser condenado pola Inquisición a abxurar da teoría copermicana de que o Sol é o centro do universo e a Terra se move arredor del. Nin está claro que a pronunciara en ningún momento, ou que sexa unha fantasía promovida por Giuseppe Baretti, pois foi el quen afirmou que Galileo a pronunciara. O que si está claro é que, fóra a altiveza de pronunciala xusto despois de ser condenado, o tempo demostrou que tiña razón. E non foi sinxelo que a Igrexa admitira o seu “erro”, mesmo recentemente Ratzinger, se referiu a iso. E o mesmo Stephen Hawking tamén creu necesario pronunciarse. Sexa un “invento” ou non (unha pintura atribuída a Murillo ou un dos seus discípulos, de 1643, retrata a Galielo no cárcere- que, por outro lado nunca pisou- escribindo esa famosa frase que demostra a derrota do aristotelismo defendido pola curia fornte ao copernicanismo defendido por Galileo.

                      A nova novela de Xabier Paz, sempre é unha sorte unha nova novela de Xabier Paz, preséntanos a un Galileo Galilei xa vello, que vai lembrando a súa vida, unha vida que non foi doada, economicamente nunca viviu desafogado, malia ter importantes cargos académicos. Porén, o que máis interesa ao lector non son precisamente os seus avatares económicos, senón a súa actividade científica, non en van Galileo é o pai da ciencia moderna e unha das personalidades máis importantes da Historia no ámbito intelectual e científico. E, nisto, cómpre dicir que a novela de Xabier Paz está moi ben documentada e mesmo incorpora os interrogatorios da Inquisición, o que permite dar unha idea ben clara da intelixencia deste home ao exercer a súa defensa, unha defensa que non era doada precisamente, posto que tiña que convencer aos inquisidores que non dixera, escribira, o que dixera. Se é que non abondaba co que tiña escrito antes, con toda a actividade investigadora dun científico que foi quen de ver e describir máis fenómenos no ceo que todos os anteriores xuntos.

                     Con Renacer e Aníbal e a pintora esta Galileo no espeollo da noite conforma unha triloxía que nos leva a aqueles tempos nos que o ser humano mudou por completo a súa maneira de pensar, unha época fulcral, pois, na que esta novela que hoxe comentamos ten un papel fundamental xa que Galileo Galilei é un dos protagonistas máis claros disto. Unha época que Xabier Paz coñece moi ben, porque se nas dúas novelas anteriores soubera acadar un éxito indiscutíbel, non vai ser menos esta, sen dúbida chamada a ser unha das novelas do ano. E se o debate intelectual e a crónica dos logros de Galileo, que van aparecendo na memoria do vello e nas páxinas da novela, son primordial motivo de interese ( na nosa opinión) tampouco é que o sexa menos o logrado decorrer dos días cos seus aconteceres mundanos, pois Xabier Paz logra, outra vez, deixarnos unha salientábel crónica vital daquel tempo tan crucial en varias cidades-estado-república italianas nas que residiu. Non pode esquecer, por exemplo, mentar as completas e ricas descricións que o autor fía nas páxinas desta novela.

                     De entre a galería de personaxes que aparecen na novela, que non son poucos, hai unha que ten unha importancia enorme na vida de Galileo e na novela, trátase da súa filla e monxa sor María Celeste, da que a novela contén numerosas misivas. Unhas cartas que non só representan conforto, case o único, para Galileo, senón que ademais nos presentan un espírito positivo, dilixente, afectivo e intelixente que sempre sabe aconsellar e confortar o pai. Quizá a novela avanzaría máis lixeira sen elas, o mesmo que sen outras correspondencias con outras personaxes, porén lelas é un gozo.

                     Como é de agardar, a novela preséntanos os manexos da Igrexa, sobe todo xesuítas e dominicos, para impoñer o seu modo de entender o mundo, un modo de entender o mundo moi antigo xa, inmobilista e acientífico. Nestes anos nos que vivimos onde a Igrexa inscribe bens ao seu nome sen taxa, non ve interrompidos os casos de pederastia ou mesmo bendiciu as tropas de ditadores fascistas, unha novela como esta, na que se expoñen os manexos eclesiásticos para impedir o avance científico, deixa unha idea clara dunha Igrexa que non concibe non manipular, controlar, a vida da xente, senón que é un claro obstáculo para o progreso da humanidade. A condena, a obriga de abuxrurar, o arresto domiciliario en que viviu os derradeiros anos da súa vida, non só foron por manter unha idea de universo oposta á que a Igrexa mandaba, o peor era que tamén o ensinaba e mesmo escribiu en italiano e axente podía entendelo e liberarse das poutas da curia, eis unha novela contra o fanatismo, esta de Xabier Paz, que fai moita falta nun mundo occidental onde seguen a ter unha presenza no ensino e no control das masas en réxime de monopolio ( en conivencia con políticos de dereitas e mesmo de esquerdas). Por iso a reivindicación da figura de Galileo Galilei non pode chegar en mellor momento.

ASDO.: Xosé M. Eyré