crítica de NINGUÉN QUEDA, de Brais Lamela, na nova colección Rúa do Lagarto, de Euseino?

O QUE QUEDA

Título: Ninguén queda

Autor: Brais Lamela

Editorial: Euseino?, colección Rúa do Lagarto

Ben, antes de nada cómpre saudar a estrea da nova liña de Euseino? Editores decicada á literatura e dirixida por Berta Dávila. Estas cousas sempre nos lembran que como literatura de noso aínda seguimos vivos, e ademais de engadir unha presumíbel nova dirección expresiva é outra plataforma que fai público contido literario na nosa lingua. Que non é pouco.

O título escollido para esta estrea é esta Ninguén queda de Brais Lamela, que tamén é a súa estrea na narrativa, así que parabéns aínda máis.

Dígase de primeiras que a novela se sitúa nese territorio mixto, nese territorio intersticial entre a ficción e a realidade, tan na moda nos últimos tempos e no que Berta Dávila é un dos nomes salientábeis. Existe preocupación, xa nunha dimensión que sobarda as nosas fronteiras, sobre se se está perdendo ficción neste tipo de narrativa. A verdade é que o tema, exposto nesas coordenadas, preocúpame pouco, porque sempre será literatura e a literatura se non é multiformal…entón si que temos que preocuparnos. Porén sempre é positiva a reflexión a que se nos convida. Desde logo, sería unha parvada establecer ou requirir cotas de ficción na narrativa, pois a narrativa non só é ficción. Ao longo da mesma novela de Brais Lamela aparece e reaparece a cuestión, non en porfía, mais si o suficiente como para decatarnos de que é un asunto sobre o que a mesma autoría se inquire. Cómpre ler con moita atención estas pasaxes, porque presentan moito interese, porén non é este o camiño que queremos seguir nesta crónica libresca, senón outro que imos enfiar de seguido.

Verán, a novela conta cun deseño editorial en dúas partes, que se corresponden cun troco moi significativo no enredo, que se corresponden tamén con dous focos de atención lectora diferentes. Na primeira parte, un mozo galego que vive nos USA pesquisa sobre a colonización franquista da Terra Cha con xentes ás que un encoro asolagou as súas casas e propiedades. Non é a primeira vez que isto é tratado na narrativa galega, sen ter que retroceder até Xosé Fernández Ferreiro e Morrer en Castrelo do MIño, na novela de Jaureguizar A cova das vacas mortas (2006) achamos concomitancias con esta de Brais Lamela, aquí é a aldea de Ernes, na de Jaureguízar é a de Foxo, mais nas dúas temos a presencia de comuna hippie. Fora diso, e volvendo ao discurso que nos ocupa, o protagonista elabora seis teses sobre o que significa habitar unha casa, un lugar. Esa actividade intelectual tamén é un modo de denuncia desde case o mesmo inicio en que se teoriza sobre cal é parte máis política dunha casa e se expón como o franquismo non só asolagou casa e propiedades da xente senón que condicionou e dirixiu á súa comenencia as vidas das persoas. E está mesturado este estudo do pasado con noticias do acontecer no día a día do mozo. Evidentemente, en principio, tal cousa non semella foco tan atraente como o outro, porén convén mesuralo e repensalo (sobre todo unha vez lida a novela) porque se reflexiona tamén sobre a casa e as pegadas de vida que imos deixando nelas e elas en nós. Alén diso, tamén nesta parte se dá a pesquisa sobre unha muller cuxa vida é un misterio e, desde certa altura parece ademais de misterio tamén se converte en desafío o seu coñecemento.

Na segunda parte o mozo  está de volta na Galiza e vai de viaxe a Ernes ver o que atopa. Na primeira parte viuse a creación, nesta segunda examínanse os restos que levaron á fundación. Xa non hai máis teorías como na primeira parte, o cal non quere dicir que non sexa reflexiva, porque si o é. Acá entramos no que particularmente máis me interesa, que é casa como lugar de vestixios, como testemuño e testemuña do paso do tempo, como cofre da vida. Como memoria, en definitiva; porque aínda que sufran modificacións estruturais, sempre que non haxa nova edificación no lugar da vella, ten o poder de supervivencia no tempo. Isto conflúe coa memoria humana, máis fráxil, se se quere, porque non depende tanto do que unha persoa faga como do que os demais poidan lembrar dun. Esta é a gran mensaxe da novela, alicerzada na estrutura. Diría máis, a memoria humana, neste caso, foi quen de pervivir inclusive á implacábel persecución política; porén na memoria humana ou hai solidariedade, interdependencia, ou se volve practicamente obxecto museístico. Sen humanitarismo é lóxico que pouco do home com especie quede.

Son consciente de que polo medio, no enredo, existen bifurcacións temáticas moi interesantes, hai metaliteratura, un repensar sobre como se vai construíndo a literatura, as personaxes, o propio enredo, inclusive sobre a repercusión da ficción na construción do real e ao revés. Tamén dá para iso. Mais a min foime moi difícil non ter presente o poemario de Carlos Lema O álbum da cuarta dimensión, por iso escollín esta focalización temática.

Xa no plano puramente formal non atopei nada novo. Hai que preguntarse até que punto sería posíbel iso. Porén, ese convivio dos pormenores do presente no día a día coa pesquisa a partir de pormenores do pasado que chegaron a pervivir, nun enredo novelístico no que non distingo quebra formal, tamén ten o seu significado se se interpreta como unha eclosión do novo non sobe cinsas senón a partir da sutileza que é posíbel nunha escrita, digamos, non estridente.

Necesito tamén comentar que se trata dunha edición limpa, alén dunha confusión no uso do pronome persoal, é unha edición moi coidada. Necesito comentalo porque nas grandes editoras é frecuente o contrario. Aínda ben que a profesionalidade acha acobillo no amor e mimo polo que se está facendo. Toda unha lección.

ASDO.: Xosé M. Eyré

(Membro da Asociación Galega da Crítica)

crítica de O MEU SANGUE, de Diego Giráldez, en Galaxia.

o

NOVELA INTERIOR

Título: O meu sangue

Autor: Diego Giráldez

Editorial: Galaxia

É casualidade que, despois de escribir sobre unha novela na que se atende a sentimentalidade das personaxes de maneira pouco común, vaia agora falar doutra que tamén nos fai agromar sentimentos de tenrura, de desolación e tenrura. Explicareime mellor máis adiante. É casualidade porque eu non procurei esa contigüidade. O que non é casualidade son este tipo de novelas. Aí está Berta Dávila, aí está Xesús Fraga, e se quixeramos, poderiamos dicir desta tendencia novelesca noutros países, noutras literaturas. E agora chega Diego Giráldez cun enredo, se queren con máis doses de ficción (todo depende do padrón de cadaquén), que tamén procura facer agromar a sentimentalidade das personaxes e para iso lévaas a circunstancias moi complicadas, moi extremas.

Ah, unha novela interior! Unha novela de sentimentos! Fuxamos! Fuxamos! Anatema! Traizón!

Pois vexan, se con esta novela non son quen de emocionarse… é ben que o consulten con alguén especialista.

Primeiramente porque emocionar debe ser unha das prioridades de calquera ficción pois somos quen de lembrar emocionalmente moito mellor que calquera intriga por complicada que sexa. Despois porque o territorio das emocións non é privativo de ningún xénero. Non sei canto durará esta moda, esta procura interior no día a día da vida real, ou nos seus infernos, se queren. E é  moi posíbel que como resposta xurda outra narrativa máis social. Xa veremos.

Agora, o que temos entre as mans, é  un enredo con tintes de negro. O xénero negro está aí, máis como unha fronteira a alcanzar ou non, como un desideratum máis que como realidade existente de facto no discurso. Tamén como un recordatorio. Unha personaxe escribe unha novela negra. Porén o discurso presenta un enredo onde unha moza (Belén) e o escritor deciden loitar contra a morte segura dela, de Belén. Porque Belén é unha personaxe sentenciada. Padece unha enfermidade incurábel. E ambos deciden vivir o seu amor até as derradeiras consecuencias, especialmente emotivos son os momentos nos cales Belén atravesa a fase final da enfermidade. Mais hai un trío. Unha terceira muller, María. E non quero contarlles máis do enredo.

Só direi que, se ben a relación con Belén é sempre transparente, a que mantén con María non o é tanto e iso ten todo que ver coa estrutura en que asenta o enredo. Cóntase polo dereito o amor con Belén, vanse deixando pingas da relación con María para sorprender no remate. Unha estrutura efectiva, como o demostran os milleiros e milleiros de discursos relatados a partir dela, o cal non desmerece para nada o uso que Diego Giráldez fai dela. Que é un tanto arriscado, na primeira metade da novela quen le non enxerga posíbel solución final, só un camiño na brétema, un carreiro no que tampouco a sentimentalidade das personaxes ten preponderante atención. Está aí e vaise construíndo, até chegar a pasaxes realmente moi emotivas, como cando Belén ten o fillo, Mauro e este nace antes de tempo e con secuelas. Vaise construíndo e estourará no remate, cando se clarifique o rol que xoga María.

Este levar as personaxes a circunstancias extremas, esta baixada os infernos da morte  e do amor, é realmente unha aposta dura, non lle debeu resultar nada sinxelo escribir tal enredo ao autor. Mais iso é o que realmente agardamos de calquera autoría, para que nos poñan as cousas fáciles xa están outras menos comprometidas. Porque o que realmente ten valor é cando, a través da ficción, mergulla nos recantos máis recónditos, nos recantos máis duros que van forxando a alma humana, esa cousa tan preciosa e tan fráxil. Necesítase máis valentía  para iso que para enfrontar perversos inimigos ou tiránicas guerras. É así e hai que recoñecelo.

Na parte negativa, só mentar o excesivo recurso ao castelán, ese hiper-realismo…

ASDO.: Xosé M. Eyré

crítica de O TRADUTOR DE SOMBRAS, de Moncha Fuentes, en Xerais.

O SENTIDO DOS SENTIMENTOS

Título: O tradutor de sombras

Autora: Moncha Fuentes

Editorial: Xerais

Unha das cousas que máis cobizamos @s crític@s literarios é non ter que criticar nada negativo ( ou case nada) do libro que acabamos de ler. Isto é o que sucede coa segunda novela de Moncha Fuentes, que vén de editar Xerais e que será con toda seguranza, unha das novelas do ano. Non só deste verán, para o que achega unha lectura moi acaída, que non é moi extensa (174 páxinas) e se pode ler en sesións breves ao presentarse en 26 capítulos -non é esta a lectura que recomendamos, porén as lecturas estivais moitas veces non queda máis remedio que pausalas máis do que se quixera.

                Xa de inicio pide unha lectura o máis concentrada no tempo posíbel, se for nunha única sesión…moito mellor. Esa petición lectora chéganos desde a relación establecida entre un avó e un neto, onde se percibe tanto a sentimentalidade que espertan as cousas e aconteceres pasados como a que nas palabras do neto, que en conxunto transmiten unha forza vitalista que será ben complicado que non conmova a quen le. E ollo, non confundir a sentimentalidade do pasado con simple nostalxia, nin sequera saudade, pois a saudade acostuma a significar pouco ou nulo dinamismo e aquí sucede todo o contrario. O dinamismo do enredo vai moi enfiado nos sentimentos, iso que tantas veces calamos.

Se agora dicimos que o enredo novelístico consiste nun percurso polo nacionalismo galego, desde o ´36 case até hoxe, estaremos a piques de mencionar a grande achega que supón esta novela. Tod@s coñecemos, con máis ou menos fondura, o decorrer do nacionalismo nese período temporario. Porén, aquí aparécennos @s protagonistas cargados de sentimentalidade. Séxase ou non se sexa nacionalista, o que está claro é que tod@s temos sentimentos, tod@s sentimos, e na historia do nacionalismo resulta unha cara do prisma poucas veces atendida, desde logo nunca con tanta clareza e mimo como aquí. Xa só por iso, a novela de Moncha Fuentes merece ser salientada. Porén, non é este oportunismo o único factor a ter en conta, hai máis cousas.

Por exemplo, estamos diante dunha novela coral; non é que a galería de personaxes sexa moi grande, mais iso conleva que o discurso nos sexa contado desde varias voces. Evidentemente, a harmonización das diferentes voces para que non se rompa ese vitalismo humanitario inicial é un aspecto técnico moi a salientar. Na vida de calquera existen intres máis proclives á sentimentalidade que outros, mais Moncha Fuentes, alén da devandita harmonización compuxo un discurso onde nunca perdemos o eco dos sentimentos…ao longo dos “tempos” e aconteceres que conforman un enredo que se deslocaliza fundamentalmente desde Ourense a Vigo, mais tamén a Celanova ou a Portugal.

E non só iso, senón que, cousa pouco frecuente nos nosos días, a novela está primorosamente redactada. Inclusive hai ocasións en que mesmo se diría que poeticamente redactada, pois tal é o dominio do ritmo expositivo que así nos fai pensar, que así nos fai pensar e que nos leva na lectura como canto libertario en naina adulta para que nunca deixemos de ser nós, para que nunca deixemos de ser nós e as nosas sombras, esas sombras caladas que, como aquí, poden oficiar de fío condutor, esas sobras sempre existen e unhas traducen outras con comentario á marxe. Ás veces quedan no medio, entre avó e neto, como aquí que en conversa inician esta novela con pulo vital que pode por riba de infortunios.

Non pase tampouco desapercibida a lembranza e homenaxe ao doutor Cabaleiro Goás, figura cimeira na neuropsiquiatría moderna, cuxo traballo foi tan respectado e admirado en Portugal e no Brasil como silenciado na España Mesetaria polas súas opinións “politicamente incorrectas”.

ASDO.: Xosé M. Eyré

sobre o EUROPEAN WRITERS CLUB, a literatura galega e control da ficción

EUROPEAN WRITERS CLUB

a noticia continúa:  LOS TALENTOS DE LAS SERIES EUROPEAS DE ALTA GAMA DARÁN IMPULSO A LA NARRATIVA EUROPEA

Teñen a noticia aquí: https://www.oficinamediaespana.eu/noticias/item/3305-european-writers-club-los-talentos-de-las-series-europeas-de-alta-gama-daran-impulso-a-la-narrativa-europea?s=08

Antonte, venres, presentaba en Chantada, Poesía é flor de alto calibre, antoloxía da poesía de Xosé Lois García feita polo brasileiro Andityas Soares, da Universidade do Centro-Oeste (Paraná).

Xosé Lois é un escritor sempre combatente, loitador incansábel en prol da nación galega.

O Xosé Lois creou un camiño poético próprio, á marxe das modas imperantes (exceptuando os primeiros títulos relativos á poesia contestataria, poesia contra o franquismo).

Escribiu alguns dos títulos poéticos máis senlleiros da poesia galega posfranquista. Permítanme que só lles mencione un par deles, por sinal: Kalendas e O alefato.

Ben, agora pregunto. Quen na Galiza sabe e recoñece no seu valor a poesia de Xosé Lois García?

(Non desesperen, chegaremos ao rego)

Despois do dito e aínda sendo un poeta senlleiro, o Xosé Lois é quen de dicir os mestres que o impulsaron a escribir, e aí están Manuel María, Celso Emilio Ferreiro ou Uxío Novoneyra.

Ben, agora pregunto, cantas das autorías “de nova xeración” poden sinalar escritores ou escritoras galeg@s como mestras ou mestres impulsores ou impulsoras da súa actividade literaria?

Respondo: pouquísim@s!

Onte viña no Faro de Vigo a noticia de que Domingo Villar dará nome a Biblioteca Estatal viguesa, e, creo, Pedro Feijoo, oficiando: https://www.farodevigo.es/fotos/gran-vigo/2022/07/01/feria-libro-2022-vigo-inmortaliza-67896880.html?fbclid=IwAR3b4qY-2hWU2ttcK_rUWaMaJ0poXn8IMbDo1yYYI_l88Y2RxsB6REaza0c

Non é a primeira vez que denuncio a substitución da “novela negra” galega, incómoda cos poderes fácticos  establecidos. No hai máis que ler Á de mosca, de Aníbal Malvar. No seu lugar créase o relato da “novela negra viguesa”, con Feijoo e Villar como estandartes, que é unha novela negra que en nada incomoda os poderes de que falei. Teñen máis información na Inviable, número 28, páxinas 18 e 19:  https://www.flipsnack.com/revistainviable/revista-inviable-28.html

(Tamén existe ruptura da cadea xeracional na literatura, non só na lingua)

NON INCOMODAR, esa é a consigna, NON DISENTIR DO CAMIÑO-ESPECTÁCULO QUE MARCAN OS USA, SOBTRE TODO A TRAVÉS DA FICCIÓN MADE IN HOLLYWOOD

Xa ven que, a fin de contas, falando de ficción, para o que nos interesa, tato ten a audiovisual a nivel internacional, como o que sucede na literatura propia.

Teño comentado nas redes sociais que son afervoado seguidor da ficción europea, cando esta é propia e non un mal sucedáneo da Hollywood. Por sinal, na cinematografía rusa, cando menos na que máis transcende internacionalmente, esta resulta unha copia bastante evidente do thriller made in Hollywood, do thriller ou da narrativa de heroes-heroínas. Evidentemente existe outra cinematografía rusa diferente desta, que ben poden representar Sokurov ou Zvyagintsev, por sinal. E iso é o que non interesa.

Onte vin À bras ouvert comedia Phillip de Chauveron sobre o racismo e a integración social. Vina por segunda vez. Sendo comedia non faltan ocasións para rir. E tamén para pensar. Isto é o que non interesa. Ben, véndoa cheguei a pensar que a intelixencia comeza a ser privativa do cinema europeo (non só, tamén no asiático ou no suramericano non seguidistas hai exemplos) que non copia a Hollywood, será cousa de desenvolver con máis tempo.

Resulta curioso, e significativo como Fangar (Prisioneiras), serie islandesa de visión obrigada, foi tratada pola crítica española ( e seguramente non só a española ) con desprezo, entre outras cousas porque na prisión conviven as presas e as gardiás no  mesmo espazo, e tamén porque a prisión pouco se diferencia dun chalé ou casa unifamiliar e esta rodeada só por unha cerca de arame duns tres metros de altura, de xeito que as presas poden conversar coa xente de fóra. Esta situación deulle á crítica española para falar de “cárcere de mínima seguranza”. Ben, para que se necesita en Islandia un cárcere á europea, por sinal, rodeada de muros inexpugnábeis? En Islandia, son pouca xente. Resulta moi complicado fuxir e que alguén non te coñeza e, sabendo que estás no cárcere, non te denuncie. Para que se quere máis parafernalia, fuxir dun cárcere coma ese, en Islandia, é misión imposíbel. Mais aquí o que nos interesa é a visón que a crítica española espallou, interesadamente distorsionadora e mnusvalorizante. Porque tamén, tamén fai pensar.

Outro botón. Imos alá. Tamén existe unha ficción alemá, moi dependente ou copiadora dos estándares made in Hollywood. Polo menos no cinema. Mais falamos sobre todo de series televisivas. Aí Babylon Berlín non pode quedar esquecida. Primeiro porque é a meirande produción alemá no que series e cartos se refire, e iso en Hollywood sempre agrada. Mais, agás para tol@s coma min pasou bastante desapercibida para a maioría da xente, aínda contando cun nivel interpretativo excepcional, onde salienta a extraodinaria Liv Lisa Fries. Pasou bastante despercibida porque trata dun tema espiñento: o ascenso no nazismo. Tamén dá para moito pensar, obviamente, e iso non está ben (Por certo tamén ten unha música ben salientábel)

Botar unha ollada aos filmes e series que as operadoras privadas (Filmin, Prime, Netflix…) ofrecen, resulta moi clarificador no sentido do que vimos falando. Puro espectáculo, nula reflexión social, mensaxe (en conxunto e individualmente) absolutamente conservadora.

Pensemos agora na achega española. A casa de papel, por sinal. Ou en Hierro e Rapa, de Carlos Portela. Carlos Portela comezou publicando en Ólisbos, teñolle certo “fraquiño”, porque ademais el creou Matalobos, que segue sendo un referente na Galiza. Porén tanto Hierro como Rapa distínguense por presentar intrigas policiais en escenarios “exóticos”, mais os enredos resultan absolutamante convencionais, espectaculares mais convencionais. Iso é o que se pretende desde Hollywood, desde os USA, desde o (neo?)conservadurismo que nos atenaza. Panem et circensis. Non pensen, gocen do espectáculo. E cando digo Hollywood, USA, poden sospeitar que a CIA, as Axencias de Intelixencia, andan detrás, poden.

Ese é o obxectivo da European writers club, guionistas europeos de alta gama. Que se infravalorice todo o que non sexa puro espectáculo, por non ser de alta gama

Como para preocuparse e consideralo coa seriedade que merece.

Un chanzo máis na bobaxe que queren establecer como modelo privativo na ficción.

Un chanzo, significativo, no control da ficción. Non é o primeiro que Hollywood leva adiante. Disney, o modelo a seguir.

Menos mal que aínda nos queda Sundance, único lugar onde se pode ver algo diferente.

Asdo: Xosé M. Eyré

(Membro da Asociación Galega da Crítica)

crítica de SEN ALENTO, de Ramón Area, en Positivas.

EN TEMPO DE PANDEMIA

Título: Sen alento

Autor: Ramón Area

Editorial: Positivas

Van aparecendo discursos que  que se localizan temporariamente no tempo da pandemia Covid-19. E máis que virán, con seguranza, pois, tres anos despois segue sendo un andazo que aínda condiciona as nosas vidas e, iso, dificilmente pode ser esquecido. Neste caso toca unha ficción de Ramón Area, a terceira, que despois do éxito de Camiño Negro parece querer repetir fórmula. Volven as personaxes da garda civil Lucía e do sarxento Fernández, que ten un pasado pouco claro e sofre destino no interior como castigo. E se no anterior título figuraba a reconversión  no naval, Ramón Area segue atento ás circunstancias político-económicas que ocupan primeira plana na actualidade galega, neste caso é a invasión dos parques eólicos. Nesta altura do século XXI, tal atencioso feito segue sendo para noticiar, pois se facemos excepción de Carlos G. Reigosa e a súa triloxía negra (e algúns títulos, poucos, máis) non  é nin moito menos frecuente na nosa narrativa.

O discurso volve ser poliédrico. Se Lucía investiga o pasado de Fernández e se asegura de que o Camiño de Santiago está limpo de ameazas ao peregrinos, Fernández ten entre ollo e ollo os asaltos a anciáns que viven no rural, outro dato que fideliza a atención á actualidade por parte do autor. Mais iso non é todo. Tamén hai un home de negocios ao que lle recomendaron vir á Galiza por motivos de saúde, e un indio tlingit (Canadá) que lle fai compaña. E Lamela, o empresario responsábel dun parque eólico e que ten un pasado que precisamente non é nada honroso. A aínda un Santiago Apóstolo que reflexiona sobre o tempo da pandemia, entre outras cousas. E cada capítulo vai encabezado por un mes do almanaque republicano (que sucede ao gregoriano) e que convida á reflexión: todo puido ser doutra maneira.

E pouco máis lles vou contar do enredo deste novo romance. Só lles direi que, se no anterior título beireaba xéneros, neste caso xa lles dixen que repite fórmula. Porén, non se afonda moito, menos do agardado, nin na seguranza do  Camiño de Santiago nin nos asaltos a anciáns que viven no rural nin tampouco no escuro pasado do sarxento Fernández. É certo que, cando aparece Lucía aparece no enredo, este cobra meirande interse, mais non deixa de ser un ir choutando de faciana temática en faciana temática sen que, agás no caso dos eólicos, o romance deixe de parecer un ir tirando de fíos que por algunha casualidade pertencen á mesma madeixa, sen que exista unha verdadeira tensión narrativa.. Porén, isto é o de menos e inclusive podería pasar por un enredo do estilo do anterior, mesmo ten algunha solución policial imaxinativa no remate.

Mais xa digo que iso é o de menos, porque o que de verdade salienta é un uso lingüístico moi pouco afortunado. Se lingua a podemos considerar como espello do padrón emanado desde a RAG, unha padrón lingüístico plano que non está concebido para ser lingua literaria, iso é o mellor que podemos dicir dela. Porque os continuos erros no uso do pronome persoal átono (non só confusión entre p.p. de OD e p.p de OI, senón tamén confusión entre OI singular e plural) van acompañados dun léxico con moitas escollas erradas. Ás veces son solucións castelás que non veñen a conto e silencian as propias  do galego. Por sinal “enderezar” ou “palillo”, máis tamén “sendeiro” en lugar de “carreiro”, “aportar” co significado castelán e non co galego (chegar a porto), “branquear cartos” en lugar de “lavar cartos”, “testificación” en lugar de “testemuño (por moito que dicionario en liña da RAG o admita, como sucede con outras moitas palabras, como “aprazamento”), “toque de queda” en lugar de “toque de quedar”, “fisgar”, “cháchara”… Cando non se trata ultarcorreccións, como no caso de “trunfar” en lugar de “triunfar” e sen esquecer que as apalabras “casa” (no discurso) e “cama” (non está nel) sempre levan artigo, así que  “ir a casa” é un castelanismo por “ir á/para a casa”. Realmente unha mágoa, este uso lingüístico tan despreocupado dunha mínima corrección.

ASDO.: Xosé M. Eyré

(Membro da Asociación Galega da Crítica)

crítica de LINGUA VIAXEIRA, autorías varias, en Axóuxere.

A PONTE DA LINGUA

Título: A lingua viaxeira

Autorías Varias

Editorial: Axóuxere

O contraste dos  dous títulos, o destas palabras e o do libro, representa dúas maneiras de ver o mesmo fenómeno: escribir en galego desde distintos puntos do mundo, e, dentro diso, mesmo aprender e usar o galego por diferentes motivos. Non se trata de que ningún deles sexa mellor ou peor, senón de combinar as dúas visións no texto a seguir. Como xa adiviñarán, o volume reúne achegas literarias de autorías que viven lonxe de Galiza. De aí o título Lingua viaxeira, pois coas autorías viaxa a lingua nunha dupla dirección: marcha de Galiza cando as autorías teñen que marchar, mais cando escriben en galego, ese mesmo feito, retransporta outra vez á terra nativa: Galiza. Por iso mesmo eu concibo as achegas do libro como unha ponte, pois a ponte serve para poñer en contacto dúas xeografías ou realidades diferentes, e tanto se transita nunha dirección como na inversa.

O mapa autoral está composto por Erín Moure (Montreal), Míriam Sánchez Moreiras (Denver), Martin Veiga (Cork), Elías Portela (Reykjavik), Helena Salgueiro e María Alonso (Edimburgo), Eva Moreda (Glasgow), Xelís de Toro (Brigthon), Luz Piclel (Madrid), Xavier Queirpo (Bruxelas), Carlos Penela (Viena) e Moncho Iglesias Míguez (bangladesh). O resultado son discursos moi variados desde o punto de vista xenérico, e tamén desde o temático. Evidentemente un ten as súas preferencias, que obedecen a intereses particulares, mais tentarei deixar iso ben claro e dar unha idea dos demais. Evidentemente, tamén desde criterios técnicos tamén os discursos teñen calidades diferentes. Por sinal, hai un que me pareceu de pouca altura técnica, trátase dun relato (non chega a ser conto) exposto con moi pouca intensidade, entre reflexivo e narrativo, mais sen decidirse por ningunha das dúas posibilidades, e o resultado deixa unha lectura que non agacha as deficiencias. Non direi cal é, ni quen o escribiu.

Para comezar, Martín Veiga achéganos un interesante ensaio sobre os conceptos de fluxo e tránsito aplicados á literatura galega, concretamente ás obras de Antón Avilés de Taramancos, Xavier Queipo e Elvira Riveiro Tobío, tres autorías pertencentes a tres xeracións que o almanaque sitúa en tres momentos distintos. Particularmente, este ensaio de Martín Veiga lino xusto cando levo un tempo reflexionando sobre a fluencia na poesía, comecei a propósito da obra de Yara Nakahanda Monteiro, cuxa crítica se pode ler nesta mesma bitácora, e continúo explorando posibilidades poéticas. Despois chega Erín Moure, que reflexiona a cerca do galego como lingua aprehendida xa de adulta e mesmo deixa un poema que ten como protagonista un antepasado (del lle chegou o apelido Moure) que nos retrotrae á invasión francesa de comezos do século XIX.

Este convite de Axóxere tamén fixo reflexionar a Xavier Queipo sobre a lingua galega, unha lingua tamén aprendida contra a alfabetización en castelán e a comunicación familiar tamén en castelán. Unha lingua de instalación literaria, na cal procurar a beleza a través da palabra, mais que rematará tamén sendo unha axuda (se cadra para moit@s inagardada) no decurso da súa actividade profesional, vida profesional desenvolta entre moitas outras linguas. Paga moito a pena esta lectura, que tratei de sintetizar nestas liñas, sequera porque Queipo (e tamén Erín Moure) ofrecen unha visión da lingua galega ben diferente á da pailanada que teima en minusvalorizala.

Eva Moreda deixa un tamén ben interesante relato sobre a vida dunha universitaria en Egham (Surrey, cerca de Londres), que se pode ver como un exercicio de estilo, mais que  logra instalar a quen le nunha atmosfera (a da protagonista) moi particular e ben lograda. Despois Carlos Portela entremestura narración e poesía e Luz Pichel obséquianos un poema realmente precioso. Precioso, non  adoito empregar valorativos nas miñas críticas, mais este poema que aparece como forma novidosa e en realidade está actualizando a medieval técnica do leixaprén ao século XXI (pasando por Rosalía de Castro, con referencias a Safo e música brasileira), lendo e relendo non me deixa outra alternativa, pois tecnicamente é moito máis que interesante.

Helena Salgado tamén xoga tamén coa hibridación entre narrativa e poesía, sen nunca perder a dimensión espacial do texto na folla en branco e tamén utilizando salientados en negro. O seu texto, visto á luz do exposto por Martín Veiga, cobra un significado moi especial. E quero rematar con Xelís de Toro, un autor que na miña opinión gustaría ler con máis frecuencia e con “Windrush”, un relato de María Alonso que tamén paga moito a pena ler.

ASDO.: Xosé M. Eyré

(Membro da Asociación Galega da Crítica)

crítica de UNHA CERVEXA CHANG, de Manuel Portas, en Galaxia

CRÍTICA DE UNHA CERVEXA CHANG

Título: Unha cervexa Chang

Autor: Manuel Portas

Editorial: Galaxia

Velaquí a nova novela de Manuel Portas, esta vez incursionando con decisión no xénero detectivesco. Ben é certo que proceso detectivesco, na lectura, sobre todo na narrativa, sempre hai porque sempre hai algo, algunha cousa que esclarecer, sexa delictuosa ou non, mais sempre hai. Un repaso ás sete anteriores novelas de Manuel Portas demostra que proceso detectivesco sempre houbo nalgunha proporción. Porén, desta vez é o centro do enredo novelístico. Imos ver.

                O enredo preséntanos a un home de negocios que vai pasar as vacacións de Nadal a Tahilandia, a unha illa tahilandesa, como maneira de facer tempo e reflexionar a cerca dun ruinoso negocio que fixo e que ameaza con liquidar a empresa familiar. Como antiquario, caeu  na trapela de querer mercar unha peza única, e rematou sendo estafado. Mais, cando xa se prepara para regresar, presencia un feito perturbador. Unha muller que chegou á praia que el está contemplando e se meteu na auga para tomar baño, de súpeto deixa de vela e non a dá enxergado por ningures. Unha vez denunciada a desaparición, isto provocará que sexa retido pola policía tahilandesa e mesmo acusado de asasinato. Esta é situación de partida. Xa en Compostela, reorganiza o negocio familiar e comeza, motu propio, a investigar aquela desaparición, cos medios que ten e desde distancia. Ese é o miolo do enredo e eu non llelo vou contar. Mais si deirei que aquí temos un protagonista que é persoa que non gusta de socializar, un ser solitario de hábitos simples, case un anacoreta, e esa súa maneira de ser provocou a ruptura do  seu matrimonio porque a súa dona non se deu afeito a ese tipo de vida.

                Desde o punto de vista técnico, o primeiro en que repara quen le, é na habelencia do autor para describir a través dos ollos do protagonista aínda sendo un narrador en terceira persoa. Isto, na estratexia narrativa resultaralle moi útil ao autor, porque unha maneira de que quen le se identifique co protagonista, que sinta que o acompaña. A parte tahilandesa do enredo, con esa particularidade, vai operar para que, unha vez xa na Galiza, e tendo en conta a personalidade do protagonista, quen le estea habituado a acompañalo e é agora cando entra en xogo outro recurso narrativo imprescindíbel nesta novela. A dosificación da información. Unha vez que se comeza a tirar do fío, van ir aparecendo diferentes pistas, diferentes achados  que significan un avance na investigación mais  que non comprometen un remate  coas súas doses de sorpresa, onde se bota man do resumo, feito que confire á lectura dinamismo, á vez que pecha o círculo da investigación.

                Nesta altura a narrativa detectivesca ou pesquisadora xa conta cun elevadísimo número de detectives ou pesquisadores, de tal xeito que personalizar ou configurar unha nova personaxe deste tipo, antóllase ben complicado se se se quere que a personaxe fique individualizada entre todas as demais que xa existen. Porén, malia iso, continúan a aparecer sen xeito de conclusión porque, nesta narrativa de xénero, quen le fideliza a lectura máis polo proceso pesquisador que por quen investiga. Neste contexto, é de celebrar que Manuel Portas nos propoña unha personaxe que pesquisa ocasionalmente esta vez, que é unha persoa normal máis, socialmente pouco activo e tamén pouco empático; iso, para quen le, é moi  positivo pois dese xeito identifícase mellor coa personaxe protagonista, e inclusive sente un chisco de mágoa por ela debido ao seu carácter pouco empático que refuga a socialización e só se sente á vontade na soidade das súas rutinas.

                Outra novela máis de Manuel Portas a convidarnos para que reflexionemos sobre as impensadas situacións en que a vida pode poñernos, como na súa narrativa ven sendo habitual.

ASDO.: Xosé M. Eyré

(Membro da Asociación Galega da Crítica)

a propósito de MEMÓRIAS APARIÇÕES ARRITMIAS, de Yara Nakahanda Monteiro

DOVE NASCE LA POESIA

A propósito da MEMÓRIAS APARIÇÕES ARRITMIAS, ou como nace a poesía

Título: Memórias aparições arrítmias

Autora: Yara Nakahanda Monteiro

Editorial: Companhia das Letras ( Penguin Ramdom House)

O título. Cando  o libro na man, o primeiro a ser lido é o título. Tres palabras. Tres substantivos que puideran indicar tres capítulos, tres apartados. Mais non. As tres palabras substantivas informan de un fluír no proceso de pensamento. Primeiro é a memoria. A memorias, esa facultade humana que nos fai únicos no mundo este. Mais a memoria, mediante a cal podemos posuír o pasado en revisión ou revivir, non é un todo que se aparece monolítico, totémico, conxunto enteiro. A memoria son fragmentos vitais que se aparecen fraxilmente fragmentarios, en calquera momento, esixidos por visión que os espertan puntualmente, solitarios ou prendidos da man doutros. Aparições. Teñen un algo de fantasmas ao se manifestar, mais non o son. Hai nas aparicións un algo que sorprende, pois imaxes ou secuencias chegan inesperadamente, como pulsións efémeras que se resisten a desaparecer, a xa non ser; anacos de memoria que renacen en arritmia, inconstantes na liña temporaria, inconstantes no exercicio da vida, mais seguros, innegábeis, inevitábeis, certamente dos cales non nos podemos desfacer. Poren, este terceiro substantivo tamén anuncia un conxunto de poemas que, de tan breves, son aparicións,  memoriais manifestos no espazo leve e contundente, sen ritmo poético que non sexa o da súa manifestación brevísima.

Alén diso, as arritmias achegan un novo concepto, e un concepto importantísimo á hora de analizar formalmente este título, primeiro na faceta poética, de Yara Nakahanda Monteiro, que alzou como vencedora do prestixioso Premio Gloria de Sant´Anna ao mellor poemario en lingua portuguesa ou galega. Ese novo concepto é o da tensión. A arritmia, en medicina, asóciase con momentos onde existen picos de tensión elevada. Isto non indica que o poemario sexa irregular, con poemas moi bos e outros non tanto. Non. Como se verá, está relacionado coa forma en que a poesía nace na poeta, e a forma en que a poeta os materializa na escrita.

Porén, antes, porque é o primeiro efecto poético que quen le descobre aquí, temos que mencionar a discreta sonoridade constante. Explicámonos. Na poesía, como arte da beleza escrita en palabra, os enfeites formais, se son demasiado evidentes perden forza. Mais cando a súa administración é discreta e constante, convértense nun achado para quen le, un achado que, como unha música obsesiva, non abandona a mente. Exemplos: O cão selvagem lambe lágrimas em meus olhos febris (salientado meu), xa no segundo verso; curtos caracóis aventados, habita a floresta tropical, Despe a sua pele, …o melhor de mim eram.., minha Santa Senhora, …tempo antigo a maturar, surge o sol…, distante da deslealdade… Téñanse estes exemplos sequentes por sinal da musicalidade dos poemas de Yara, que transita de poema en poema de modo constante, inclusive mesmo cando as arritmias os fan aflorar de xeito sintético (Procurorevisor para corrigir os erros da minha vida./ Profissional idóneo e célere). Este conxunto de poemas, que invocan as arritmias e os sms, podían ter un deseño editorial mellorado se foran presentados un en cada páxina, porque deste xeito se respectarían as zonas de reflexión que deben seguir a cada poema, para evitar a lectura mecanizada que deglute texto tras texto sen deixar tempo ao vagar reflexivo. Porén, esa  lectura mecanizada evítase en certa maneira, só en certa maneira, xogando co espazo que ocupan os poemas mínimos na folla en branco.

Imos agora co punto central desta crónica libresca, que nos leva á grande pregunta, ao grande misterio: como nace a poesía en quen poeta? Historicamente falouse de inspiración para significar ese momento no cal quen escribe sente a necesidade de poñer en palabras pensamentos ou estados de ánimo. Nin eu, como crítico, nin ninguén pode sinalar eses instantes a menos que sexa adiviño (e non tería porque ser fiábel) ou teña información externa de primeira man, e aínda así… Con todo perseveramos, porfiamos na importancia que neste poemario ten este aspecto. Porque, independentemente de cando e como se produza o instante de inspiración (ás veces o mesmo texto contén indicacións), resulta inevitábel que quen poeta, quen escribe, realice un exercicio de introspección e rescate do seu  interior, dos seus adentros, aquilo que pretende comunicar respondendo ao estímulo inspirador. O proceso pode resolverse verbalmente de múltiples formas, antes xa indicamos a musicalidade, a sonoridade como un recurso que aquí se emprega. Mais cómpre engadir que nese proceso que vai desde a introspección, desde a ollada cara o adentro propio, á materialización dela en palabras poéticas prodúcese unha tensión (moitas veces, froito desa tensión, é a sensación de que as palabras son insuficientes para significar o que se quere dicir) que se verá incrementada na extropección (cando quen poeta, quen escribe, é consciente, ao ler o escrito, que creou unha realidade nova que tamén lle crea tensión). Aliás, a extropección, a ollada cara fóra, tamén se pode entender como orixe dos momentos (polo menos algúns) de inspiración, dos momentos en que sentiu a necesidade de escribir.

Esa tensión, no fondo nace dunha disidencia entre o de fóra e o de dentro, entre o que se ve, e o que se sente, entre o que se vive e o que se debería vivir. Esa tensión, ese desasosego.

Esa tensión, nos poemas, nótase tanto na contundencia verbal, na precisión á hora da escolla das palabras, que se fai con mimo de ourive, mais tamén con decisión cirúrxica, como no sentido e traballado sentido do ritmo, sempre ao servizo de procurar a expresividade mellor acaída. O cal conduce a que o poema sexa tido en conta como ocupante de espazo na folla en branco, en virtude do que adopta formas diversas, ás veces podémolas cualificar de experimentais -ben sabemos que a experimentación en poesía non é nada novo, mais sempre é algo a celebrar porque rompe a monotonía- e, ao lado lúdico intrínseco hai que valorizar que isto convida a quen le a considerar a lectura desde distintos ángulos, cousa que enriquece o texto e decodificación de maneira considerábel. Podería dicirse que por este camiño se chega ao poema mínimo das “arritmias” ou “sms”, porén a autora sabe ben que só son un método expresivo poético máis e retoma despois o poema convencionalmente entendido (convencionalmente? En poesía nada hai convencional, mais é unha forma de entendernos).

Nesta crónica libresca enfatizo moi dliberadamente a forma poética, pois o mérito de botar man dunha temática determinada (sorpresiva ou novidosa) acostuma ter un impacto no tempo moito menor e tamén menor esixencia á hora de escribir, de poetar. Porén, desde o punto de vista temático interesoume a defensa e reivindicación da muller, que sempre é unha muller que sofre maltrato vital, sexa quen sexa o culpábel desta situación, que pode variar, na ecuación sempre se mantén o mesmo resultado: a dor e desasosego que contaminan e tinxen a súa experiencia vital. Así foi a miña lectura, non quero máis explicitar para que ninguén lea condicionado. Porén, sería indisculpábel non dicir que esta tesnionada poesía orixínase na disidencia fronte á vida e as súas circunstancias, asumidas como muller e o que iso significa, tamén como consecuencia histórica e o que iso significa, e necesidade de autoafirmación nos mesmos parámetros antes expostos.

Para remate. Este é primeiro poemario de Yara Nakahanda Monteiro; para ser inaugural, a poeta demostra un domino, unha mestría que non acada calquera debutante. Desde este poemario  inaugural, agradamos con ansia novos títulos. Sendo meritoria vencedora do Premio Gloria de Sant´Anna, aínda que residente en Portugal, a súa voz poética, sempre comprometida dá voz ás novas xeracións da poesía angolana, que, se ben deica agora se vén falando de poesía decolonial, cómpre transcender esa denominación, evidentemente que é decolonial, mais hai que ir pensando nunha poesía do século XXI, evolucionada sen renunciar ás súas raíces e da que Yara é unha excelente representante.

(Poden atopalo, en versión kindle por 7, 99 euros)

ASDO.: Xosé M. Eyré

(Membro da Asociación Galega da Crítica)

crítica de OS SERES QUERIDOS, de Berta Dávila, en Xerais

SOBRE ISO QUE SOMOS E O QUE QUEREMOS SER

Título: Os seres queridos

Autora: Berta Dávila

Editorial: Xerais

Andará moit@ teóric@ da literatura, afeccionad@, preguntándose como cun enredo tan simple como é a maternidade e as relacións de afecto máis próximas, se pode escribir unha novela, unha boa novela, unha novela desas que se len con paixón porque entran dentro de quen le. Refírome a todas esas autorías que á hora de escribir procuran un enredo epatante, tanto polo seu contido como pola disposición en que é exposto. Pois ben, que lean a novela de Berta Dávila e quizá, quizá, conclúan que tanto o tipo de enredo, como a estrutura só son auxiliares á hora de escribir. E que o que máis importa, cando se escribe, é transmitir unha sentimentalidade que pode ser máis ou menos compartida, mais que sempre chega e inunda a mente de quen le. Desde que iso é conseguido, está de mais calquera outro enfeite narrativo, pois non deixa de ser supérfluo. Digo isto porque sei positivamente que hai autorías que así pensarán.

Para máis, cómpre engadir que a de Berta Dávila é o que se vén denominado unha novela valente. Primeiro por achegar un tema pouco frecuente, como é a meternidade, na lembranza aínda temos títulos de Inma López Silva (O libro da filla) ou de Henrique Alvarellos (Diario dun pai acabado de nacer) que nos lembran que tanto a maternidade como a paternidade non están ausentes do noso ideario literario. Digo estes dous por sinal, que, haber, hai máis. Porén, a maternidade, como ben se ve na novela de Berta, é vivida de maneira moi diferente xa non por diferentes persoas, senón que as reaccións perante distintos embarazos son diferentes nunha mesma persoa. Aliás, cómpre moita valentía para se enfrontar á conflitividade interior que supón a posibilidade da nacenza dunha filla ou dun fillo, pois a súa chegada modificará absolutamente o status vital adulto. Se seguimos a peripecia vital da protagonista de Os seres queridos, logo nos decataremos desa conflitividade, e acompañarémola mentres leamos porque, a fin de contas, poucas cousas, ou ningunha, máis importante que a chegada ou non dun novo ser á nosa vida. E repito o de “valente”, non é doado enfrontarse a esa conflitividade interior, entre outras cousas porque é unha conflitividade vital decisiva. E expoñela, aínda que sexa mediante intermediación dunha personaxe narrativa, require iso, moito valor.

Quizá, chegad@s aquí, haxa quen se vaia decatando de que a peculiaridade das novelas de Berta Dávila está xusto aí, ela escribe novelas que, partindo dun ideograma sentimental propio, son capaces de acompañar a quen le. Normalmente é ao revés. Quen le é quen acompaña a lectura, e isto tamén acontece aquí, mais acontece con tal intensidade, de tal forma, que cando lemos nos sentimos acompañad@s durante o proceso. Porque a habilidade narrativa ou escritural de Berta Dávila radica na súa capacidade para lograr que cando lemos ultrapasemos a curiosidade inicial que toda nova lectura esperta en nós e nos sintamos mergullados na sentimentalidade que percorre as páxinas da novela. A isto, vulgarmente vénselle chamando “saber chegar a quen le”, “saber interesar a quen le”, e o feito é que a autora santiaguesa o fai como só @s elixid@s son capaces de logralo. Escribindo con clareza e coa valentía de non refugar calquera aspecto temático por moi espiñento que poida ser. Tamén se lle chama “naturalidade expresiva”, mais, e a propósito disto, cómpre non confundir as cousas, xa reiterei o concepto de valentía e non está de mais seguir téndoo en conta, toda vez que non é sinxelo escribir así, enfrontándose á vida para comprendela (no que se poida) e comprenderse a si mesma (no que se poida, tamén.

Dito con outras palabras. Na literatura hai unha hiperpresenza de temáticas ou enredos tan epatantes como “artificiais” (pois son un artificio máis) e faltan autorías coa audacia de enfrontarse á problemática vital que realmente sente quen le, por iso a escrita de Berta Dávila resulta tan impagábel.

O título destas liñas, extracto da presentación editorial na contracapa,  resume moi ben o que vén sendo o fío condutor nesta nova novela, gañadora do Premio Xerais 2021, e reflicte a tensión que aniña en tod@s nós, pois sendo quen somos sempre creremos que poderiamos ser outr@s, mellores ou polo menos diferentes. A de Berta Dávila non é unha narrativa de “fuxida”, unha maneira de “escapar da realidade” senón todo o contrario, é unha narrativa de reencontro, e iso, quen le, percíbeo desde o inicio, o cal propicia que despois sexa tan difícil pausar a lectura.

ASDO.: Xosé M. Eyré

(Membro da Asociación Galega da Crítica)

crítica de AUSENTES, de Afonso Eiré

VALORIZANDO A EMIGRACIÓN

Título: Ausentes

Autor: Afonso Eiré

Editorial: Hércules de Ediciones

Na presentación en Chantada, dixo o editor que Afonso Eiré é un dos tres mellores escritores actuais en lingua galega. Ben, pois se o autor lle merece tan alta consideración, digo eu que tamén merecería unha mellor edición. Porque; papel, bon; tinta boa. Porén editar é algo máis que imprimir letras en papel branco, sobre todo se se trata de ficción. Calquera editor sabe que ir máis alá das 30 liñas por páxina é unha aventura moi perigosa, todo máis que non pase de arredor das 33 liñas, o resto é un abuso e desconsideración con quen le Como aquí pasa.. E non é un capricho. Sucede que desa maneira se condiciona o ritmo lector, facéndoo máis lento e cansando máis. E aínda por riba, ao enrodelar os capítulos ou apartados, pois o romance, sen narrador principal, é unha sucesión de testemuños da emigración escritos en primeira persoa…pois aínda peor. Como tales, capítulos ou apartados, deberían encabezar páxina. Non é capricho tampouco, é unha forma de que o discurso sexa dinámico (outra volta na mesma pedra) e á vez, que existan zonas de reflexión (as zonas en branco no remate de cada capítulo ou apartado) que desmecanicen a lectura e propicien unha lectura activa.

O tema do romance, é a emigración. Polo menos de momento, Afonso escribiu o romance que máis e mellor trata este tema. Outra cousa é que alguén pretenda escribir “ o romance definitivo” sobre a emigración galega, porque esta vén de tan antigo e é tan complexa, que moi dificilmente cabería todo nun único romance, seguramente habería que acudir a unha saga ou conxunto de romances. E iso que neste título de Afonso Eiré, todo son voces de xente emigrada, a Europa ou a América. Son as personaxes que, xuntadas con motivo dun casamento, van dando voz á dramática experiencia vital de ter que emigrar, e aínda en moi malas condicións. Porén, malia seren moitas as voces, a diversidade real do fenómeno migratorio galego é tan inmensa que, quen lea, botará de menos algunha, como pode ser da emigarción aos USA ou Francia, ou afondar noutras xa tratadas, como poden ser a Arxentina, Uruguai ou Cuba. Dito sexa por sinal. Maruxa, Carlos, Moncho, Benito, Amancio, Dosinda, Xilberte, Xanerosa, Enrique, Pepiño, Tina, Rexina, Evanxeliña, Lita, Dores, Xesús, Luísa, e Antón conforman esa galería de personaxes, esa galería de voces que nos transmiten unha visión ampla da emigración galega, a máis ampla que teñamos visto.

Esa é a estrutura. A estratexia narrativa combina realismo veraz con realismo ficcionado e tamén espírito de denuncia. Si, espírito de denuncia porque, como se di no propio romance, a emigración nunca é como nola contan @s emigrantes, nin tampouco é consecuencia do “carácter aventureiro” d@s galeg@s, senón unha situación social provocada pola desatención do goberno estatal, e aproveitada por ese mesmo goberno para encher os petos non d@s galeg@s senón doutras zonas do Estado. Unha das personaxes representa a pequena banca local, e deixa ben claros os manexos do Goberno Estatal para que o fluxo de cartos de emigración galega non quedara na Galiza precisamente. Ao que hai que sumar a denuncia tamén dos abusos cometidos nos Seminarios. E, por suposto, a dureza das condicións de vida d@s emigrantes, por exemplo, en Suíza, deixando ben claro que nunca se pretendeu asimilar ou sequera ser comprensiv@s con estas experiencias en terra estraña, senón utilizar a esta xente da maneira máis proveitosa para as comunidades receptoras e sen observar ningún tipo de comprensión ou miramento c@s emigrad@s. Hoxe dísenos, por activa e por pasiva, que debemos ser comprensivos coa migración que vén acá en procura de mellora, pois a fin de contas nós, @s galeg@s, tamén tivemos, e temos, que marchar emigrad@s. Ben, pois que lean este romance de Afonso Eiré e vexan as condicións en que fomos tratad@s. Dígoo así, con plural inclusivo, porque a min tamén me tocou ser migrante e tamén podo falar por experiencia.

Si, por experiencia: Como cando viñan nas vacacións os “madrileños”. Era curioso comprobar como aquí ninguén lles tusía á hora de pagar, ou de encher de billetes os petos dos fillos para ir á festa, se mesmo os pais lles deixaban os coches! Era curioso porque, en Madrid, cando ía visitalos ( a pedido dos meus pais) nin os deixaban saír dar un paseo e nin cartos lles daban para convidar a unha cervexa. Sempre había algo que o impedía. A menos que eu dixeras que convidaba eu, entón si, as portas abertas.

Como se dixo antes, a emigración nunca é como a contan @s emigrantes.

Cando se trata dun novo libro de Afonso Eiré, é constante e costume loar a vizosa lingua que emprega, tan vizosa que, con só ler unha páxina, xa o autor fica absolutamente identificado e sen erro. E, desta vez, non vai ser menos. Iso si, tamén hai que falar da onomástica “híbrida” (Benito) e superrealista e dalgunhas solucións como mínimo cuestionábeis: caso de “Prazuela” (o sufixo -ela existe, non é habitual mais existe, mais tende a xuntarse a palabra patrimoniais), “querencia”, “escuadra” ou algunha confusión entre “lla” e “llela”.

Tamén como é habitual nas súas ficcións realistas combinadas con realismo ficcionado, Castro Candaz (léase “Candás”) é o escenario preferente do enredo, trasunto de Chantada. Tan trasunto que os dous topónimos aparecen na mesma páxina.

Do resto, velaquí un romance emocionalmente moi intenso, que fará agromar lembranzas ( e non só anecdóticas, tamén as hai ben dramáticas) en quen o lea. E, como se di no romance, non é certo que non poidamos cambiar o pasado, pois si poderemos cando sexa posíbel contar toda a verdade e non só ficar coa “visión” intereseira que se nos quere transmitir. Na reprodución das condicións de vida d@s emigrantes, é onde, a meu xuízo, salienta este novo título de Afonso Eiré.

ASDO.: Xosé M. Eyré

(Membro da Asociación Galega da Crítica)