crítica de DFW NAS PROFUNDIDADES DA TRISTEZA INFINITA e AS CANCIÓNS QUE LLES CANTABAN AOS NENOS, de Raúl Dans, en Laiovento.

DÚAS PROPOSTAS DRAMÁTICAS DE EXCEPCIONAL CALIDADE

Títulos : DFW nas profundidades da tristeza infinita & As cancións que lles cantaban aos cativos

Autor: Raúl Dans

Editorial: Laiovento

Se ter nas mans unha  peza dramática de Raúl Dans é unha regalía, ter dúas xa nin lles conto.

Porque Raúl Dans non é un autor dramático calquera, senón un dos mellores autores da nosa historia teatral. E non é primeira vez que dicimos isto, isto que a súa traxectoria avala e confirma. Por iso, antes de entrar en fariña, queremos deixar unhas palabras ponderando e parabenizando a colección teatral de Laiovento. Non só era unha unha necesidade e urxencia, pois a edición teatral está baixo mínimos, senón que para @s amantes do teatro se converte nunha referencia imprescindíbel. Hai que recoñecelo e valorizalo.

                     Das dúas pezas dramáticas que compoñen este volume, permítanme que comece pola primeira, non por seguir algún tipo de orde ou preferencia, senón porque da segunda xa no seu momento escribimos… o que aprobeitaremos para actualizar un texto de moi difícil acceso, senón imposíbel..

                     DFW nass profundidades da tristeza infinita é unha proposta teatral absolutamente arriscada e que racha calquera convencionalismo no eido da dramaturxia.. En casos coma este, dicir que se trata dun texto híbrido é frecuente, mais, neste caso polo menos, inexacto. Explicámonos. Non hai dúbida de que o texto é teatro, teatro pouco convencional, nada convencional O mesmo autor é consciente e reflexiona sobre iso. Certamente existe unha apropiación de recursos narrativos, mais é unha apropiación dramática sen ningún tipo de dúbidas, inclusive nas ocasións máis arriscadas, esa é unha das razóns polas cales desconfiamos do  “hibridismo”. E, contraiamente á apropiación, tamén existe unha “desapropiación” (perdón polo palabro, mais define moi ben a situación), trátase da “desapropiación” da autoría. Quen é o verdadeiro autor desta obra? Non imos desvelar máis nada desta cuestión, mais non podemo deixar de dicir que esa pregunta conleva unha reflexión sobre a arte teatral e literaria, sobre a concepción dos enredos. Que non é nova nin a primeira (xustamente hai 100 anos da inesquecíbel proposta de Pirandello) nin será a derradeira, alén de que a forma en que se fai esa reflexión tamén singulariza este título de Raúl Dans, mais para iso teñen que seguir lendo.

                     Escribir teatro dentro do teatro sempre é un reto, un desafío, pouco frecuente e moi atraente e esixente. Desde o punto de vista da posta en escena require un nivel interpretativo, expresivo, e evocador, maiúsculo, pois a personaxes teñen que referirse a unha acción que non está en escena, por iso falamos de teatro dentro do teatro. Non resulta nada sinxelo, a nivel interpretativo, trasladar actos que non están en escena. Desde o punto de visto de quen le, resulta máis doado, e á vez extraordinarimente atraente porque durante a lectura un/unha é consciente desa dificultade. Porén, Raúl Dans resolveu con extraodinaria pericia este reto, incluíndo, combinando acción que está en escena e acción que non está en escena. Alén diso, e por continuar cos retos que esta concepción teatral a-convencional afronta, aínda hai outro que tamén merece comentario, referímonos á case ausencia de acoutamentos (case ausencia por que, xa conta o remate, algún hai, mais só algún), de xeito que son as propias personaxes as que indican a maneira de actuar unhas das outras.

                     É dicir, falamos dunha concepción teatral nada común, moi arriscada, resolta cunha pericia dramática abraiante, non se nos ocorre cualificación máis acaída e xusta.

                     Agora é ocasión de contramos algo sobre o contido. DFW son as iniciais de David Foster Wallace. Quen foi David Foster Wallace? Pois é, aínda é, un dos autores máis interesantes da nova narrativa (a narrativa actual) estadounidense. Unha personaxe peculiar, que sempre abalou entrre problemas psicolóxicos que o mergullaban nunha tristeza infinita, até que decidiu suicidarse, até que se enforcou. Os problemas psicolóxicos, que aínda son tabú social malia seren unha enfermidade máis, tamén se van abrindo camiño na expresión literaria. Xa temos comentado na narrativa. Agora é o momento do teatro. Ao seu carón, outro autor (un chisco máis novo) que tamén aparece na obra é Jonathan Frazem. Os encontro e parlamentos entre ambos axudan a afondar no problema da creación literaria, que xa a proposta de Raúl Dans traslada a quen le, de primieras e ao longo de toda a obra. A este respecto, no texto teatral de que falamos suxírese, até certo punto insistentemente, a comparanza co acto sexual, no que se refire a acadar a éxtase (no sexo como na propia creación literaria) e despois caer no baleiro. Este é outro motivo usado con extraordinaria pericia (xa ven, outra vez a mesma palabra) por Raúl Dans, pois o autor deixa a suxestión no ar para quen quen le/ve reflexione.

                     Outra peza dramática excepcional de Raúl Dans. Gózena, disfrútena, en toda a súa intensidade, en toda a súa complexidade (que nas liñas anteriores tentamos reflectir apresuradamente), en toda a súa magnitude.

                     E, vaiamos co segundo título, As cancións que lles cantaban aos cativos, Premio SGAE de Teatro na súa XXIV edición. Presntada na súa tradución ao castelán, xa na Revista Galega de Teatro se publicou a versión orixinal, e dela escribos o que a continuación recuperaremos, pois desaparecida Blogaliza xa é moi difícil ( se posíbel) atopar dito texto. Só engadir que esta se considera a versión defintiva e orixinal. Só engadir que oxalá na narrativa eistise unha conciencia e proceder similares aos de Raúl Dans. Agora si. Copio a crítica que no seu momoento fixen de AS cancións que lles cantaban aos cativos.

“Nun contexto onde a novela é o xénero protagonista, o resto sobreviven como poden. Entre eles a dramaturxia, que xa ten problemas á hora de darse a coñecer, e non por falta de calidade senón por culpa dunha pésima educación lectora promulgada non só desde as instancias oportunas senón tamén e sobre todo desde os medios de comunicación. Un dos métodos empregados é o da autotradución, para gañar fóra un prestixio que “obrigue” a publicar a versión orixinal. Como no caso que nos ocupa, malia Raúl Dans ser un autor de consolidada traxectoria e prestixio como para que isto non fixera falta. As cancións que lles cantaban aos cativos, na súa versión en castelán, recibiu o XXIV Premio SGAE de Teatro Enrique Jardiel Poncela, así que asistimos á lectura da versión orixinal. A versión orixinal dun drama tráxico. O autor atrévese nada menos que co difícil, co espiñento tema de ETA, incómodo e esvaradío.

                     Catro personaxes lle son necesarios ao autor de Unha corrente salvaxe para conducirnos ao drama de procurar un lugar no mundo. Porque iso é o que fan Miguel, Brais, Amaia e Rosalía. Procuran o seu lugar no mundo e atópano na traxedia, ela é a que une dúas familias que de non ser por tal non terían contacto ningún. Procúrano ou simplemente deixan que este chegue. Quen lle ía dicir a Rosalía que o seu ía estar ao lado de Jon, activista de ETA e asasinado polos GAL? Porque Miguel e Rosalía acaban atopándoo, o que sucede é que non lles dura nada, coma se un fatuum os condenara a estar sos, a perder o seu lugar no mundo, a enfrontar o mundo desde a soidade. Amaia e Brais ( ela filla de Rosalía e el fillo de Miguel) aínda están a tempo, mais a situación xerada entre ambas familias tampouco é que lles axude precisamente. Cabe mencionar aquí a habilidade do autor para dotar as personaxes de carga dramática que, pouco a  pouco, vai desenvolvendo até acabar en traxedia. Iso acontece aquí. Rosalía, de novo en liberdade despois de vingar o asasinato de Jon, envía unha carta a Miguel, afectado porque no acto de vinganza tamén hai un dano colateral, a muller de Miguel e nai de Brais.

                     Resulta absolutamente inxusto que o teatro sexa o xénero menos favorecido á hora de ler, porque é o que mellor transmite e modula a tensión do enredo. Cousa da que nos temos queixado innúmeras veces e que hoxe tampouco podemos deixar pasar. Desde a primeira páxina sentimos o drama da droga instalado na vida de Amaia, e aínda descoñecemos todo o que ha de lle vir enriba, noutra dirección temática. Mentres, pouco a pouco, imos asistindo a como Brais tampouco está libre del, ese fatuum que nos fai nadar contra corrente toda a vida. Trátase de vidas rotas, vidas que nalgún momento escacharon polo aire e agora imos saber o por que. En realidade, estas vidas rotas son moi do teatro de Raúl Dans, sempre na procura da densidade dramática, que remata atopando nesas personaxes á procura do seu lugar na vida, un lugar que non ten porque ser un onde, que tamén pode ser un con quen. Aquí tamén. Amaia e Brais aínda son novos, é lóxico que procuren o seu lugar no mundo, porén non saben que este ha estar condicionado por algo que fixo Rosalía, que lle afecta directamente a Miguel e tamén a eles individualmente, cada un polo seu lado son tocados polas zarpas impiedosas da traxedia.

                     O rexistro lingüístico de cada personaxe está moi coidado, de maneira que as personaxes resultan moi críbeis. E tamén é de salientar o tino co que Raúl Dans conduce un tema nada doado como é o de ETA, un tema con moitas feridas abertas, como o propio texto de As cancións que lles cantaban aos cativos demostra. Máxime nunha peza non climática como é esta. Porque o autor, o que fai e envolver a traxedia no drama, malia todo iso non é posíbel ler a obra sen rematar sentindo o  desacougo que as personaxes transmiten. Un desacougo que elas levan consigo e tamén está reflectido no escenario partido, cun xogo contínuo de luz sobre unhas persoaxes que pouco despois rematan na sombra, á vez que lle dan entrada a outras. Unha escenografía simple mais moi efectiva, onde importan sobre todo as personaxes e o decorado non é máis que un auxiliar complementar e prescindíbel.

                     O enredo transcorre na primavera do movemento 15-M en Vigo e Santiago de Compostela, ademais da que é propia de Eukadi, que nos chega na voz de Rosalía e que nos leva aos anos 80 do pasado século. Deste xeito, o enredo descomponse en dous fíos que avanzan até se entrelazar, no que é o cumio do drama, alí onde o drama se volve traxedia.”

                     Agora que leron as dúas críticas fíxense nun motivo que as une e que  queremos salientar. Nas dúas existe “a procura dun lugar no mundo”, iso que, con plena consciencia ou con plena inconsciencia, temos que facer tod@s polo simple feito de vivir.

                     Se un título dramático de Raúl Dans é unha festa, imaxinen dous…

ASDO.: Xosé M. Eyré

PONDAL, PROTAGONISTA

Título: Fillos do sol

Autor: Cándido Pazó

Editorial: Galaxia

A maxia do teatro é tal que aínda sabendo que o contido vai resular previsíbel…nada enloda a ilusión coa que encetas e rematas unha nova obra. E máis se é teatro para ler, pois obriga a traballar á imaxinación. E máis se o autor é Cándido Pazó. Non imos descubrir agora a importancia que Candido Pazó ten nos nosos escenarios. Abonda con recoñecela e dicir que sempre presenta propostas altamente gratificantes. E este tamén é o caso.

                     Se houbo un tempo en que Eduardo Pondal gozou da máxima estima como poeta, hoxe, por razóns estritamente extra-literarias, parece que a súa estrela se apagase e, se non demonizado, si foi apartado da primeira liña poética por determinada xente, ou, polo menos recluído nun espazo de silencio. Si, Eduardo Pondal foi un home do seu tempo, foi un home do século XIX, con mentalidade do seculo XIX e esixirlle que actuara con outro ideario é inxusto e tamén insensato. Desde este puto de vista, a reivindicación da fiugra poética de Eduardo Pondal parécenos moi ao xeito. Non cabe dúbida de que foi un grandísimo poeta e agachar a súa poesía resulta tan inxusto como insensato, repetimos.. A beleza non se pode proscribir, cando iso pase estaremos máis mortos. E, se foi cultor poético de primeiro nivel, esixirlle que o seu comportamento vital fose o dun adiantado social, debe ser moi ponderado ou boa parte d@s escriotres e escritoras, de ideario máis que sospeitoso, quedarían fóra da literatura por razóns extra-literarias..

                     Aquí, Cándido Pazó preséntanos o poeta perfeccionista, obsesivamente perfeccionista, con don Eduardo, mentres outro Eduardo novo dialoga con el. No que é unha sorte de confrontación entre o poeta novo e o xa ancián que se resiste a  dar por finalizada a redacción de Os Eoas. Autores formalistas houbo moitos máis (iso non quere dicir que sexa a opción máis frecuente), véñeneme á cabeza Dylan Thomas, Juan Ramón Jiménez ou mesmo Octavio Paz… E todos se caracterizan polo mesmo, pola obsesión en escribir e reescribir textos até que consideran que deron coa versión definitiva, a que xe non pode ser puída literariamente máis. Cómpre, para iso, posuír un espirito especial, absolutamente especial. Gonzalo Navaza ben pode testemuñalo, por sinal, demostrando que o formalismo non é algo pasado senón que segue praticándose hoxe en día.

                     Os Eoas, onde se dá conta da descuberta de América por parte de Cristovo Colón, non é a obra máis popular de Pondal aínda que si  a máis ambiciosa. A pregunta e esta: que fai un poeta galego, prócer do iberismo e da liberación nacional, escribindo sobre unha xesta castelá? Pódense dar moitas respostas. Neste intre, a que nos pasa pola cabeza é esta: imaxinen o que pensarían os casteláns ao saber que a súa magna descuberta está cantada nunha lingua diferente e aínda por riba en galego, coa minusvalorización que padecía ( e aínda padece) a nosa lingua.

                     Cömpre dicir que hai dúas personaxes máis. Unha que ten escenas, Rosa, moza de servir, que testemuña a popularidade a grande afecto que se tiña por Pondal no momento; e a dona do establecemento hostaleiro onde se hospedan, que só é unha personaxe referencial. Porén é a interacción entre o Pondal novo e o Pondal xa ancián o que realmente interesa. E xa digo, non é, polo menos na miña opinión, que vaiamos descubrir nada novo. Nin se pretende, fóra da  compoñente humana que toda peza teatral trae á luz, e do obesivo perfeccionismo estético, do formalismo, que caracterizou a Pondal.

                     Esta peza, que rescata Galaxia, foi estreada en 2017, no Pazo de Cultura de Carballo e escrita desde a suxestión do Festival Internacional Outono de Teatro e a Fundación Eduardo Pondal.

                     E, a pregunta, xorde inevitablemente: quen reclúe no silencio a obra de Eduardo Pondal, que farán cando toca cantar o Himno Galego?

ASDO.: Xosé M. Eyré.

o problema non é a lingua

Veño de recibir a última de Raúl Dans. Indirectamente tróuxome esta reflexión. Non porque manifeste problemas coa lingua, que nunca na sú aobra se pode achar tal. Mais vaiamos por partes, estamos falando de lectura, e máis concretamente de lectura entre a rapazada adolescente. É neste marco que me xurdiu a reflexión, porque tampouco o éxito lector é cuestión de xéneros. Lembro as xuntanzas dos Clubs de Lectura, ou as xornadas de Binliotecas Escolares, e a frécola, entre @s encargad@s da dinamización lectora, polas listaxes de romances (novelas) de éxito asegurado. En tal contexto, cando me preguntaban, as miñas respostas producían sempre un estrañamento, o estrañamento da incoprensión. Como, por sinal, o ano que comentei que o autor do ano no meu centro fora Raúl Dans,concretamente con Unha corrrente salvaxe, así que isto debeu ser polo 2013 ou 2014. Primeiro, non coñecían o autor, grave pecado non coñecer un dos mellores dramaturgos da nosa actualidade. Segundo, cando lles dicía que a obra era unha peza de teatro, a incomprensión acentuábase.

En realidade Unha corrente salvaxe é o que eu chamo un título de aluvión. Chámolle así porque a súa difusión fóiseme totalmente das mans. Era un dos títulos que que lle propuxen a unha alumna ou alumno, non lemro a quen, de 3º ESO. Si lembro que lle tiven que deixar o meu exemplar, na BIbloteca aínda non o mercaramos, foi cousa dunha semana que o fixeramos. Cando me decatei leran esta peza teatral alumn@ de 3º ESO a 2º BAC. En cousa dun mes. Entre @s alumn@s que eu conrolaba, porque a miña compañeira María informoume que entre os de 2ª ESO comezaba a ser título demandado con insistencia. Xa ven, O xénero nunca é o problema. O problema é crear que a rapazada só vai disfrutar con romances (novelas). Cada alumn´@ é un mundo, e as apetencias literarias comezan a ser individuais para despois propagarse entre @s demais.

Outro título de aluvión foi Os bicos de Tina, aló polo 2009-2010. Falei nunha aula del, entre outros moitos. cada certo tempo dedicaba unha aula só a falar de libros. Non sei quen o escolleu, masis cando me decatei, cousa dun mes, como moito dous, practicamente todo o insti lera a novela do Afonso Eiré, meu curmán. E iso que seica é un autor con lingua difícil, complicada, pouco axeitada ao estándar que se nos quere impor como padrón. El mesmo ten denunciado que lle rexeitaron un título (seguramente este, seguramente no San Clemente) por presentar unha lingua excesivamente difícil. Entón, como fixo a rapazada do meu insti para solventar ese problema? Seino. Porén a resposta a a esa pregunta non é o importante. O importante é que os problemas de vocabulario non @ detivo.

Aquí teño que facer un alto, porque lembro perfectamente preguntarlle a un alumno a razón de que escollera ese título e non outro. Contundentmente, explicoume .” drespois de que o lera case toda a aula, despois de que leran en 4ª ESO e tamén en BAC, despois de que leran os pais do meu veciño (no lembro quen) e que o estean lendo os meus pais…vou quedar eu sen lelo?!”

E velaí chegamos ao problema da lingua literaria. Hoxe existe unha tendencia, minoritaria mais perigosa, que consiste en entregar títulos coa lingua o máis parecida posíbel ao castelán ( hai cen anos era ao revés). Aï están Arantza Portabales (cuxo desleixo linguïstico é absolutamente insufríbel), Domingo Villar e parce que tamén se suma convencidamente Pedro Feijóo. Mais o problema non é usar unha lingua que non xere problemas na decodificación, na lectura, como cren estes escritores que teñen o galego como un nicho de mercado ao que non queren renunciar. O problema é conseguir intersar a quen le no que está lendo, que a lingua sexa más ou menos complicada resulta moi secundario. O problema xa nin só é iso, O problema é que quen se ocupa da dinamización da lectura non teña suficiente comptencia liguística como para afrontar un texto que propoña solucións léxicas que escapan do convencionalismo restrito que se nos quere impor. Porque de seguir así, con 200-300 palabras como tope léxico, imos apañados.

Como dicía, o problema non é a lingua, a miña práctuca docente demostroumo. O problema son as mentes pechadas, esas que só nos ven como nicho de mercado, que escriben pensando no lector/na lectora castelá e non n@s galeg@s. O problema son escritores e escritoras que, en lugar de engrandecer a ligua galega practican un reduccionismo salvaxe con tal de que quen le non teña que usa dicionario, por sinal.. Ese é o auténtico problema, concibir a literatura “un negociete” particular par ao cal se usa a lingua, e non concibir a literatura como un campo onde experimentar coa lingua, negarse a engrandecer a lingua galega por algo tan imbécil (no sentido etimolóxico da palabra) como a comodidade lectora.

E, as casas editoras, se non queren contribuír a incrementar o problema, van ter que tomar decisións. Ou están polo engrandecemento da lingua ou contra el. Aínda por riba, estas autorías deixan títulos dunha literariedade cuestionábel, moi cuestionábel. Terían que reflexionar se o seu éxito de vendas se debe ao ben que escriben (son fabas contadas) ou ás característcas propias do xénero que empregan. Como mínimo.

Crítica, en principio pouco ortodoxa, da SIBILA de Rosa Aneiros

Título: Sibila

Autota: Rosa Aneiros

Editorial: Xerais

Na crítica literaria os criterios técnicos deben guiar sempre o discurso. O resto son opinións, xuízos de valor, e polo tanto, dotados de pouca credibilidade. Así son as cousas mais non sempre son así. Porque hoxe, sen esquecer os critrerios técnicos pretendo que sexan os sentimentos os que guien as miñas palabras. Por sinal, este mesmo comezo vén ditado porque  a satisfacción de ler unha bo romance como este, dáme pé a querer facer as cousas doutro xeito. Sibila é unha muller que desafía os convencionalismos establecidos e eu tamén quero facelo. Mais vaiamos pouco a pouco, a ver a onde chegamos.

                     Sitúanseno nunha distopía futura que xa é presente. Sibila é unha muller do futuro que, xa entrados os corenta, decide que quere ser nai e, para entón, os avances tecnolóxicos fano posíbel. Nesta distopía futura que xa é presente existe unha illa musealizada, na cal só poden pernoctar os avellentados habitantes, e non se conceden permisos de nova residencia. Na miña opinión ese é un futuro moi probábel para as aldeas, o rural galego…e @s galogofalantes. Deume moito que matinar mentres lía. Mais a illa tamén representa as orixes, é a orixe de Sibila, cun pai que nunca quixo a illa e que a obrigou a unha migración forzada, está na illa. Pois tal e como está a pasar nas migracións cara ás cidades, co paso do tempo as orixes fican atrás, e chega un momento en que somos estraños nelas. Como dícía, unha distopía futura que xa é presente…dese hai tempo. O que está clero é que tod@s temos algunha orixe nalgunha “illa” ou nalgunha aldea, haxa que mirar atrás máis ou menos…

                     Aquí quero determe un anaco, porque a illa tamén representa o mundo natural fronte ao mundo de cemento das cidades. Resúltame triste ver como a xente prefire os “adiantos” do cemento, cando xa case nin saben o que significa pisar terra (que non sexa de parques) e sentir o latexo da natureza ao teu carón, presente nesa natureza da cal xa poucas cousas podes identificar mais que son a resposta do medio ás diferentes estacións meteorolóxicas, e están aí para que as admires, para que as coñezas, para que as compartas e, tamén, tamén noutros casos, para que loites contra a invasión tóxica. É triste, moi triste.

                     Non é un romance de xénero. Actualmente vívese na moda de querer recuperar os xéneros tradicionais. Velaí está o policial, rotulado como negro, por sinal. Ou das aventuras con case idéntico final. Mais hai ben tempo xa que o romance decidiu abandonar os lindes xenéricos para así achar meirande liberdade tanto expresiva, como expositiva e, desde logo, total autonomía para representar o mundo das ideas, que, en definitiva, é o que conduce os pasos das persoas que se din intelixentes. Isto mercería un aprofundamento que quizá fagamos noutro instante.

                     A viaxe de Sibila á illa tamén ten o seu de volta a Itaca, non parei de pensalo mentres lía. Mais esta é unha Itaca moi complexa, en boa parte porque é real xa, non como a Itaca “(u)tópica” clásica. Neste senso, as sagas familiares, sobre todo a da familia de Sibila, que é o centro, teñen o poder de manternos apegados ás páxinas mentres remoemos as reflexións que imos apuntando  ( e outras máis). Porén e por se interesa, o enredo do romance, xa cara o remate, realiza un xiro que o achega ao de aventuras, un xiro sorpresivo e moi trascendente, pois a nova nai, Sibila, decide enfrontarse a un futuro que é abismo. Quizá sexa a solución que nos queda. Adentrarnos no abismo para seguir sendo nós.

                     O mundo do futuro, que xa está aí mentres o mundo real é como é, e non como quixeramos que fora.

                     É dicir, trátase dun discurso fortemente simbólico. Non é difícil achar ese símbolos, algúns xa os fomos comentando, porén hai máis: como o da vaca enferma, como o mesmo nome da nai ( a Rubia)…. Fortemente simbólico e situado nas augas difusas da distopía futuríbel que xa é presente. De xeito que non se trata do convencional romance para pasar o tempo e máis nada. Como a boa literatura, obriga a pensar no que se le, e as implicacións que iso ten na vida real.

                     O que menos me gustou foi certa fraseoloxía (“ a cal e canto”, “puto…”, “trigo limpo” ou “ir ao gran”) castelanizante en lugar doutra máis galega. Porque se admitimos como galegas esas expresións, estmos admitindo calcos semáticos casateláns sen mirar á tradición en que  nos insire a propia lingua que utilizamos.

                     Xa ven, criamos que serían os sentimentos quen nos guiaría e, finalmente estes non deron camiñado senón da man dos criterios técnicos.

ASDO.: Xosé M. Eyré

poesía e verdade, a redor de ESTRITA NECESIDADE

Título: Estrita necesidade

Autores: Carlos Negro e Benxamín Otero

Editorial Alvarellos

O líxo sería debater nas seguintes liñas, polo menos de inicio, sobre a relación dos poemas de Carlos Negro co hokku xaponés ou co haikai. E sería un debate interesante por canto moita xente ignora a existencia dos hokku e tamén outra tanta que os confunde. Desde ese puto de vista, resultaría non só oportuno senón estritamente necesario. Porén, despois de ler os poemas de Carlos Negro, é a realción entre estes e a denotación a que máis tira da nosa curiosidade e guiará esta crónica libresca. Malia todo, algo temos que dicir dos kaikai  e dos hokku, os primeiros contan cunha estrutura fixa de tres versos de 5, 7 e 5 sílabas, nun total de 17, aínda que existen tendencias a distribuír esas sílabas noutras estruturas. E o hokku, do que no seu día naceu ( desde Masaoka Shiki, s.XIX), non é tan esixente na súa estrutura, é menos limitador e máis proclive á experimentación autorial, sempre gardando o espírito reflexivo, contemplativo, que os caracteriza a ambos.

                     Dito isto, sérvenos para dar unha imaxe da forma dos poemas de Carlos Negro, que tenden a ser breves ou moi breves, tanto no cómputo silábico versal como na lonxitude poemática. Desde a óptica técnica, resulta unha  elección moi acaída e intelixente, pois deste xeito lógrase que o clímax saliente, abale a quen le, e inicie a posterior epifanía. Porque é imposíbel ler os seus poemas sen matinar despois no lido. Por dúas razóns. Primeiro porque os poemas non tratan temas “rebuscados”, senón que dan conta da vida, da vida que foi e está deixando de ser e da vida que é, non se trata de choque xenaracional, ese tópico, senón de recoller esa vida que está deixando de ser, asimilala nas súas compoñentes efectivas e mesmo da épica do traballo humilde, sinxelo. E é neste contexto onde o autor sitúa o verso que nos abale, sorpresivo, epifánico. Que nin ten porque situarse sempre no remate, pode mesmo iniciar o poema, ao seren moi breves estes.

                     Dixemos que non iamos entrar no debate haikaihokku. Mais sabendo que o hokku constituía o inicio do haikai-renga, non nos queda máis remedio que sinalar certo paralelismo, dado que se dispoñen poemas de maneira que tematicamente están moi próximos (a forma xa a vimos) e mesmo se pode dicir que forman unha cadea, que uns son hokku do seguintes. Por sinal, o primeiro monllo de poemas vén abixo o rótulo de “caldo”, tematiza aquela vida onde  non había restos no prato / só sobras mal aproveitadas (22), logo vén outro sobre o traballo, o traballo humilde, operario. Sempre coa figura do pai presente, orixinario punto desde o cal se producirá deriva, a esculca, afectiva e reivindicadora. Tamén haberá lugar para reflexión sobre o amor, para a caza e o sabor da morte, para a convivencia xeneracional, para vindicaión das mans, desas mans coas que se facía o traballo, duras de bourar arreo, que tamén eran as que daban agarimo, e para chegar a conclusións (que nós non desvelaremos, na medida do posíbel), nesta homenaxe á figura do pai.

                     Non, no imos desvelar, porén si queremos lembrar estes dous versos: retellar non se pode / se a memoria se ausenta (81),porque dan unha idea ben cabal da orientación temática do poemario. Poemario antecedido e rematado por fotografías de Benxamón Otero, onde as mans teñen protagonismo especial.

                     Finalmente, digamos que o poemario reflicte a estrita necesidade de saber herdar a vida humilde que precedeu esta dos nosos días, menos natural, máis artificial e mesmo máis virtual que real, na cal a humanidade se macanizou/tecnoloxizou tanto qiue inclusive se torna monótona, e o ritual dos días se repite inmisericordemente, ben lonxe de cando a ritualización da vida a marcaban os ciclos naturais.

                     Esta, de Carlos Negro, é poesía de vida, vida está marchando, vida que temos a estrita necesidade recoller, non só por amor e fidelidade, senón porque doutro xeito dificilmente poderemos seguir alcumándonos de human@s.

ASDO.: Xosé M. Eyré

crítica de A VIDA SECRETA DE ÚRSULA BAS, de Arantza Portabales, en Galaxia.

QUEN É QUEN ?

Título: A vida secreta de Úrsula Bas

Autora: Arantza Portabales

Editorial: Galaxia

Temos aquí o último romance de Arantza Portabales, de quen aínda lembramos Beleza vermella (2019), discurso policial que homenaxeaba a Ágatha Christie (1980-1976), autora hoxe un tanto esquecida mais que segue sendo moi lida e estimada polo@s amantes do xénero. Do xénero, palabra fundamental nesta nosa crónica libresca. Porque A vida secreta de Úrsula Bas, insírese no mesmo xénero policial. Policial, que non negro. Está na moda rotular os romances policiais como negros, porén isto non deixa de ser unha estratexia de marketing que se mantén despois do éxito de vendas acadado polo anterior enredo protagonizado por Abad e Barroso, inspector e subinspectora que repiten neste novo caso.Agora trátase de esclarecer a desaparición dunha afamada escritora, Úrsula Bas. E non lles contarei moito máis. Só lles direi que, como adoita acontecer neste tipo de discursos, as investigacións parece que non avanzan, e que, canto máis saben Abad e Barroso, iso non lles evita a sensación de que non adiantaron nada. En definitiva trátase da vella estratexia policial na que a quen le se lle transmiten as dúbidas da parella protagonista sobre quen é quen e quen pode acabar sendo culpábel. Sen dúbida, isto é o mellor do romance, a base a partir da cal se establece a sorpresa do remate, porque esa é esixencia xenérica imprescindíbel.

                     Dixemos xénero policial e non  negro. E é unha mágoa que non sexa un enredo negro,  porque de selo estariamos a falar dun romance no que se presta atención preferencial á configuración psicolóxica das personaxes, sobre todo das personaxes que poden ser culpábeis, pois esa é a razón de ser do xénero negro, cousa que aquí non acontece. As personaxes ven e senten, mais a configuración psicolóxica non afonda senón que se mantén no mínimo imprescindíbel. Quen mellor parados saen son precisamente Abad e Barroso, pois esa relación entre un maltartador arrepentido e unha moza que foi nai de moi nova e traballan xuntos, dá moito xogo, no cal se denuncia a dificultade das mulleres para seren consideradas en igualdade de condicións dentro dun estamento policial onde os homes se seguen manifestado “sobreprotectores” no mellor dos casos. Do resto, trátase de personaxes sospeitosas que só no remate evidenciarán algo de fondura psicilóxica.

                     O enredo ten como escenario principal Santiago de Compostela. Non único, pois Cambados, Esteiro (Muros) ou Proendos (Sober), por sinal, tamén están aí. E, cando dicimos escenario, dicimos que son os lugares nos que se desenvolve este novo caso. Escenarios dos que resulta unha mágoa que non se atendera máis e mellor os ambientes que representan. Por sinal, cando se vai tomar unha cervexa ao Airas Nunes, ou ao Atlántico, de Compostela, non se vai só por acalmar a sede, iso podería facerse en calquera outro lugar; o mesmo hai que dicir da Casa de Xantar O Dezaseis. Porén, aquí só son lugares de paso, e un aceno, unha chiscadela  a lectoras e lectores galegos que xa os ocoñecen e se moven neses ambientes. Alén diso, hai un escenario en particular, o soto onde está recluída Úrsula Bas, nunha casa d¨A Uhía (un dos barrios de Esteiro), das que están da beira da praia, resulta un tanto estraño que Úrsula non sentira o ímpeto das ondas do mar de maneira ben clara e decidida, moito máis nos meses en que se desenvolve o enredo.

                     E, se xa en Beleza vermella advertiamos dunha lingua moi mellorábel, aquí temos que volver insistir no mesmo. “Joder”, “de puta madre”, “cojonuda”, “polvo”, por sinal, son castelanismos que, quen non saiba evitalos é mellor que non escriba, iso non é o seu. A iso hai que engadir a onomástica híbrida. Solucións léxicas ou fraseolóxicas como mínimo discutíbeis (ese “orballo lento e fino”, a “bruma”…) ou castelanizantes (“sairse coa súa”, “ a alegría da horta”). E repetimos o que antes dixemos. Porén isto non  é nada comparado co maltrato que se lle dá ao uso do pronome persoal átono. Simplemente non lembramos outro discurso con tantas confusións entre obxecto indirecto e directo (“che”, “lle” por “te” ou “o”/”a”, e non só…). Iso repítse máis de vinte veces nunha novela de 440 páxinas, para que teñan unha idea da frecuencia. Como xa saberán este é un deses romances que se publican á vez en galego e en castelán, haberá tal maltrato lingüístico na versión castelá? As lectoras e lectores galeg@s serán menos cós da versión castelá, mais por moi pouc@s que sexan merecen un mínimo respeto. Que quede claro.

ASDO.: Xosé M. Eyré

consideracións a propósito de TODOS OS PASOS FAN RUÍDO, de Sara Plaza, en Espiral Maior.

A REDOR DOS PASOS QUE FAN RUÍDO

Título: Todos os pasos fan ruído

Autora: Sara Plaza

Editorial Espiral Maior.

Sempre é unha enorme ledicia escribir sobre a literatura dunha autoría alófona. E este é o caso, pois Sara Plaza naceu en Bustarviejo (1972, Comunidade de Madrid). E, se por riba, vén de recibir XXXIII Premio Nacional de Poesía Pérez Pallaré, pois aínda mellor. Cando se trata dunha autoría alófona, comentar como sen ser galega se decidiu por escribir literatura en galego, convértese nunha tentación que só evitamos con pesar, mais así o faremos, xa que o importante na crítica literaria é o texto, só o texto.

                     E a iso imos. Así que, digamos de primeiras que Sara Plaza se move nos lindes da experimentación poética, seguindo a máxima que ben representa Chus Pato: “se escribir poesía é un desideratum e tamén un imposíbel, o que queda é usar as palabras para indicar onde está a poesía”. Pois ben, Todos os pasos fan ruído é unha procura experimental da poesía, unha procura que non se agacha senón que manifesta en todas as páxinas do libro, utilizando máis de unha estratexia. Por sinal, vén moi a conto indicar que ( non en todas as páxinas, mais case) a autora bota man de textos ao rodapé, e isto vén moi a conto porque aliás do efecto contrastivo lóxico (pois eses textos, con maior ou menor intensidade, parecen non seguir a liña temática do texto superior, parece…) eses textos (moi breves) obrigan a quen le a configurar na súa mente o achado poético, a poesía. Non se trata, pois, dun artificio menor, dunha maneira desesperada de pretender anovación. Desespero si pode haber, nesa procura poética obsesiva, mais non é unha simple engádega curiosa. Com vimos, trascende moito iso. E podemos continuar dicindo que tamén bota man do caligrama, ou da estratexia do caligrama, porque o resultado é a novador inclusive dentro do xa por si experimental caligrama.

                     Observarase que deica o momento falamos de “texto” e non de “poema”. Débse isto a que en realidade se trata de prosas poéticas, un tipo de escrita experimental e fronteirizo, fronteirizo porque hai quen os sitúa dentro da poesía e hai quen os sitúa dentro da prosa. Estratexia experimental que vén de vello. Desde o francés Xabier de Formeret, desde Aloysisus Bertrand, desde Maurice Le Gérin, desde Beaudelaire, desde Mallarmé, desde Tristan Corsiére. Nada novo baixo o sol. Mais si infrecuente, aínda que cada vez son máis as autorías que se deciden por esta práctica escitural intersticial. E, se mentamos os anteriores nomes, é por indicar o comezo dunha tradicón escritural na que se insire Sara Plaza. E, se dicimos tradición escritural débese ao carácter intersticial, inter-xenérico. Desde o noso punto de vista, rachar a forma poética ao non versificar o texto, parécenos unha estratexia simple, moi simple, á hora de procurar, de experimentar dentro da forma poética. Desde o noso punto de vista, isto son prosas poéticas máis ca poesía. Porén,iso non quere dicir que aí, en Todos os pasos fan ruído, non haxa literatura; nin oito menos, e engadimos que se trata de literatura da boa, de literatura de alto contido estético, non se esqueza.

                     Non se esqueza, mais no afaán experimental hai outras dúas prácticas experiementais que debemos comentar, Por sinal, un texto onde a fronteira é o teatro, a fórmula teatral, e tamén hai outro onde se nos narra o que semella uha microescena teatral. E mesmo un texto en bable. Alén diso tamén hai, e bastates, textos dunha, dúas ou tres liñas, que ben poderían ser tomados como  poemas. E, para máis, o libro remata cun poema, inequívocamente poema, un poema ben construído, e non cremos que sexa unha excepción meritoria senón que está aí para lembrar a procura anterior.

                     Entrando xa no contido, o primeir que nos chama a atención é o ambiente rural ou rur-urbano en que se desenvolven as prosas poéticas. A presenza de paxaros ou fauna “doméstica”, é moi perceptíbel. Igual que a natureza. Ou, en menor medida, mais importante, a choiva, a auga. Porque o eu narrativo-poético non deixa de se amosar perdido, nun labirinto; a aí a natureza ten moito que ver, e a intemperie da choiva tamén. Soidade, clandestinidade, moi presentes na primeira parte do libro, igual que a errancia e resitencia nas dúas posteriores.

                     Fundamentalmente desde a segunda parte son moitas as autorías á que se alude. Desde Wislawa Szimborska e Griselda Gambarro a Swift, Zambrano, Novalis, Chantal Maillard, Manuel Antonio, Álvaro Cunqueiro, Novoneyra, Thoreau, Pascal, Rosalía. Cordal… De xeito que o diálogo con outras autorías ( Outros pasos que tamén fan ruído) precedentes mais tamén contemporáneas, é constante, igual que o textos están concebidos desde a intención ben clara de dialogar con quen le, ás veces a fórmula teatral, xa mentada mais engadimos, lévase ao propio texto, desdobrando a voz poética/narrativa no que tamén ten o seu de concepción teatral do texto.

                     E tamén, non debe ficar fóra, que non se foxe da denuncia, por sinal das ETT, mais non só.

                     En definitiva: un libro que, desde a experimentación, nos deixa textos dun alto contido literario. Para ser estrea da autora, e dunha autora alófona, isto debe ser moi tido en conta e moi ponderado. Parabéns.

ASDO.: Xosé M. Eyré

crítica de COIDADORA, de María Marco, en Xerais.

 CURIOSIDADES E COIDADOS

Título: Coidadora

Autora: María Marco

Editorial: Xerais

O tema dos coidados a maiores, ou os coidados no fogar é un dos que está de actualidade desde hai un tempo e, tememos, non deixareá de estalo, pois vivimos nunha Galiza de pirámide invertida, hai máis xente maior ca xente nova, o cal quere dicir que unha sociedade seria (politicamente seria) debe/deberá estar vixilante e dilixente á hora de que a poboación máis avellentada reciba todos os coidados necesarios para poder levar unha vida digna. Estamos, polo tanto, a falar dun texto que parece atender de maneira mediata unha necesidade temática urxente, un discurso especialmente atento ao acontecer e problemátca social do momento. E iso non é precisamente algo habitual na nosa narrativa, máis ben é algo pouco frecuente. Parabéns, pois. E falamos ademais do Premio Xerais de Narrativa 2020. Parabéns, máis outra vez.. E é a estrea narrativa da autora. parabéns, tamén.

                     Con todo e a ser este o tema dominante, o fío condutor, cómpre engadir que o texto non é novela ortodoxamente construída, senón o resulado de superpoñer varias capas, de xeito que se logre unha novela poliédirca. O fragmentarismo, estratexia narrativa empregada e fundamental, permite xirar o poliedrro a redor do fulcro dos coidados a maiores e é perceptíbel desde o inicio. Aínda así, até ben entrada a lectura, temos a impresión de que o que lemos é unha superposición de curiosidades científicas (sobre todo) e consideracións humanísticas que, dalgunha maneira, imaxinamos, terá como centro os coidados a maiores. Alén diso, tamén asistimos ao desenvolvemento, tamén fragmentario dunha temática futurista que ten o seu centro na vellez, no paso dos anos e as súas consecuencias, distopía de ficción científica que nos pon en aviso do que pode acabar sucedendo, de maniera que leamos a novela con ese horizonte de expectativas sempre presente, o cal resulta un acerto sobre todo porque, como dicimos até ben entrada a lectura, dá a impresión de estarmos lendo unha sucesión de curiosidades científicas trufadas pola presenza ocasional dunha coidadora, que nos transmite a súas angueiras, a problemática que, día si e día tamén, como unha pedra de Sísifo, debe repetir case de forma automatizada.

                     @s human@s, se chegamos a construír civilizacións, é precisamente porque nos preocupamos polo cidado dos nosos maiores, como ben se di  na novela, e mesmo houbo civilizacións onde o criterio dos maiores era socialmente relevante e decisivo. Infortunadamente, a día de hoxe, iso xa non é así, e unha foto da realidade devólvenos a imaxe de “granxas” (e perdón polo termo, que non quere ser despectivo senón reivindicativo) de maiores que agardan a morte e son atendidos coa precariedade que supón o feito seren utilizados como fonte de ingresos para negocios privados. Esa é a crúa realidade, o capitalismo caníbal que vivimos até fai negocio cos padeceres dos nosos maiores.

                     Particularmente, gustaríanos que a novela reflectise de maneira moi clara esta urxencia social sobre todo no rural, porque no rural a xente non dispón dos mesmo medios que nunha cidade, nin sequera para se desprazar á hora de recibir coidados médicos. Esta é unha problemática que ten características propias, nunha Galiza coa pobación tan espallada, onde tantas aldeas, tantos lugares xa só teñen habitantes maiores. Porén, na  novela óptase por non centrar no rural a temática dos coidados, senón facelo de xeito máis univeral e xeneralista.

                     A novela, porque, finalmente, cando rematamos a lectura si temos a impresón de que é unha novela, unha novela escrita baixo a estratexia narrativa arriba descrita, chega un momento en que se reclama autoficcional..

                     Dúas cousas máis. Primeiro: rematada a lectura do discurso atopámonos coas que deberan ser notás a rodapé (mellor que “ a pé de páxina”) mais non se puxeron por cuestións estilísticas. Certamente, poñelas, penalizaría a lectura dun texto que de por si é fragmentario e só se concreta no tema da coidadora desde ben entrada a novela. E o feito de dispoñelas así, unha despois de outra e sen referencia a páxinas concretas que nos desvien a lectura cara atrás, proporcionanos a oportunidade de lembrar boa parte das “curiosidades” científicas (non só) de maneira epifánica.

                     E, a outra, para finalizar, é a lingua, o coidado do instrumento empregado para construír a novela. Nisto, o uso de castelanismos absolutamente evitábeis, como “tipejo” ou “mariposillas” ou “nuevecitos”, a carón de solucións léxicas pouco afortunadas como “xentuza” ou “flipante” ou “xonqui”, que son calcos do castelán tamén totalmente innecesarios, dan unha imaxe da lingua que se completa coa escolla de termos o máis semellantes posíbel ao castelán, como “intentar” por “tentar”, “soportar” por “aturar” ou “espinaca” por “espinafre”. Tamén hai que dicir que isto último vén sendo habituual na deriva da lingua, cada vez menos patrimonial e máis castelanófila, estratexia que a RAG aplaude e merece unha reflexión máis delongada aínda que urxente..

ASDO.: Xosé M. Eyré

CONSIDERACIÓNS SOBRE O LIRISMO REVIRADO DE CHARO PITA

Título: O cuarto de Jane

Autora: Charo Pita

Editorial: Caldeirón

Aclaremos, primeiramente, que O cuarto de Jane. é O XV Premio Illas Sisargas de Poesía Erótica. Existe na sociedade a crenza de que no erotismo pouca cousa pode sorprender. Pois ben, esa xente debería ler coidadosamente os Illas Sisargas para caer do engano. Un engano moi occidental, as sociedades orientais adoitan ser  moito máis requintadas e explorar convencidamente un mundo que realmente pode ser moi rico, mais a sociedade occidental é moi puritana e condena/condenou toda aproximación ao erotismo. Aliás aínda hai outra cousa a considerar, escribir sobre o que se considera, en principio, tópico, é moito máis complicado e, cando se remata, se antes non o crían xa, as autorías decátanse de que iso do tópico é unha consideración totalmente errada porque a xente vive o erotismo de maneira moi persoal e única.

                     Titulo esta crónica libresca como “lirismo revirado” por dúas razóns. Primeiro porque a voz poética se autoproclama, no primeiro poema, “femia revirada”. É dicir, ten a conciencia de non ser persoa de comportamento erótico “politicamente correcto”. De ser persoa cuxas práticas sexuais se enfrontan conscientemente á ortodoxia social en temas sexuais. Razón? A homosexualidade, o lesbianismo. E, en segundo lugar porque aínda necesitamos moitos “lirismo revirados” para que a xente entenda que cada persoa ten o dereito de vivir o seu erotismo como lle pareza, sempre e cando non lesione as liberdades dos demais, cousa que non ten porque suceder nunca.

                     E, efectivamente, nos versos de Charo Pita, as palabras danzan (por utilizar unha afortunada expresión da autora) coreografías sexuais onde os termos eróxenos son de tod@s coñecid@s, mais a arte na seducción é única e intransferíbel. Que unha protagonista sexa unha “anana” non deixa de ser unha curiosidade máis, un engado temático pouco frecuente. Pois o que verdadeiramente importa é que a expresión poética resulta potente, moi traballada. Os seus versos son como pedras labradas (e collo estas palabras do inmortal Miguel Torga) que acantazan a moral puritana á vez que afirman/reafirman unha vivencia erótica desprexuizada, propia e rica.

                     A este respecto debemos dicir que a poesía erótica non reflicte frecuentemente conflitos, porque precisamente o erotismo conxuga dous corpos que se atraen e gozan. Porén, despois do anteriormente dito, fica clariño que esta “femia revirada” vive permanentemente no conflito social que os seus comportamentos eróticos supoñen. Que a estas alturas do século XXI teña que existir a rebeldía nas actitudes eróticas…non fala nada ben da sociedade en que vivimos.

                     Por ende, a poesía de Charo  Pita resulta formalmente variada, e tamén conceptualmente. Deste xeito podemos viaxar desde poemas baseados en predicións metereolóxicas (o tempo) a outros que diseccionan o día en partes, desde versos longos até poemas curtos e contundentes. Sempre cunha máxima que se converte no maior valor, a noso xuízo, deste primeiro poemario de Charo Pita: a súa poesía, os seus poemas conmoven. Non se trata de ningún espectáculo verbal, como moita xente pensa da poesía erótica, son versos sentidos que espertan emoción e racionalidade en quen le. A epifanía poética é rica en matices porque a concepción do erotismo tamén é moi rica. Por sinal, léanse estes versos que poñen cabo ao poemario:

                                               Frétome, si, bambeabdo verso a verso o meu abraio,

                                               enchoupada ata o cítotis de tinta,

                                               abandonándome sen pudor

                                               á confusa pornografía de estar viva

Asdo. : Xosé M. Eyré

crítica de A AFOGADA, de Rocío Leira, en Xerais

NOTÁBEL EXERCICIO DE TENSIÓN NARRATIVA

Título: A afogada

Autora: Rocío Leira

Editorial: Xerais

Se hai algo que as lectoras e lectores de narrativa agradecen maiotariamente, é que o que están lendo lles cree tensión, que a autora ou autor saiba mantela ou incrementala capítulo a capítulo, e que o remate @s sorprenda. Ben. Pois non busquen máis. Todo iso atoparano en A afogada, novela curta coa cal Rocío Leira se fixo co XXII Premio Ánxel Fole de Narración Curta do Concello de Lugo.

                     Utilizando ben a primeira persoa ben a terceira, Rocío Leira tece a historia dunha moza de altas capacidades mentais mais que, como acontece moitas veces nestes casos, vivir a vida non lle resulta nada doado, máis ben todo o contrario. A historia dela, Laura, a da súa nai (que a moza sente como sobreprotectora), a do seu pai, a da súa case mellor amiga Sonia (dicimos case porque non ten ningunha mellor amiga e esta é a que máis se achega) e a de Miguel. De primeiras Miguel é o mozo de Sonia, mais Laura namórase de tal xeito del que rematará facéndose moza de Miguel. E, verán, cóntolles isto porque é o comezo, só o comezo, do enredo e pouco desvelamos. Pouco, porque o que fai Rocío Leira na novela é amosarnos, case personaxe a personaxe (esqueceramos que tamén hai un mergullador experto que non cre a versión do afogamento de Laura que dan Miguel e Sonia) que as cousas nunca son como parecen e cada personaxe garda un mundo interior que cando sae á luz é como cando se lle van retirando as distintas capas a unha cebola, por debaixo aínda hai outra que non contabamos, que non contabamos porque no noso horizonte de expectativas non imaxinabamos o que aíndanos queda por coñecer. E isto acontece con Laura, moi marcadamente, ela é a protagonista central, co seu pai, coa súa nai, con Miguel e, en menor medida con Sonia.

                     Se cada vida é un misterio en por si, cando se poñen en relación tres personaxes entre as que se establece o (típico/tópico) triángulo amoroso, a cantidade de misterio increméntase exponencialmente. Se a iso engadimos que Miguel pertence a unha clase social mellor acomodada social e economicamente, e que a nai e o pai de Laura non son, aínda que o queiran ser, os proxenitores ideais, o cóctel xa vai indo moi medrado.Mais hai que dicir tamén que Rocío Leira bota man de capítulos breves, alternando personaxes neles, e sabe ir apertando unha volta de parafuso que cada pouco tempo (non esquezamos que esta é unha novela breve, 114 páxinas) nos obriga a reconsiderar o que sabemos das personaxes, nunha estratexia narrativa que emprega con moita efectividade, pois mantennos nun contínuo estado de desasosego (por unha banda, pois nunca estamos certos do que sabemos) e de abraio (pois todo o novo que imos sabendo das personaxes confírmanos unhas personalidades aparentemente exitosas mais realmente infortunadas no desempeño de vivir).

                     Disto conclúese que, en A afogada, a partir das personaxes propostas ou protagonistas (poucas, estamos nunha novela breve) afóndade do estudo das sus vidas e miserias humanas da maioría (da grande maioría, xa vimos que non todas poden entrar aquí), deixándonos unha mensaxe moi clara: vivir non é sinxelo, nin para as persoas dotadas de altas capacidades mentais (ou a súa nai, sobre todo, e o seu pai) nin para as que proveñen de familias ben acomodadas social e economicamente (a de Laura tampouco de pode queixar), xa que, por detrás do éxito aparente agáchase unha realidade moito máis chea de lodos ca de auga cristalina. No fondo sempre está a traxedia ou, como mínimo, a ameaza dun vivir insatisfactorio, mesmo degradante, decepcionante, nada ideal.

                     Mais o malo é que hai un aparatdo así chamado: o malo. O malo, ou parte non positiva, ten que ver moito coa lingua, especialmente co uso de léxico castelanizante (“capullo”, por sinal) que tamén se manifesta na fraseoloxía e no uso dunha onomástca híbrida co castelán, non especificamente galega. Certamente, non son moitas as veces en que isto acontece, mais era totalmente evitábel, sobre todo o referido á onomástica.

                     Choutando por riba disto, a verdade é que nos atopamos cunha novela breve canónica, de estrutura moi estudada e coidada e cunha moi ben planificada dosificación da información…para que o resultado sexa un discurso que nos mantén apegad@s ás súas páxinas e que demanda, a berros, a lectura dunha única sentada, cousa ben posíbel dada a extensión.

ASDO.: Xosé M. Eyre