rebelión de Ikerne ( fragmento de A HORA DE ESPERTARMOS XUNTOS, Kirmen Uribe, Xerais, especialmente significativo)

( Ikerne é filla de Karmele e Txomin. Karmele e Txomin está ligados ao PNV e realizaron diversos labores de espionaxe ou culturais para o partido. Teñen a súa filla Ikerne estudando nun colexio relixioso, de monxas, onde ela non se sente moi a gusto. En determinado momento é mandada ir ao despacho da directora, unha monxa xa vella e con pouca paciencia. Entón prodúcese a rebelión de Ikerne, que non atura que lle traduzan o nome (Visitación). É unha pasaxe moi ilustrativa e exemplar de como educar os fillos no amor pola cultura propia. Vai.)

-Como parece claro que non hai ninguén no centro capaz de meterte en cintura e eu xa vou moi vella para perder o tempo contigo, propóñoche un trato. Ti, en adiante, aceptas que te chame Vistación no canto de Ikerne, e eu esquezo a túa última falacatruada. Que che parece?

Ikerne quedou pensativa antes de contestar.

-Pero é que eu non me chamo Vistación, chámome Ikerne, en eúscaro.

-E por que non Visitación? -interrompeuna sor Inés-. Se significan o mesmo e e é moito máis fermoso en español. Xa sabes de onde vén o teu nome?

-Non sei…Quizais polas visitacións nocturnas que lle facía meu pai a niña nai?

-Non fagas a graciosa, que así non hai trato que valla. Visitación fai referencia á visita que a Virxe María, tras a Anunciación, fixo á súa curmá Isabel. <Bendita ti entre todas as mulleres e bendito o froito do teu ventre, Xesús>. É un nome gozoso, alegre, unha loanza de María a Deus pola elección que fixo dela.

-Vistación de monte dos buratos -murmurou entón Ikerne para sorpresa da superiora.

-Como que de monte dos buratos? A que te refires?

Sor Inés quedou expectante, sen comprender ben as súas palabras, pero intuíndo que, por primeira vez había algo enriquecedor nas palabras de Ikerne.

-Si. Vistación de monte dos buratos e abelairas -pronunciou a moza en voz alta e clara, para sorpresa da monxa, que non sabía moi ben o que pasaba.

-Pode ser, iso é – a monxa animaba a Ikerne coas dúas mans, movendo unha e outra vez as palmas cara a arriba, como se estivese a salferir o seu corpo con auga bendita-. Se che gustan os montes e as abelairas, adiante, Visitación, adiante. Non sei se te entendo moi ben. A Visitación de María é un canto á vida…-enleábase a pobre muller sen atoparlle o sentido.

-Visitación de monte dos buratos e abelairas e cotarelos das fontes frías -proclamou Ikerne, chea de valor.

-Ben, abonda, abonda, Visitación. De que estás a falar?

-Estou a falar do meu nome e apelidos. Se o meu nome é Vistación e non Ikerne, os meus apelidos son Monte dos buratos e non Letamendi, abelaira en vez de Urresti, cotarelo no canto de Murua, e fonte fría en vez de Iturrioz. (262-264)

CONTRA A CRÍTICA MESETARIA. A PROPÓSITO DE “A HORA DE ESPERTARMOS XUNTOS” (KIRMEN URIBE, XERAIS)

CONTRA A CRÍTICA MESETARIA. A PROPÍSTO DE A HORA DE ESPERTARMOS XUNTOS DE KIRMEN URIBE.

Título: A hora de espertarmos xuntos

Autor: Kirmen Uribe

Traduce: Isaac Xubín

Editorial: Xerais

Esta non vai ser unha das críticas que eu escribo normalmente. Non. Porque se deron outras circunstancias. Son crítico de novidades e iso implica ler pegado ao momento da edición. Mais desta vez non puiden facelo. Se me dera por escribir sobre as vicisitudes que me aconteceron na lectura da novela de Kirmen Uribe, tería eu que escribir outra novela. O caso é que até hai uns días non a puiden ler ao completo, antes xa petiscara nela en varias ocasións mais nunca dera rematado porque algo mo impediu. O caso é que agora si. E como a novela xa leva tempo publicada e os protagonistas centrais, Karmele e Txomin, pertencen ao PNV ou colaboran con el (Karmele), deume por consultar a recepción que a novela tivo entre a crítica castelá. E fiquei moi decepcionado, por empregar un eufemismo.

                     En principio non queixera que estas liñas foran unha crítica da crítica, que sempre aborrecín, porén témome que algo diso ha ter, porque me vai ser imposíbel non referirme a dous casos concretos: as críticas aparecidas no “Babelia” de El País e a do “Cultural” do ABC. A verdade é que as críticas do “Babelia” nunca me pareceron ningún camiño a seguir, e xa había que non perdía o tempo lendo babeliadas. Do “Cultural” do ABC tiña mellor opinión, aínda que tampouco é para botar foguetes.

                     E como é unha tontería postergar o imposíbel, comecemos, non sen antes indicar que dous diarios servidores de ideoloxías políticas tan dispares puxéronse de acordo na forma de desprestixiar, de triturar, a novela de Kirmen Uribe por ser unha novela onde o nacionalismo ten protagonismo. É dicir, a resesa crítica mesetaria, endogámica e furibunda coas periferias políticas, volveu ao ataque, como se estiveramos aínda en pleno franquismo, vaia. Alguén lles chamou a este tipo de críticos “os novos inquisidores”, e a verdade é que non lle falta razón.

                     Comecemos pola primeira, a de José Carlos Mainer no “Babelia”. Voume centrar só en dúas ou tres cousas que me alporizan. Chámalle “branda”, por exemplo, mais non sendo ningún criterio crítico tampouco o explica despois, iso xa é moi feo. E despois di que “idealiza o nacionalismo vasco”. A verdade é que se me fai difícil entender como se pode idealizar un nacionalismo a través dunha historia tan crúa e sen facer especial fincapé nos momentos e aspectos máis duros da loita antifranquista, das torturas que levan a Txomin á morte, por exemplo. Porque Kirmen Uribe puido ser máis político, máis duro coa represión fascista, mais non o fixo. Mais, no fondo, ese non é o problema, o problema é o protagonismo do nacionalismo vasco. Para o señor Mainer todo sería distinto se en lugar do nacionalismo vasco se tratara de escritores falanxistas, entón si había ser máis comprensivo. A súa propia obra o indica. Por certo, quen sería o “cráneo privilexiado” que lle encargou a reseña a Mainer, a sabendas de todo isto? Ou escolleuno el? Porén non é só iso. Trátase de darlle unha boa labazada, mais con elegancia. Así, e como deica agora non se barallara ningún criterio crítico, aproveitando que na novela sae un cadro (“Noite de artistas en Ibaigane”), permítese ofrecerlle como modelo de novela que comece cun cadro dúas de Muñoz Molina (Beatus Ille, El jinete polaco). Xa tardaba o de ofrecer modelos mestarios aos pobres escritores da periferia. Pois ben, señor Mainer, lea vostede un pouco, o  auténtico mestre en comezar unha novela cun cadro é José Saramago. Claro que como era portugués igula o fai de menos. Mais está traducido, este crítico de provincias recoméndalle humildmente que lea, porque está traducido, se non me engano comeza El Evangelio según Jesucristo (mire que llo poño en castelán) coa descrición dun cadro que dura máis de trinta páxinas…

                     Pola súa banda Pozuelo Yvancos no “Cultural” do ABC tamén se queixa da idealización do nacionalismo vasco. Ten que ser moi sinxelo idealizar o nacionalismo vasco, abonda con escribir unha novela onde aparezan personaxes vinculados ou pertencentes ao PNV. E despois acúsao de non escribir a novela que a el lle gustaría ler, unha novela onde tamén apareceran solicalistas, anarquistas e comunistas. Pois que lle imos facer se esta non é a novela que a vostede lle gustaría ler, e por iso a acusa de parcialísima e de querer que a historia de Karmele e Txomin sexa un emblema da historia de Euskadi. Lembremos, unha historia sen socialistas, anarquistas e comunistas. Eu confeso que sei pouco da historia de Euskadi, mais si o suficiente como para dectarme de que socialistas e anarquistas non se distinguiron na loita antifranquista precisamente, e mesmo os comunistas, é certo que máis tarde, remataron por abandonala. E a resistencia antifranquista representa unha boa parte da novela de Kirmen Uribe, unha novela moito máis rica do que vostede recoñece, sesgando unicamente o xuízo da novela pola vertente política. E tamén resulta moi feo o remate da súa reseña, onde parece que quere acusar ao PNV e ao autor pouco menos que de terroristas.

                     Para terrorismo o que fan vostedes. Terrorismo crítico. Terrorismo cultural. Terrorismo mesetario, ese qure se nega a recoñecer que en España existen outros pobos, outras culturas, diferentes da castelá. E non é que na literatura castelá non haxa bos críticos, que os hai, aos que recoñezo, respeto e estimo.

                     Miren, a discrepancia crítica paréceme algo do máis interesante, e disfruto con ela. Nada me gusta máis que falar de libros, sobre todo con quen opina distinto de min. Mais é que o de vostedes non é crítica. É pura política disfrazada de elocuencia crítica.

                     Porque xa resulta curioso que ningún dos dous diga que se trata dunha historia real. Kirmen Uribe documentouse e escribe unha historia real. O mesmo autor o recoñece. (…) todos e cada un dos personaxes que aparecen neste libro son reais e, igualmente, a historia que protagonizan é verídica, tomei a licenza de imaxinar e novelar algunhas das pasaxes e diálogos que aparecen na obra (357) Porque vostedes leríano, lerían a nota do autor que pecha o libro, ou non? Unha nota que convida a reflexionar sobre os lindes entre ficción e realidade, posto que se trata dunha novela que pon a ficción ao servizo da realidade. Se cadra é iso o que máis lles doe, que a novela de Kirmen Uribe sexa verdade e non só pura ficción.

                     E o máis curioso de todo é que o lector que non lles faga caso vai descubrir unha preciosa ( e triste) historia de amor entre Txomin e Karmele, que tamén é unha historia de amor á cultura vasca, outra cousa que doe moito, a que si? Pois é que, verán, foron os nacionalismos periféricos quen máis se distinguiron na loita antifranquista, levándoa adiante aínda cando xa os comunistas claudicaran, iso pasou na Galiza, e, polo que sei, tamén en Euskadi e Cataluñya. Foron os nacionalismos periféricos os que máis e mellor traballaron a resitencia antifranquista e grazas a , sobre todo, a eles, dispoñemos da “democracia” que dispoñemos. E foron xentes coma vostedes, de miras curtas e fanatismo castelanófilos indisimulados, os que non permitiron que polo menos na literatura a Transición fora máis xusta, porque se negan a recoñecer a diferenza ( aínda que se queixen de que a quen non os recoñecen é a vostedes).

                     A novela de Kirmen Uribe, que tamén é unha novela de espionaxe, que tamén é unha novela de resitencia antifranquista, que tamén é unha novela do exilio, que tamén é unha novela de como Euskadi loitou para que a súa cultura e nación foran coñecidos por Europa adiante (parécenlle poucas arestas, señor Pozuelo?), debería ser unha novela de lectura obrigada para todos os que non somos de Euskadi, porque o coñecimento que nos achega da historia vasca é precioso e preciso para que a sociedade española recoñeza a súa pluralidade e espante os fantasmas da imposición dunha cultura (a castelá) sobre as demais. Porque iso é o que vén pasando nos últimos 500 anos, polo menos na Galiza.

                     Prestaríame facer unha incursión na crítica comparativa e comprobar como recibiron os seus medios, outras obras, como por exemplo a de Aramburu. Mais é que xa me estou estendendo demasiado e a finalidade destas liñas era demostrar a falsidade, mentiras e adoutrinamento que aniñan nas súas reseñas. Porque xa é curioso que, no caso de El País, saque no seu Semanal un artigo que resulta moito máis fidedigno e veraz que a crítica da novela de Kirmen Uribe, unha novela estruturalmente ben composta, unha novela con personaxes ricamente deseñadas (Txomin e Karmele, son ben distintos, malia amárense, Ikerne é outra personaxe moi interesante, por non falar do lehendakari Agirre, de Manu de la Sota ou doutros que nos dan unha panorámica de personaxes rica e distinta), e, sobre todo, unha novela que sabe tocar a febra sensíbel como só os (bos) poetas saben facer e sen caer na prosa poética, porque a novela de Uribe é unha novela que emociona, desde a primeira liña á derradeira, estando escrita nun rexistro emotivo do cal Uribe non quere abusar, e non o fai, e que é conseguido cunha facilidade, cunha simpleza, que é de admirar precisamente por ser algo ben difícil de lograr.

                     Nós, @s galeg@s contamos coa excelente tradución de Isaac Xubín, que alén de coñecer moi  ben o esúcaro e o galego tamén é quen de deixar un pouso de poeta na tradución, igual que o autor na obra. E vostedes? Ah, é que vostedes ningún dos dous di nada do tradutor. Moi feo. Inxusto e moi feo. Xa sei, xa sei que aquí hai imposicións dos medios para os que escriben, mais dáme igual. Todos somos libres de facer crítica ou non se se nos impoñen determinadas cousas. Polo tanto son igual de culpábeis. Eu, mentres fun crítico de A Nosa Terra, mentres fun crítico de Galicia Confidencial, nin agora que vou por libre en internet, aceptei nin tiven que aceptar ningún tipo de imposición. Pero xa sei, xa sei. A realidade en castelán é ben máis trste. Porque con esa manobra de ocultar as traducións tratan de que os escritores en lingua periférica (galego, euskera, catalán) pasen por autores casteláns. Dentro de cen ou douscentos anos, cando a xente vexa as súas recesións teranos por autores en castelán. E é que é moi triste. Levar tantos séculos tratándo de asimilarnos, non o conseguir e agora, por riba, as literaturas arxentina, cubana, mexicana, colombiana…xa non se recoñecen dentro da literatura castelá, xa non digo española, porque a miña tamén é española, mais medios como eses nos que vostedes publican tratan de agacharnos, ningunearnos. Xa non se recoñecen na literatura castelá ou española e reclaman a súa independencia e quedan vostedes, os casteláns, tan sos… É ben triste. Porén tamén é o que merecen.

ASDO.: Xosé M. Eyré

crítica de ROSALÍA FEMINISTA (Edición de Helena González, Xerais)

UN LIBRO IMPRESCINDÍBEL

Título: Rosalía feminista

Autora: Rosalía de Castro

Edición de Helena González Fernández

Editorial: Xerais

Hai libros bos, que merecen ser ponderdos porque presentan unha factura impecábel. Hai libros moi bos, aqueles que, ademais de contaren cunha factura salientábel, imprimen na nosa mente mensaxes importantes para nós e para o mundo. E hai libros imprescindíbeis, aqueles que che dan as ferramentas para elaborares ti un discurso propio que redundará nunha meirande conciencia de vivir e de como vivir. Esta edición de Helena González é desas. Si, xa sei, virá a dereita e a extrema dereita ladrando que iso é adoutrinar e, polo tanto rexeitábel. Porén, acaso eles non levan séculos adoutrinándonos nunha Historia que a eles lles convén por razóns políticas e non ten nada que ver coa realidade? Pois iso.

                     De entrada, a edición de Helena González da poesía de Rosalía non agacha o seu carácter transgresor, presentando o libro como un reto. O reto de ler a Rosalía con ollos feministas. E dá conta das inercias que o lector ou lectora terá que vencer. Porque existen moitas Rosalías, desde a Rosalía romántica a esta Rosalía feminista. Lecturas fillas do seu tempo e de determinados intereses sociopolíticos. Esta tamén, tamén é filla do seu tempo, tamén responde a uns criterios sociopolíticos indubidábeis: a loita feminista por liberar a muller do xugo masculino e paternalista. E por iso é importante. Imprescindíbel.

                     O libro é sinxelo. Costa dunhas palabras intridutorias de Helena González, onde xustifica as partes en que dividiu a escolma poética. E despois vén esa escolma, que o lector ou lectora deb ler en clave feminista. As partes de que consta son: DAQUELAS QUE FALAN; ABDICAR DE MIN; AS LAÑAS DO AMOR ROMÁNTICO; VIDAS PRECARIAS; SOAS, SEN AMOR, SEN AMO; VIÚVAS DE VIVOS: NUNCA MÁIS AGARDAR; SE PODES BAILAR É A TÚA REVOLUCIÓN.

                     Obviamente non  imos valorar aquí a calidade da poesía rosaliana, sería perder o tempo con iso, obviedades. Abóndenos simplemente dicir que, a noso xuízo, o libro de Helena González é pouco intervencionista. Si, xa sei, desta maneira é o lector ou lectora o/a que se decata en por si do feminismo da obra rosaliana. E iso é impagábel. Mais vivimos un tempo involucionista tal que son moitas (demasiadas a meu ver) as mulleres que non saben saír desde xugo machista e paternalista, mesmo chegando a pretender minimizar e despezar a loita feminista a través do tempo. Mulleres indoctas e alienadas contra mulleres con conciencia e litadoras. E, polo tanto, a quen escribe isto gustaríalle que Helena González fora, poema por poema, indicando: “ves?, por isto é feminista”. Sería un traballo enorme, xa o sei. Porén é que hai moitas mulleres -e homes tamén, mais é moito máis grave o caso das mulleres- que precisan aprender a ser feministas.

                     Ser feminista é ser progresista, estar ao carón da loita social máis vangardista e imprescindíbel: devolver a voz ás muleres, esa voz por tantos séculos silenciada, e restituírlles os seus dereitos en pé de igualdade. Ser feminista é loitar pola liberación da metade da humanidade. E libros como este de Helena González indícannos o camiño.

ASDO.: Xosé M. Eyré

crítica de HOTEL PARA COLECCIONISTAS DISCRETOS (Diego Giráldez, Galaxia)

NOVELA ALGO MÁIS CA CURIOSA

Título: Hotel para coleccionistas discretos

Autor: Diego Giráldez

Editorial: Galaxia

Diego Giráldez estreouse como narrador cunha Galería de saldos que deixou moi grata impresión . Agora regresa aos trinques xa non con relatos senón cunha novela curta (109 páxinas) de fasquía experimental, a Hotel para coleccionistas discretos que hoxe traemos a estas páxinas. Para comezar diremos que ese hotel tan particular leva o nome de Hotel Continente e está situada nunha cidade chamada Capital Sur, pertencente a unha patria da que non se di nunca o nome. Mais ben podemos chegar a pensar que se trata de Vigo, a cidade, e Galiza, a patria. Na nosa lectura así fixemos. Pois neste Hotel Continente reúnense unha serie de coleccionistas discretos, xentes afeccionadas a coleccionar as máis dispares cousas, que non imos revelar, obviamente, porque ese é un dos intereses do lector cando merca a novela. Hai aquí un aquel de distopía que rapidamente, se quer o lector, se disipa en lecturas como a que fixemos nós, que seguramente será a que fagan a maioría de lectores e que lle senta moi ben ao discurso, porque se trata dun discurso para inquedar, para evitar lecturas orfas de reflexión.

                     E, ollo, cando dicimos que é unha novela breve referímonos a que pouco pasa das cen páxinas. Non dicimos que este discurso pertenza ao xénero da novela breve. Non. Quizá polo número de personaxes puidera pasar, aínda que son bastantes. Porén, sobre todo, é que non dispón dun fío da trama que exerza de rector e non permita segundos temas. Un fío tramático a redor do cal se constrúe a novela si o hai, ese congreso de coleccionistas “sui generis”. Mais tamén é certo que a novela deixa moitas máis preguntas ca respostas. É dicir, tócanse temas para os cales non se dá remate.

                     A novela, malia contar con poucas páxinas, estrutúrase en tres partes. As dúas primeiras que nos veñen contadas nas voces dunha serie de personaxes e unha terceira que bota man da terceira persoa. Nin que dicir ten que a base da novela son as personaxes. Os coleccionistas. Xentes con poder e cartos que teñen afección ao coleccionismo e que mercadean, por exemplo, con órganos humanos. O lector adoita empatizar con este tipo de coleccionistas de rarezas, mais trátase de personaxes que é iso o que teñen de humanidade, porque do resto demostan ter moi poucos escrúpulos.

                     Non cabe dúbida de que o autor quixo saber a onde chegaría narrado o acontecer deste tipo de personaxes. Como tampouco cabe dúbida de que puido ir moito máis alá, escribir unha novela moito máis densa simplemente incrementando a nómina depersonaxes. Mais, interpretamos, existiría o perigo de que a mensaxe ficase difusa entre tanta personaxe. E as personaxes non só son @s colecionistas, non, hai outras, como a quiosqueira ou os mendigos que lle dan moita vida á novela. Da quiosqueira non diremos nada, só que se trata dunha personaxe empática, como os mendigos. Os mendigos son o grande contrapunto, un deles mesmo lle pon voz a palabras de Óscar Wilde. E quizá lles puido o autor tirar máis partido, toda vez que lembran moito outros valleinclanescos e representan un contraste moi grande cos coleccionistas caprichosos.

                     Porque é unha novela de contrastes, de contrastes onde o lector debe estar esperto e activo. Se, de primeiras, eixten contrastes entre as personaxes “normais”, como a quiosqueira, e os coleccionistas caprichosos, tamén é certo que o mesmo lector debe tirar as súas propias conclusións no contraste establecido entre a realidade ficcional da novela e a realidade vivida polo propio lector. E quizá o título leve a máis de un lector a pensar nunha lectura amábel e ocorrente. Mais nada diso, iso é o último que aquí atopará. Porque esta non é unha novela só para divertirse lendo, sobre todo é unha novela para reflexionar como nos tratan os poderes fácticos, sobre a pouca empatía que proxectan sobre nós, nós concebidos como os seus vasalos.

ASDO.: Xosé M. Eyré

crítica de TRANSMATRIA (Daniel Asorey, Xerais)

ESAS GANAS DE BERRAR

Título: Transmatria

Autor: Daniel Asorey

Editorial: Xerais

Transmatria é o primeiro poemario de Daniel Asorey, mais non parece un poemario primeirizo.

Transmatria é o XXI Premio de Poesía Johán Carballeira do Concello de Bueu. A verdade é que, xa coa primeira lectura, non me estraña nada, hai nel suficiente calidade e fermento poético como para ser ben merecente. Aínda que no Faro de Vigo lle temos lido que este é un poemario escrito con pouca cabeza e moito corazón, tamén é certo que o libro convida a rachar fronteiras psicolóxicas, arquetipos transmitidos a través dos séculos.

Porque Transmatria é un exercicio de inconformismo, unha pulsión irrefreábel que obriga a repensarnos no presente e no futuro para sermos mellores ou para sermos mellor.

O deseño editorial de Transmatria estrutúrao en tres partes: “As orixes”, “Os sexos e as revoltas”, “Muros”. As tres atravesadas polo concepto de transmatria. Porque transmatria é un concepto. Un concepto que borra fronteiras entre sexos. Un concepto para reclamar liberdade, a liberdade de ser simplemente, sen máis explicacións. Porén, transmatria non é só un concepto.

Esa necesidade de liberdade sobre os propios corpos e os propios sexos vese reflectida na lingua. Porque transmatria é un concepto inclusivo, á lingua tamén se lle traslada tal necesidade e é así que o autor quixo eliminar as marcas de xénero que impón a lingua, adoptando unha solución intermedia, nin femininos en -a nin masculinos en -o, o traballo sobre a lingua déixanos uns termos rematdos en -es. E alí onde se agardaba un cualificativo masculino pode aparaecer en feminino. Sexos e xénero. Tamén é certo que para esvaecer esas fronteiras, a voz poética tamén nos sorprende se é que só agradabamos unha voz poética masculina.

Transmatria é, polo tanto un poemario que fala de fronteiras esborralladas e de sexo. Mais non só, porque ás veces tamén contén poemas polítcos, poemas críticos con este mundo vasalo das grandes empresas que son as que en definitiva teñen o poder.

Por todo isto xa Transmatria é un libro senlleiro. E porque supera calquera modelo establecido. Tramsmatria é o seu propio modelo.

Transmatria é un libro consciente. Non só da necesidade de esborrallar fronteiras sexuais. Canda esa necesidade sitúase a conciencia da historia de nós.

Dise moito, e maís que se dixo, que a poesía é a arte da beleza construída con palabras. Pois ben, non procuren aquí, neste poemario, a beleza das palabras. Porque non ese o obxectivo a perseguir. Si que hai, ás veces hai, ás veces bótase man da figuración estética para reforzar a mensaxe. Porén é que en Transmatria o importante é a mensaxe. E pode ser un libro incómodo. Porque é un libro rebelde e desde esa rebeldía agárranos polos colares e sacódenos. Si, toda Transmatria é unha sucesión de sacudidas, cada poema é unha sacudida. O poemario, desde o primeiro até o derradeiro é un inmenso berro, un inmenso berro demandando xustiza, porque xustiza é que non haxa diferenzas relativas ao xénero ou ao sexo.

Transmatria é pura emoción na procura da dignidade humana.

Que non lea Transmatria quen teña o pensamento e o sentir encorsetados pola hipócrita moral que nos rodea.

Ou si. Precisamente si. Porque Transmatria é un exercicio liberador. Precisamente por iso. Precisamente por iso.

Contundente.

Transmatria é pura contundencia, verbal e conceptual.

Esas ganas de berrar.

ASDO.: Xosé M. Eyré

crítica de O LATEXAR DO BARRIO (Tito Pérez, Do Peirao)

DEZAOITO RELATOS E UN BARRIO: MONTEALTO

Título: O latexar do barrio

Autor: Tito Pérez

Editorial: Do Peirao

Montealto é un barrio de A Coruña, que os que non somos de alí coñecémolo por ser un lugar culturalmente activo, dinámico, que nos deixou pedazos da nosa historia muiscal por exemplo con Os Diplomáticos de Monte Alto, e un barrrio ao que tamén aparecen ligados nomes moi importantes da nosa cultura, como o mesmo Manuel Rivas. Monte Alto ben merece un libro, entrar de cheo na historia das nosas letras. E xa o ten. Escribiuno un autor novo, Tito Pérez, do que aínda lembramosos Vinte fragmentos de mocidade voraz. A biografía do autor está especialmente ligada á aldea de O Picato (Guntín, Lugo) e ao barrio de Montealto en A Coruña. Non só a biografía vital, tamén a biografía dos afectos.

                     O primeiro que se le neste libro de relatos é a advertencia de que todo parecido coa realidade é só coincidencia. É dicir, reclámase para o libro o status de ficción e lémbrasenos que non se trata de ningunha reprodución letresca do barrio coruñés. Por moito que ao autor lle tire o realismo, non debemos esquecer nunca que estamos falando de ficcións literarias. Que aquí son dezaoito. Dezaoito ficcións literarias entre as que se encontra unha,“O latexar do barrio”, que dá nome ao volume.

                     Como se artella esa homenaxe indiscutíbel ao barrio de Montealto no libro? Comecemos por indicar que na propia capa do libro aparece, debaixo do título e en caracteres ben grandes, o nome do barrio. Non é calquera barrio. É Montealto. E, despois de ler o relato que dá nome ao volume, que é o cuarto e centra a trama no barrio de Montealto, barrio que se nos vai describindo da man dunha personaxe chamada Curros, ben podemos imaxinar que o resto de relatos son diferentes retallos da vida en Montealto concebidos de maneira que non posúen nin contiguidade histórica nin temática. A non ser que o lector queira vinculalos todos ao espazo común de Montealto, aínda que a trama transcorra noutro tempo ou noutros lugares ( que acontece) sempre é posíbel vinculalos a ese barrio, e , en realidade, o autor coida moi ben que esa operación se poida realizar

                     Un primeiro dato a ter en conta é a uniformidade formal. Sempre son relatos en terceira persoa, non hai unha aposta pola diversidae formal, que sempre engade un plus de atractivo para o lector. Malia iso, os relatos lense con interese. Aquí hai madeira de narrador, xa nolo pareceu na primeira entrega, os Vinte fregamentos de mocidade voraz, e o presente título non fai máis que confirmalo. Este é un narrador clásico, si, mais efectivo. Que ademais leva adiante un reseñábel exercicio lingüístico. O que é moito de ter en conta, sobre todo cando temos lido algúns críticos / críticas para os que a lingua non ten importancia ningunha. É dicir, coma se para facer pan fose indiferente o tipo de fariña a utilizar. Menos mal que hai autores como Tito Pérez que se decatan de que un escritor/escritora non é máis que un/unha ourive das palabras, fronte a eses autores ( que tamén os hai) que coidan especilamente non moverse dun rexisto lingüístico neutro, ramplón, cómodo e pobre.

                     Entre tantos relatos, as temáticas son moitas e ben dispares, mais paga a pena que nos paremos nalgúns relatos en particular porque a súa temática é pouco habitual. Máis dunha vez temos dito que a literatura galega vive en boa parte allea á propia problemática da sociedade galega. Cando facemos esta afirmación referímonos sobre todo á narrativa. E, neste título, Tito Pérez achéganos algúns temas pouco habituais entre os nosos narradores. Podiamos comezar con “A suxestión” onde o problema da lingua galega, como lingua B, aparece tratado. E, de lingua falando, tamén cómpre dicir que sería desexábel que en próximas entregas o autor fixera un mellor uso da onomática galega, aquí bastante maltratada. Mais o tema da lingua é só para empezar, porque tamén lemos contos onde se tematiza o traballo feminino, por exemplo, ou as touradas ( que moi poucas veces teñen aparecido na nosa literatura), as telenovelas ou a fobia antinacionalista. Ás veces cun chisco de humor e sempre apostando polo realismo. Tamén toca os conflitos xeracionais e atende especialmente os problemas da mocidade.

                     En defintiva, un título que paga a pena ler, dun autor novo ao que tamén pagará a pena seguir en próximos traballos. Édito nunha casa nova, Do Peirao, da que xa temos comentado outros títulos e  á que lle agardamos un futuro prometedor.

ASDO.: Xosé M. Eyré.

subliñados de UN CONTO SICILIANO E OUTRAS HISTORIAS (Estro Montaña, Xerais)

Pouco despois de ver a Francesco Amendolia no extremo da súa rúa romana, recibín un papel con letra torta e desigual: TI E O XUÍZ TEDES OS DÍAS CONTADOS (10).

……………………………………………

A morte aparecía como un segredo máis previsible que o amor. A morte era como un poldro ao galope, á busca dun xinete (20).

…………………………………………..

Case todo o mundo  mira na vila para outro lado. Ninguén quere problemas. D. Bieito dá traballo e trae prosperidade, escoitas en calquera curruncho (30).

………………………………………….

Máis dunha vez sentira unha náusea intolerable e fixera uso da violencia, convencido de que as súas vítimas merecían un castigo exemplar (40).

…………………………………………..

Eu, pola miña parte, comprobei que o resentimento é un vento que se che mete polos oídos e non rematas de escoitalo ata que un acto turbio te devolve a un estadio anterior á dor da ofensa (43).

…………………………………………..

Sentou a carón da fiestra. Os barcos de pesca, empurados por un vento frío, mergullábanse no horizonte. Saboreou un viño doce. Abriu unha carpeta na que gardaba recortes de periódicos da súa vida futbolística (61).

……………………………………………

-Verás -dixo un chisco anoxado polos ollos pequerrechos do avogado e polos seus dentes amarelos, que lle parecían de rata-, verás, como dicirche? Trátase de saber se é doado cobrar o seguro dunha casa cando hai un incendio (82).

…………………………………………….

Pouco antes de chegar ao cuartel da fronteira, parou nun resturante que había a carón do camposanto. Pedíu un menú obreiro e tratou de falar co dono, pero este, co pretexto de atender as mesas, non lle fixo caso (100).

…………………………………………….

Pensei en mamá e en Federica Calabresi. Sentín que me necesitaban. Non dixen nada; durante semanas permanecín mudo (112).

…………………………………………………

Por que lles conto esta historia? Esta mañá chamaron á Comisaría. Varios veciños da estrada provincial viran un home no xardín dunha casa mallando nunha moza (124).

…………………………………………….

Eu quería que Rubén fose feliz, comentou Carla nalgunha ocasión, pero el quería ser desgraciado (125).

…………………………………………….

Benquerida Roselyn: o teu mozo está connosco. Primeiro aviso: se non queres que lle troncemos as pernas, xa sabes… O segundo aviso fará que reflexiones toda a vida sobre os motivos estúpidos polos que non cumpriches o primeiro requerimento. Non haberá terceiro aviso (134, salientado orixinal).

………………………………………….

-Verás -dixo Leopoldo Neto- na universidade o importante é o control dos resultados, non a presenza. Mentres que no voso, o decisivo é o control dos procesos. De todos os xeitos, vou coller o avión, e esta tarde mesmo estarei na facultade investigando coma de costume (143).

………………………………………….

-Pois responda dunha vez. O devandito Julio Palacios de la Mora cumpriu os obxectivos ou non os cumpriu?

-Póñalle un seis, don Luís. Visto así é mellor cambiar a acta. -Non se pase, don Demetrio; un cinco é suficiente. No meu colexio non tolero tratos de favor (154

crítica de UN CONTO SICILIANO E OUTRAS HISTORIAS (Estro Montaña, Xerais)

RELATOS NEGROS OU CASE NEGROS

Título: Un conto siciliano e outras historias

Autor: Estro Montaña

Editorial: Xerais

Pasan cousas así. Un escritor de novela policial que quere facer pasar as súas novelas, claramente policiais, por novelas negras, e mesmo obtén distincións. Puidera parecer que o xénero negro prestixia, acelera as vendas pois funciona como reclamo fronte ao lectorado. Mais, nada é así, cremos, só puro marketing promocional. E, noutros casos, como este que imos comentar hoxe, sucede á inversa. Porque neste título de Estro Montaña lemos algúns dos relatos máis negros desde hai ben tempo, porén nin a presentación editorial nin nas informacións que lemos sobre a obra e o autor se reivindica a negritude destes relatos. Algúns claramente negros, como o que abre o volume e dá título ao libro, claramente negro, pois é dentro do ambiente da mafia siciliana que se desenvolve a trama do relato. E outros que poderían chegar a ser relatos negros, mais que rematan antes de se conveter en relatos negros, deixando esa “conversión” para que o lector a imaxine como consecuencia lóxica do devir da trama; tal sucede nalgúns dos relatos, sobre todo cara ao remate do volume.

                     Mais, antes de continuar e poñérmonos a escribir do libro, permítansenos unhas palabras sobre o autor, que non é un dos nomes mediáticos da literatura galega, do que non liamos nada no eido da ficción desde As armas delicadas (Xerais, 1997) mais do que nos quedou unha moi agradáben lembranza, e ao que consideramos un nome de referencia en canto á calidade dos seus textos, que neste novo contributo volve refendar. Unha sorte, pois, termos diante un novo título de Estro Montaña.

                     Un conto siciliano e outras historias é un volume que contén catorce relatos, algúns claramente negros, como o primeiro e que dá título ao libro, xa o dixemos, cuxa trama se insire dentro dos lindes da mafia siciliana. E o mesmo se pode dicir do segundo, aínda que troca de escenario radicalmente e a trama transcorre na Galiza, aquí o papel da mafaia siciliana pasa a ser detentado polo caciquismo, o caiquismo de D. Bieito, cuxos caprichos cómpre non contradicir mais que é home que trae riqueza a prosperidade e por iso todo o mundo mira para outro lado cando se trata de falr del. En ambientes parecidos a estes desenvólvense tamén so seguintes relatos, “A reunión” e “Maratón e Paxariñas”, relato onde reaparece o tema do contrabando. Son mundos típicos da temática negra, mais Estro Montaña non fica aí. O seguinte relato, un relato breve, céntrase no eido do crime sorpresivo, suxerindo sempre estarmos dentro das coordenadas do xénero negro. Xénero ao que voltamos no seguinte relato, “Xogo sucio” tráenos o xénero negro dentro da medicina e do deporte; aínda que sexa deporte non profesional, a corrupción non fai distingos á hora de se manifestar.

                    Cómpre dicir, antes de continuar, que unha constante neste volume é a habilidade do autor ao escoller o punto de vista narrativo, e o feito de que sabe coidar coma ninguén que o lector teña garantido o remate inesperado, climático, sorpresivo, que convida a que pensemos e repensemos no lido, en como foi a historia lida e en como podería continuar. Por demais, gusta moito do chamado “final aberto”.

                     Hai tamén relatos que apuntan ao xénero negro, relatos que deixan ao lector a capacidade para inserilos ou non e que se internan por temas diversos mais nos que se pode manifestar o xénero, que xa dixemos non fai distingos. Velaí pois o achegamento temático do eido inmobiliario ou o da atención aos maiores. Ou o contrabando na fronteira entre a Galiza e Portugal. E mesmo regresa a Italia no “Fragmento das memorias de Paolo Maresi”, un relato no que o estilo de vida é o propio do xénero negro.

                    Nin lle cómpre ao autor moito espazo para crearnos inquedanza, como no relato “ O bipolar de Coia”, onde lle abondan dúas páxinas para contarnos unha historia en que se funden a xenerosidade e o crime. A seguir preséntase, e non será a única vez, o mundo  do ensino, que reaparecerá no derradeiro relato, onde, cun chisco de ironía final, se conta unha historia de como intereses extralectivos poden rematar impoñéndose aos estritamente lectivos; máis outro tipo de corrupción. No derradeiro relato, e tamén no anterior, onde se expón o difícl que resulta para un profesor saírse da monotonía átona do ensino concebido como outra actividade laboral máis. Porén quédanos aínda un relato “Deixádeos vivir”, o que mellor exemplica iso que dicimaos dos relatos case negros, pois propón unha trama que non é en si negra mais presupón a existencia de actividades vinculadas ao mundo temático do negro, detrás das súplicas desa nai porque deixen vivir á súa filla e o seu namorado.

                     En defintiva, eis unha proposta lectora máis que interesante, onde Estro Montaña exhibe todos os seus dotes de gran narrador aínda nestas ditancias curtas.

ASDO.: Xosé M. Eyré

tres momentos de POR PUNTOS (Manuel Portas, Galaxia)

DO COMEZO, DESCRICIÓN DE PERSONAXES E DESCRICIÓN OBXECTUAL:

Adela cruza os brazos, apoia o brazo esquerdo no marco do portón e, un punto desconfiada e axexando, olla de esguelo para o rapaz que a pouca distancia agarda canda ela xunto á persiana baixada do local. Neste preciso momento, as súas olladas coinciden. É só un intre de franqueza mutua, apenas o tempo necesario para reparar nalgún detalle da aparencia do outro. Aínda así, élles abondo para se catalogaren. Despois, os dous, un a cada lado da malla metálica, dan en fitar para adiante, ignorándose, en silencio.

Se nos afastamos un pouco deles, se nos situamos, poñamos por caso, na outra banda da rúa, a estampa complétase co rótulo que se estende por riba das súas cabezas todo ao longo da fachada, con letras brancas e grandes, pintadas sobre un fondo azul. Nun dos bordos, na parte dereita do letreiro, aparecen o debuxo dun camión trazado en perspectiva e, no extremo oposto, a silueta dun automóbil negro, tan estilizados que poderían pasar pola caricatura infantil dun coche de xoguete (7).

……………………………………………………………………

DO MEDIO,  OS DIÁLOGOS:

-Así, como cho conto, nunca antes me meteran unha multa por beber, porque cando estou en ruta eu nunca bebo, e vai ser aquí, mesmo á porta da casa, uns viños de máis e póñenme o soprómetro.

-Boa cousa que che cadrou indo no coche, que se fose co camión a taxa é 0,0. Daquela si que sería moito peor -razoa Anselmo, un dos compañeiros do curso que estivo a escoitar estoicamente o relato de Santi nunha das mesas da cafetaría da autoescola, no segundo descanso-. Ademais, digo eu, non che quitarían todos os puntos por iso. Xa sería por algo máis, non?

-Certo. Xa me pillaran antes falando polo móbil. Por parvo. E outra vez foi polo tacógrafo, que ultimamente, para poder competir cos polacos e cos checos, ademais de baixar tarifas, non che queda outra que apurar os horarios. Paráranme sen cumprir co tempo de descanso. Foi vindo de Madrid, na saída de Benavente. O garda civil, un imbécil. Fodeume ben fodido. E aínda tiña máis que dicir. Pasoume por confiado, que xusto acababa de deixar atrás unha área de descanso. E iso que dubidara se parar, que non había tanto que fora o do móbil…Mais xa abonda de falar de min! E a ti porque che quitaron os puntos?

-O meu foi por ir fumando.

-Como que por fumar?

-Por fumar maría (104-105).

……………………………………………………………..

DO REMATE, AS PERSONAXES INTERACTUANDO NAS PAPLABRAS DO NARRADOR:

Despois de facelo vir case á forza á churrascada, Merche non lle está a facer ningún caso ao home. Ela leva toda a cea en animada conversa con Adolfo, o profesor, e coa muller que ten do outro lado, que non di nada e sorrí seguido, e que pola descrición que lle fixera na casa, debe tratarse da tal Marité. Xa os escoitou falar dunha chea de temas profesionais que a el lle importan ben pouco, dos horarios infernais daqueles cursos, da necesidade de que os de Tráfico fixen uns criterios para determinado tipo de sancións, que ás veces se cometen moitas inxustizas dependendo dos integrantes da patrulla ou do dispositivo de control. Trataron tamén da falta de progresos na investigación do roubo na autoescola e, como non podía ser doutro xeito, comentaron a visita do inspector Martínez, que a Merche lle provoca tanto chiste. Ela defíneo como un policía monopatético e á vez tranquitonto. As gargalladas dos tres compiten coas que veñen do outro extremo da mesa, onde o alcol comeza a causar evidentes estragos. Ademais do vello, que non para de beber viño con gasosa, outros hai que exhiben en alto o certificado do curso asegurando que tamén eles van conducir o coche esta noite. Merche desespérase. Cando lles deu o papel xa os avisou de que, antes de coller o coche, a maioría deles ten que pasar antes o exame de Tráfico. Daniel compadécese da súa muller por ter que  lidar con aquela tropa. Se cadra son mesmo peores que a súa rapazada da ESO (242-243, salientados orixinais)..

crítica de POR PUNTOS (Manuel Portas, Galaxia)

A ARTE DE SEDUCIR NARRANDO DE MANUEL PORTAS

Título: Por puntos

Autor: Manuel Portas

Editorial: Galaxia

Se un pretende esclarecer cales son os segredos da arte de seducir narrando, da arte de escribir e manter ao lector pegado ás páxinas do discurso, non é que vaia atopar tantas solucións como narradores e narradoras hai, mais case. Fronte a aqueles “gurús” que receitan facer dos malos malísimos e dos bos boísimos, é dicir, que na base da súa literatura estaría a constante esaxeración, a hipérbole como estratexia para que ao narrador lle fagan caso: asustar ao lector para seducilo, a fin de contas. Fronte a aqueles e aquelas que seducen ao lector a partir de temas truculentos, o malo sempre atrae máis ca o bo din a maioría de autores de novela negra. Ou fronte a aqueles que optan xusto polo contrario, por expoñer a sentimentalidade humana baseándose nas boas calidades da xente. Manuel Portas opta por unha vía diferente, que lle garante éxito desde que se deu a coñecer con Denso recendo a salgado, que se nota máis nuns títulos ca noutros -algo menos en Lourenço, xograr porque o xénero parece atalo en meirande medida- mais que non deixa de estar presente en toda a súa obra narrativa, Manuel Portas foxe precisamente dos esaxeros na escrita. Porque, sinxelamente, na vida, non hai nin malos malísimos nin bos boísimos. Hai xente normal, corrente, cos seus defectos e as súas virtudes, cos seus logros e os seus fracasos, coma todos. E, se a Manuel Portas o que lle interesa é reflectir a vida non pode caer neses esaxeros. E así vén sendo desde que comezou a narrar, desde que comezou a seducirnos coa súa narrativa, porque Manuel Portas é deses autores que, unha vez comezada a lectura, un ten verdadeiros problemas para deixala. Como os bos autores, como os autores escollidos, seduce narrando cunha efectividade asombrosa. E faino dunha maneira natural, que non sinxela, sen artificios, contando polo dereito e de xeito que o lector sinta a proximidade do narrador, do narrador e do mundo que narra. Porque o que, en definitiva nos conta Manuel Portas, é a vida. A vida, nada menos.

                     Tamén hai escritores/escritoras dos chamd@s tramátic@s, @s que narran tramas, ben procedentes da mesma realidade, doutros modelos literarios ou creándoas artificilamente, que atrapen ao lector, que prendan na súa curiosidade por saber como se vai resolver finalmente o desenlace da proposta inicial. Manuel Portas tampouco é destes. A fin de contas, que mellor trama que a propia vida?, que lle pode intersar máis ao lector que a propia vida que o rodea?

                     Si, Manuel Portas, o que che conta, lector é a vida. E non, nin lle cómpren esaxeros que chamen a atención nin crear tramas atraentes. Porque dá igual. Manuel Portas é deses autores que, conten o que che conten, dá igual, porque sabes, lector, que estás nas mans dun narrador competente que che vai facer atractivo o que sexa.

                     Nesta novela, Por puntos, gañadora do Blanco Amor 2018, preséntanos a un grupo de persoas que perderon todos os puntos do carné de conducir e se presentan ao curso para recuperalos. A novela é a historia dese curso. A novela é as personaxes que se presentan a ese curso, personaxes que por diversos motivos perderon os puntos ou mesmo os venderon. Porque é unha novela de personaxes á vez que unha novela de narrador, como vimos sinalando nesta crónica libresca, unha novela de gran narrador. Mais volvamos ás personaxes. A novela é unha galería de personaxes diversas que chegan ao curso coas súas soidades e que no curso van atopar unha maneira de saír desa ratoeira rutinaria e insatisfactoria en que se convertiu a súa vida. Quizá. Porque tampouco é unha novela de amor ou amores. É unha novela humana, repleta de humanismo, que as personaxes de Manuel Portas sempre son personaxes repletas de humanismo. Nesta novela hai un momento revelador, o capítulo IV, onde se presenta don Adolfo, o profesor do cursiño, e faino en primeira persoa, é a única vez que a novela se narra en primeira persoa, o resto é sempre en terceira persoa. Mais este don Adolfo, na súa presentación, é unha personaxe un tanto antipática, cousa que, no que queda de novela, se vai ir atenuando, aparecendo máis humano, menos distante, chegando incluso a confraternizar c@s alumn@s. Poñémolo como exemplo, porque o que está claro é que nestas liñas non imos poder falar de todas as personaxes e as caracteríticas que as definen. Marité, Merche, Rosa, Adela, Puri, Paco, Xosé Carlos, Tupé, Anselmo, Adolfo… son unha boa mostra representativa da sociedade actual, non total, non se aspira a iso, mais si parcial e válida. Unhas personaxes que, coma no resto da obra de Manuel Portas, son tratadas como seres humanos, coma viciños, coma amigos ou compañeiros cos que tromas café. Porque, máis que personaxes, unha instancia da novela, son persoas, persoas que teñen a caracterítica de viviren só na trama de papel e tinta que o autor crea, e tamén, tamén, e isto é moi importante, na cabeza e no corazón de quen os crea, pasan a habitar o territorio dos afectos do autor. Un autor que persegue, que quere, e conségueo, que esas mesmas personaxes sexan, aínda que só sexa por un tempo, habitantes do territorio afectivo do lector.

                    Con estas, é ben difícil non sentirse atinxido pola arte narrrativa, pola arte seductora verbal de Manuel Portas. Abstéñanse quen pretenda achar nas novelas de Manuel Portas feitos extraordinarios, personaxes extraordinarias. Porque o abraiante é o humanismo que destilan as súas tramas, nas qua nunca falta un chisco de humor, e as súas personaxes. Desde Cunqueiro, desde a triloxía de Cunqueiro, poucas veces vimos na narrativa galega un autor que sentira tanta estima polas súas personaxes coma Manuel Portas. E iso nótase. Porque axiña un se familiariza co que nos relata e coas personaxes que lle dan vida.

ASDO.: Xosé M. Eyré