a propósito de NACIÓN MAR, de Xosé Iglesias, en Bululú

MAR, BARCO, VIDA

Título: Nación Mar

Autor: Xosé Iglesias

Editorial: Bululú

Hai moita xente que di: “eu non vivo sen o mar”. Hai moita, moita xente para a cal o mar e sínónimo de vacacións. E xa queda menos, moita menos xente para a cal o mar é o medio de vida, cústame traballo non mentar os culpábeis de que Galiza pasara de ser unha potencial mundial na actividade pesqueira a ser o que é hoxe, cústame mais este é un espazo sobre libros e do libro de Xosé Iglesias teño que falar. Para os terrícolas, o mar ben pode ser o que antes describín. Porén, para quen vive o mar, para quen traballa o mar, a vida no barco é case unha relixión, unha experiencia que marca tanto que os descansos nas recaladas se volven case un inferno, case máis castigo que descanso, e os mariñeiros de raza non ven o día de volver cabalgar as augas. Como ben dicía Steffen Mörling, “Galiza será periferia, mais é o centro do mar”. Stteffen Mörling, o sueco que veu ensinarnos a enorme riqueza que atosoura Galiza no referente a diversidade e tipos de barcos tradicionais, a riqueza, finalmente, da vida do mar. O desaparecido Steffen, hai pouco máis dun ano, ben merece esta lembranza a´hora escribir sobre un libro que precisamente ten com obxectivo poñer de relevo toda esa riqueza. Certamente, non se ocupa de todo o litoral galego, senón máis ben se centra na Costa da Morte,  aínda que haxa referencias a outros lugares, galegos e non galegos. Non se ocupa de todo o litoral, tamén porque se o fixera sería unha obra absolutamente ciclópea…

                     Explícome, o de Xosé Igñesias, poeta e mariñeiro é un libro composto por textos referentes a barcos e ilustracións de cada un que teñen en común salientar os parecidos entre as construcións para navegar e os grandes cetáceos. Se temos en conta que as ilustracións (tamén obra do propio Xosé Iglesias) lle ocuparin cada unha, entendo que a de cada barco (que non é unha senón varias e mesmo ocupan máis espazo que os textos), lle viñerinlevando entre 25 e 30 horas, segundo lemos nunha entrevista con motivo da súa presentación na Feira do Libro coruñesa, pois ben imaxinarán porque dicimos que se se chega a ocupar de todo  o litoral sería unha obra absolutamente ciclópea.

                     Do dito despréndese que Nación Mar  é un álbum ilustrado, un libro obxecto que ten moi coidada a parte estética, pois as ilustracións son, sinxelamente, preciosas, mais dos seus textos tamén se extrae por un lado a denucia do abandono en que sobrevive todo este legado que en calquera outro lugar do planeta sería recoñecido de valor incalculábel. Mais non aquí, na Galiza, onde a Xunta se dedica destruír e non a amparar esta riqueza cultural, porque é o que fai con toda expresión cultural propia, servindo os intereses do Partido Popular, desde PP que odia todo o autóctono. E hai dolor, tamén hai dolor nesta denuncia implícita. Dolor por culpa do abandono, e tamén dolor pola perda dun tipo de vida que cos anos vai indo a menos.

                     De resultas, o vocabulario mariñeiro eríxese noutra das partes importantes do libro, mais non teñan medo os terrícolas impenitentes pois non dificulta a lectura.

                     De resultas, este Nación Mar, convértese nun libro insubstituíbel. Un libro deses que tod@s queremos ter para, de cando en vez, regalar os ollos, a memoria e a conciencia humana abríndoo por calquera páxina, pois admite lecturas que non teñen porque condensarse nunha ou dúas sesións lectoras. Sen que se perda nada do seu contido, follear nel é unha delicia, unha delicia ademais das necesarias, das imprescindíbeis.

Xurxo Souto abre o libro. Manuel Rivas péchao.

                     Dito queda. Non o esquezan.

                     ASDO.: Xosé M. Eyré

a propósito de NOTAS SOBRE A EXTINCIÓN, de Marta Dacosta, en Galaxia

a propósto das NOTAS SOBRE A EXTINCIÓN, de Marta Dacosta, en Galaxia.

Tíulo: Notas sobre a extinción´

Autora: Marta Dacosta

Editorial: Galaxia

“A paisaxe é unha forma de vída en Galicia. Tanto que a ninguén se lle ocorre negalo. Mais a paisaxe galega é tamén unha forma de morte. Porque todo está alí morrendo, que é unha forma de volver vivir”. Así comezaba o arxentino Victor Luís Molinari o seu Itinerario, aló polo 1958, primiero libro édito en Follas Novas ( de Anisia Miranda  e Neira Vilas), con ilustracións de Laxeiro e prólogo se Suárez Picallo. E a min non se me ocorre mellor maneira de comezar estas liñas sobre o último poemario de Marta Dacosta. Pola mensaxe que transmiten sobre a paisaxe, que vai para alén do que é a natureza, como tamén aquí sucede. Por esa mención á morte, que vén sendo algo ben semellante á extinción. E tamén porque o propio título do libro describe ben o que se atopa en Notas sobre a extinción, un itinerario non definido previamente, sobre o impacto do exterior, e maiormente da natureza, no mundo cognitivo ( e tamén afectivo ) da voz poética; e tamén un itinerrio que a voz poética propón sobre o seu evoluír poético, racional e sentimental a partir da contemplación do que a vida lle pon diante dos ollos e a conmove. Que son dúas cousas diferentes por moito que parezan a mesma..

Acabamos de mencionat outras dúas palabras clave. Contemplación e conmoción. A contemplación porque ese é o estado de ánimo que preside o poemario. Unha contemplación activa, aínda que a propia palabra queira levarnos a pensar na pasividade, porque a voz poética séntese atinxida e escribe con intención de conmover a quen le. Admitimos que a conmoción lectora é algo común en quen le literatura. Mais neste caso ten unha significación especial. Explícome. O estado contemplativo desde o que se escribe o haiku, absolutamente decisivo á hora de falar do poemario de Marta Dacosta, conleva unha dose innegábel de impersoalidade e nela se manifesta adoito, feito que incrementa a dificultade de crear textos que emocionen, en tres liñas e 17 sílabas, porque a dificultade aí é máxima.. Tamén é certo que Taneda Santoka, o primiero dos dous haikistas mentados no inicio o do poemario, foi autor de haikus libres, á marxe da rixidez do xénero. Precisamente o libro de Marta Dacosta está trufado de haikus que en oito veces se manifestan agrupados, de tres en tres maioritariamente mais o número varía, na mesma páxina. Poden comezar como haikus clásicos, mais rematan por expresarse desde a liberdade. Poderían ir de un en un, mais este feito de agrupalos é unha boa maneira de chamara a atención sobre a súa importancia. E á par dos haikus e moi conectado co seu espírito, hai que falar do neovirxilianismo que percorre as súas páxinas e que non hai que esforzarse demasiado para atopar como elo ininterrompido ao longo da nosa historia lírica. Noriega Varela tamén está presente.

                     Todo isto leva a que o que primeiro impacta en quen le, é a soidade desde a que se manifesta a voz poética. Unh avoz poética contemplativa que ten no universo natural o seu foco preferente de atención. Un universo natural que ás veces é indómito, como o mar, mais moitas outras maniféstase como natureza póxima, como por sinal son as árbores frutais. Esa soidade mantense inclusive cando se fai referencia á actividadfe humana, e hai veces, algunhas, que nin a terceira persoa enunciativa dá evitado. Con todo, segundo se avanaza na lectura, esa soidade (acompañada das nocións de frío, de brétema, de néboa, de labirinto tamén…) irá se diluír, haberá unha breve aparición da euforia, xurdirán preguntas indicativas dunha posterior reacción, que se materializará na desobediencia e na estimanza da palabra, da palabra galega (Manuel María tamén prersente) como áncora que evite  a nosa deriva perdida polo mundo.

                     Eis un poemario longo, case 170 páxinas, nacido da contemplación reflexiva e emotiva, nunca pasiva, que deixa textos dunha beleza que conmove, pois velaí está o segredo do haiku, a conmoción mediante a beleza. Un poemario desacostumadamente extenso que, porén, chama para unha lectura demorada, demorada e cómplice, complicidade que se procura desde os primeiros poemas, que, na vertixe que impón o mundo actual, é síntoma e sinal de rebeldía, tanto na exprersión poética como na actitude lectora.

                     Lean. Lean. E crean. Pois ás veces parece que a poesía non é máis que o subxectivismo en palabras. E non sempre é así, e aínda que o sexa non por iso é menos digno de credibilidade. Lean e crean. Marta Dacosta non é Deus nin Deusa. Moito mellor, é humana, coma vostede e coma min, por iso ten mái valor a súa palabra. Cada poema como unha oración construída de versículos, intelixencia, emoción, reflexividade. Sobrevivirannos o mar e os regatos, as maceiras e as casas en ruínas, sobrevivirán o paso do tempo. Mais nós estamos aquí, agora, debaixo dos planetas. Resulta lóxica a soidade da voz poética, entre tanta inmensidade, ás veces fría e metálica, outras veces mediodías ardentes. Mais ten a palabra. E demanda a súa colaboración lectora desde o inicio, xa lles dixen. Malia a despersonalización que tantas veces implica esta actitude contemplativa, describe e interpreta e transmite e volverá ser alguén máis entre tod@s no itinerario da vida.

                     Lean e crean.

a lingua

coma unha illa aboiando na desmemoria

unha balea de tenrura en que calagarmos

contra o tempo

                     A palabra. As nosas palabras. O noso xeito de vivir. Entre o antes e o mañá, nós e as nosas palabras. Eternas. Lean. Crean. Actúen.

ASDO.: Xosé M. Eyré

crítica de ALGÚNS CONTOS COMPLETOS, de Domingo Villar, en Galaxia.

UNHA POUSA NO CAMIÑO

Tíulo: Algúns contos completos

Autor: Domingo Villar

Editorial: Galaxia

De cando en vez, facer unha pousa no camiño axuda a reflexionar e, se callar a efectuar reflexións que axuden na convicción do itinerario ou na redifinición deste, porque a escrita é unha contínua viaxe. Son moitas as autorías que reclamaron a andaina, Rousseau, Kant, Hegel, Sartre, Fowles, Nietzche, Adorno, Heidegger, Witgenstein, ou os Peripatéticos e Murakami, Kerouac, Zane Grey e entre e nós Xerado Agrafoxo, Miguel Anxo Murado, Xavier Queipo, ou mesmísimo don Ramón Otero Pedrayo, por sinal e entre moitos maís, foron garndes defensores e practicantes da andaina como método para axudar a pensar. Certamente, este non é caso, esta non é a andaina de Domingo Villar, a andaina a que nos referimos é a que establecen os sucesivos títulos que van tecendo unha obra literara. Domingo Villar é coñecido autor de novela policial, e agora, con Algúns contos completos achega unha nova faciana ao prisma da súa produción literaria mudando de temática e tamén de xénero, xa só por iso esta é unha obra que debe atraer a moitas lectoras e lectores.

                     Unha lacada de ar fresco, unha pousa no camiño, despois de rematar a triloxía de Leo Caldas, como di a información editorial ( a saber se continuará ou non !), estes textos que ás veces o mesmo autor chama contos e outras relatos, reúne discursos que ao longo dos anos foi creando para seren lidos en reunión sociais ou mesmo publicados. Dúas cousas a ter moi en conta: a indefinición convencida que vai do relato ao conto, e o feito de seren concebidos para a oralidade. No primeiro caso (hoxe téndese a incluír o relato como outra forma do conto) temos que dicir que, se ben estes textos obedecen a estruturas pechadas, non hai unha conexión moi evidente entre o inicio e ramate, porén o remate sempre climático deixa esa sensación de estrutura conclusiva. E despois, o feito de seren textos concebidos para seren que toman vida na oralidade, tampouco é para deixar pasar por alto, toda vez que hoxe non  é moi frecuente, aínda que existen autorías que consideran fundamental a dimensión oral do que escriben.

                     Alén diso, os dez textos veñen belamente ilustrados por Carlos Baonza, de maneira que o que temos diante é tamén un libro obxecto, toda vez que non son catro ilustracións senón que acompañan o texto continuamente, propiciando que en moitos casos o texto da páxina sexa reducido e a ilustración ocupen a meirande parte do espazo. Iso disficulta un tanto a conisderación da extensión da escrita, mais, en todo caso non son discursos longos (o  derradeiro é máis grande) posto que a lectura resulta moi áxil e dinámica.

                     De primeiras tamén sorprende a compoñente fantástica ou marabillosa presente nos textos, porque é algo novo. Despois,a medida que vaiamos lendo, esa compoñente deixa de ser tan clara e diáfana, sen por iso desaparecer e estando sempre no  horizonte de expectativas lector. Por demais, querer ofrecer unha panorámica temática uniformizadora, fóra do xa comentado, non é tarefa nada doada. Hai algunha atmosfera que nos lembra a novela negra, como o jazz, por sinal, mais só é iso, lembranza, porque nunca abandonan as coordenadas xa expostas. Cabe dicir, tamén, que, nesta distancia curta, Domingo Villar ofrece algúns textos tan ben argallados que quedarán na mente de quen le moito máis decididamente que as súas novelas. Como, por sinal, é ocaso do “Comodoro Ledesma”

                     Sendo en moitos casos textos de celebración da amizade (tamén resulta “curioso” que non estean adicados ningún deles), o humor e desenfado adoitan estar presentes e mesmo seren fundamentais para o desenlace. Desde o punto de vista lingüístico percíbese certa evolución positiva, aínda segue sendo que algo no que mellorar. E outra volta recunca nunha onomástica híbrida, non galega, que non deixa de constituír un ataque frontal á lingüística nosa. Como frecuentemente os textos literarios adoitan ser fonte de estudo léxico, esta actitude (non só de Domigo Villar) deixará unha imaxe de descomposicón cultural, de decadencia cultural síntoma tanto da situación sociolingüística como tamén do desprazamento que o castelán leva efectuando da literatura galega desde hai séculos e séculos…até que por fin despareza esta ameaza á “unidade nacional”, porque de facto así son percibidas as culturas en lingua non castelá, malia as palabras ocas que de cando en vez tentan afirmar o contrario, os feitos son elocuentes.

ASDO.: Xosé M. Eyré

crítica de REPÚBLICA SIDERAL, de Esther F. Carrodeguas

ENTRE A IRONÍA E A SÁTIRA

Título: República Sideral

Autora: Esther F. Carrodeguas

Editrial: Baía Edicións

O teatro é sempre proclive a deixarnos sorpresas. Como esta. O XIV Premio Barriga Verde, correspondente ao ano pasado. Un texto moi peculiar, por varias razóns e todas coadxuvantes para un texto pouco frecuente, orixinal.. Para comezar, non é obra destinada especialmente a un público de rapazada, mais non por iso deixa de ser axeitado para elas e eles; ten unha lectura adulta moi clara, mais non deixa de ser unha obra que representan monicreques, unha monicrequeda. Aí, no medio, se existe ese medio, sitúase Repíblica Sideral. Mais é posíbel que non exista esa centralidade e simplente sexan dúas lecturas paralelas, onde a adulta é ben que aconselle ou guíe a da rapazada. E seguindo porque o deseño editorial é especialmente salientábel, moi coidado, ben pensado, atraente, dinámico…onde cada páxina está pensada como tal indivdualidade que contribúe na súa medida ao total.

                     O que é en si o enredo lévanos desde tempos da República, o Golpe de Estado franquista e a Guerra Civil, situándonos nunha illa, Darousa; e cunhas personaxes curiosas, todas masculinas, agás as monicrequeiras. Darousa é un correlato tanto de Galiza como de España. Un correlato que obriga a falar de comedia de ironía e de sátira. Nisto, as personaxes, os nomes das personaxes están moi ben escollidos, desde Franco (Pío-Pío no enredo) a o que Máis Mola (Xeneral Mola), e todos por un estilo, de xeito que o xogo de palabras eríxese como instrumento fundamental desde o cal se artella a obra. Por iso é necesario que a lectura adulta informe a da rapazada, para que da comedia que primeiro se percibe sean quen de chegar até a sátira que finalmente é esta República Sideral. Á rapazada hai que explicarlles que a escolla deses nomes se produce con finalidade satírica, que vai alén da comedia. Dá para rir, é certo, mais ese riso é crítico, non simple comedia ou antroidada monicrequequeira que non pretende outra cousa que a comicidade. Non, esta é unha obra socialmente comprometida que atopa no desenfado unha canle para a crítica.

                     Precisamente esta ubciación entre a comedia e a sátira, antóllasenos un lugar moi interesante para explicar á rapazada a función da ironía, que por unha banda permite distanciarnos do enredo para así poder asistir a el con máis fondura e largueza de miras. Igual pode parecer unha finalidade prescindíbel, porén é xustamente o contrario xa que as novas xeracións van perdendo as nocións de ironía, de retranca, de antroidada…moito máis se é rapazada urbana, onde a perda da lingua conleva tamén a perda destas nocións. Alén diso, aínda queda outra que non podemos esquecer, o esperpento, que dalgunha maneira sempre o temos aí, como referente.

                     Como diciamos, esta concepción do enredo tan particular indivdualiza de maneira moi significativa a peza de Esther F. Carrodeguas. E dá lugar a un tipo de lecturas, que tanto ten a adulta comoa da rapazada, pintan un sorriso na cara de quen le. De quen le, especialmente. Porque aínda que toda obra teatral debe ir focalizada á  representación, neste caso a lectura permite un meirande tempo de reflexión, o cal resulta de extrema importancia, como ben se pode colixir despois do exposto anteriormente.

ASDO.: Xosé M. Eyré

crítica de A CARTEIRA, de Santiago Lopo, en Xerais

HOMENAXE ÁS CARTEIRAS E CARTEIROS

Título:A carteira

Autor: Santiago Lopo

Editorial: Xerais

Se fixeramos unha listaxe das profesións mellor valorizadas pola xente, a bon seguro que estre elas había de estar a das carteiras e carteiros, sobre todo no rural, onde mesmo chegan a ter familiaridade coas persoas ás que lles levan corrspondencia, paquetes etc. Aínda que hoxe o tipo de misivas mudou moito, aínda que hoxe se entregan maioritariamente envíos comerciais, facturas, extractos bancarios e cousas polo estilo…a figura do carteiro ou carteira segue a ser unha presenza agardada con expectación e ansia. Parabéns, pois a esta homenaxe a carteiras e carteiros, que non adoitan ser protagonistas de ficcións literarias nas nosas letras, ás veces aparecen como personaxes secundarias, mais como protagonistas… Parabéns a Santiago Lopo por non deixar caer no esquezo unha das ocupacións laborais máis importantes e decisivas para as nosas vidas. E, con todo, tan en perigo, pois, como se denuncia no romance, o servizo de Correos, década tras década, non cesa de minguar, habendo cada vez menos profesionais para atender cada vez meirande territorio. E que fique ben clara esta denuncia, consecuencia dunha deixadez política e mala xestión que nos trouxo a onde estamos. Ben clara e ben alta. A fin de contas, o primeiro salario que percibiu quen isto escribe, tamén correspondeu á substutución do carteiro que por quel entón, ano ´80, lle correspondía á miña parroquia.

                     Do contido do romance, do enredo que o nutre, case nada lles direi. Só que o protagoniza unha carteira substituta, unha carteira urbana. É desde os seus ollos que descubrimos os diversos escenarios polos que transita e que poderían corresponder a calquera urbe galega. E as diversas personaxes coas que se relaciona e mesmo chega a amigar, ademais dos pormenores relativos á súa función profesional. É doado de imaxinar. O que si lles quero dicir antes de nada, é que o romance está contado en capítulos breves, ou moi breves, de xeito que a lectura resulta moi áxil, téñase en conta que estamos a falar dun título que case chega ás 300 páxinas, e a axilidade na lectura é algo que se agradece moito. Tamén lles quero comentar que as angueiras e dificultades que a carteira ten que ir solventando mentres realiza o seu traballo, son moi verosímiles e dan boa idea das penalidades que estas e estes profeionais sofren cada día. Numeracións “caprichosas”, enderezos equivocados ou persoas que non queren recibir determinada correspondencia… velaí algunha da problemática que día tras día teñen quen enfrontar e solucionar o máis rápido posíbel

                     Alén diso, entremesturados coas incidencias do traballo, aparecen capítulos nos que se dá conta dos soños que ten a carteira protagonista. Estes soños están moi ben inseridos no enredo, de xeito que cando comezamos a lectura dun capítulo que é un soño, case nunca nos decatamos diso, de maneira que ao rematar a súa lectura ficamos sorprendid@s. Na miña opinión, isto é o mellor do romance, pois o enredo, por moito que queremos salientar a súa capacidade denuncia, non achega moita novidade ao agardábel.

                     Porén, o que menos nos gustou é o triste recurso de botar man do castelán para plasmar a diglosia. Triste recurso, porque é o máis doado; e porque en quen traballa coa expresión, como é un escritor, agárdase algo distinto e máis creativo que este hiper-realismo fácil e simple, que, por outro lado, tampouco é tan complicado evitar, de xeito que, por riba, resulta totalmente supérfluo ademais de dar unha imaxe diglósica da lingua vehicular do discurso. E, se ese era un obxectivo autorial….

ASDO.: Xosé M. Eyré

sobre A VELOCIDADE CRÍTICA, de Ramón Caride, en Embora.

LER PARA CRER

Título: A velocidade crítica

Autor: Ramón Caride

Editorial: Edicións Embora

A xente ten un problema de visíón, e, polo tanto un problema de percepción da realidade que a rodea, xusto cando a súa contorna expandiu límites agrandando horizontes até xeografías e culturas que hai décadas parecían non máis que exotismo. Non se trata dun problema de presbicia. Ou si. Ver, na función ocular, non se advirten problemas. Onde está o problema é que só ve parte da realidade, porque é o que lle amosan, porque é o que lle ensinan a ver, ou sinxelamente porque lle é o máis cómodo. Por iso precisa de quen lle forneza unha perspectiva cabal, e sen omisión interesiras, da realidade na que vive. De aí o título destas liñas librescas. Ramón Caride ofrécenos, máis outra vez, un título que nos axuda a conformar unha imaxe,un panorama do mundo que nos envolve, máis xusto. E crítico. Neste caso culmina a triloxía encetada con Terra queimada, contiinuado coas Historias (in)certas e culminado con esta A velocidade crítica que publica Embora, 35 relatos breves, a inmensa maioría non chegan ás tres páxinas completas, que non poden garantir exhaustividade, porque é imposíbel, mais si nos ensinan dúas cousas. Que é necesario o pensamento crítico, imprescindíbel, e que este se debe manifestar de xeito contínuo e veloz, tal e como se nos presenta a relaidade. Alén diso, Ramón Caride non necesita efectistas xogos estruturais, para sorpender, nin adobíos estilísticos para que a forza comunicativa sexa sempre intensa e tensa. Pura mestría narrativa. Porque cando hai algo importante que contar, nada do anterior é imprescindíbel nin necesdario, abonda con contalo. Un dos relatos, “Imaxes  e avoitres”, exemplifica moi ben canto acabamos de dicir, neste caso bota man da fotografía para facernos conscientes da necesidade de ver a realidade sen orelleiras que nos mediaticen a percepción.

                     Xa o dixera Cortázar e Ramón Caride recolle: a literatura debe tratar do insólito, porén que hai máis insólito que a realidade? (engadimos: cando non se nos permitiu/ofreceu a pisibilidade de contemplala en toda a súa extensión). E volvemos ao título destas liñas. Ler para crer. E non crer antes de ler. Pois a lectura permite e estimula o sentido crítico, que a vertixe en que se nos ofrecen as noticas do exterior (a nós) imposibilita e terxiversa. Nos 35 relatos deste volume tócanse temáticas que  van desde aspectos científicos, artísticos ou mesmo da realidae cotía, sen esquecer cousas tan evidentes como o fluxo migratorio (sobre o que pairan inxustizas políticas enormes), o acoso escolar ou a reivindicación da muller como ser intelixente, moito máis inteixente do que algúns queren crer aínda que fique en segundo plano. A faciana humanística presente en toda a obra do autor, nin debe ser esquecida nin entendida desde ningún tipo de restricións.. Pura mestría narrativa.

                     Desde o punto de vista teórico-crítico os textos de Ramón Caride achegan unha relación, entre a realidade e a ficción, de liñas difusas, de liñas que se superpoñen e se complementan. Desde este punto de vista cómpre valorizar o que entendemos como reivindicación realismo sen fronteiras. Que nos achamos dentro dos lindes realistas é innegábel. Porén é tanto o que vemos como o que non nos deixan ver, e a única oportunidade para sermos verdadeiramente libres époder acceder ao coñecemento da realidade sen ninguún tipo de fronteiras ou orelleiras interedadas.

                     Ramón Caride, xa coa anterior triloxía ( Exogamia, Endogamia, Singamia) deixou para a historia unha triloxía que só admite comparanza coa final de Álvaro Cunqueiro. Salvas sexan as distancias, o impacto en quen le a Caride Ogando é similar ao de cando liamos a Cunqueiro. Se Cunqueiro nos amosaba personaxes, caracteres, insólitos dentro do que era a realidade humana que nos fora transmitida e tiñamos como referente, neste realismo crítico de Caride obsérvase unha función similar, cunha importante puntualización: estamos no século XXI e a realidade que nos afecta é moito máis ampla e diversa, tamén máis confusa e meditizada.

                     Por se alguén boataba de menos recursos como o humor ou a ironía, que saiba que tampouco faltan. Mais, o importante é que este monllo de relatos non rematen como o primeiro deles, como chamadas perdidas.

                     Por iso, lean e crean. A literatura, cando falamos de literatura da boa, da imprescindíbel, sempre ensancha as fronteiras cognitivas de quen le, senón é puro pasatempo prescindíbel e momentáneo, casual. Ramón Caride leva moito tempo, moitas décadas, reglándonos literatura sen artificios pirotécnicos, pois xa o dixemos, cando hai algo importante que comunicar está demais calquera forma que distraia a lectura. O seu nome non é dos máis mediáticos, mais, para quen estea ao tanto da evolución da literatura galega actual, o seu nome é imprescindíbel.

ASDO.: Xosé M. Eyré

AUTOFICCIÓN, AUTOREFERENCIALIDADE E REALISMO: A ESCRITA DE NON FICCIÓN

Ler para crer, como di o título do programa de Francisco José Viegas na RTP (por se non o coñecen, aquí lles queda ligazón)

Na actualidade partillan preferencias lectoras na narrativa galega o romance detectivesco ( que a prensa e a propia promoción autorial queren facer pasar por xénero negro, e entón que fariamos con Á de mosca A. Malvar, O perfume de Patick Süskind, A esmorga de Blanco Amor e tantos otros? Negro-negrísimo?), o romance histórico ( que sempre está aí e nunca pasa de moda), a distopía, e últimamente, a autoficción desde que Berta Dávila deu á luz Carrusel. Porén, non exactamente querendo fuxir desta etiqueta senón esmerilar o concepto, témoslle lido declaración onde prefería o termo autoreferencialidade ao de autoficción. En definitiva estamos no que Truman Capote chamou narrativa de non ficción. Mais son tres cousas distintas que nos apetece considera emporsí.

A chamada narrativa de autofcción saltou á actualidade  desde que o francés Serge Dubrvovski empregou por primeira vez ese termo para refirse á súa novela Fils. Isto significa unha nova tentativa de achegamento ao que o realismo viña ofrecendo, fundamentalmente tratando de evitar os erros narrativos estratéxicos do realimo naturalista estilo Emilia Pardo Bazán, por sinal. Téñase en conta que o realismo naturalista proxectaba a súa visón sobre o mundo exterior coa finalidade de reproducilo coa máxima obxectividade; fronte a isto, a autofcción ou a autoreferncialidade, propoñen xustamente o contrario como ben demostra na práctica Berta Dávila, porque agora do que se trata é de volver a vista cara a dentro (enténdase ese “dentro” de maneira aberta, pois aí tamén van incluídas as proximidades do “eu”). Neste caso a verosimilitude, o pacto pola verosimilitude, non nos chega desde a pretensión de obxectividade, senón que é a autoreferencialidade ( a referencia ao propio mundo da autoría ) a que nos convida a entender o relatado desde o verosimilismo das propias experiencias autoriais, porque ninguén mellor que as autorías poden retratar o seu mundo.

Ben, se volvemos un chisco atrás, a novela de Serge Dubrovski non é, nin moito menos o primeiro exemplo de autoficción. A este respecto, a literatura está ben chea de autobiografías e non cumpriría mentar máis exemplos. Porén queremos deternos nun. Os evanxeos, desde o momento en que consisten na transmisión do que os evanxelistas viron e viviron, entran dentro destes parámetros. E, desde o punto de vista da teoría crítica resultan sumamente interesantes, toda vez que entrefrebadas co relato eutoexperiencial tamén se inclúen ficcións, pois así debemos considerar as parábolas.

Entendemos que non se trata de procurar un refuxio fronte ás “infinitas posibilidades do caos” (que diría Camila Assad) senón un relato de primeira man que pretende combatelas, de xeito que se establece un pacto autoría-lector que delimita a infinitude para restrinxila referenciando vivencias (propias ou achegadas) a quen escribe. Non podemos dar conta da visión individual obxectiva de todo o que hai no mundo (outra volta, ao estilo do naturalismo da Pardo Bazán) porque iso resulta imposíbel ao haber tantas tentativas de visións obxectivas como autorías pretendan tal cometido. E, neste punto, non podemos esquecer as “escrivivencias” de Conceição Evaristo, por canto demostran que non é narrativa a única práctica escritural en que se manifestan. A mesma obra poética de Berta Dávila cremos que, dalgunha maneira, tamén debería inserirse neste contexto. E tamén se poderían considerar aí A frecha do teixo azul ( de Eva Veiga) ou Hortensia (Medos Romero), por sinal, cómo mínimo e sen querer ofrecer visión histórica.

Evidentemente, no caso desta poesía, falar de ficción non só é unha aventura estrambótica senón que nos leva a reflexionar sobre a propia concepción do que se considera ficticio. E isto non está nas nosas mans, pois é cousa que só as autorías poden acometer verosímilmente. Se acaso se nos ocorrera querer tirar do fío ficticio na poesía, estaríamos nós facendo crítica-ficción.

Outra cousa é a auto-referencialidade. Abre novas potencialidades sen que o pacto de verosimilitude establecido con quen le se resinta en exceso. Mais agora as autorías non están obrigadas a seguir sen excepción o camiño marcado pola realidade do vivido. Inclusive se pode partir do apriorismo de que o que se vai ler é ficción, ficción que vai contar coas achegas oportunas de referencias ao vivido polas autorías, logrando así un estatuto de verosimilitude que se aproxime considerablemente ao da autoficción. E tamén ao revés, partindo da experiencia vital das autorías é posíbel inserir ficcións que axuden a explicar mellor certas cousas que coa simple descrición autoficticia ficarían sen aprofundamento necesario, por dicilo dalgunha maneira, ou nunha visión demasiado simplista da súa complexidade.

En boa parte, por iso existe a poesía, porque hai cousas das que só a visión poética pode dar conta.

Porque, a fin de contas trátase de construir textos dotados de coherencia e cohesión. Certamente, calquera discurso literario que non estea dotado de coherencia e cohesión (admitindo que ás veces é quen le o que as establece), fica coxo. Porén, a auto-referencialidade fai posíbel que coherencia e cohesión non sexan únicamente características internas do discurso, senón que se estende e proxecta sobre o marco referencial das propia experiencia vital das autorías. Se se quer, hai aquí tanta necesidade de sentir o discurso como prolongación do eu, de sabelo seu, como tamén necesidade de acadar a verosimilitude desexada para que o discurso non sexa tomado  como pasatempo e máis nada.

En palabras de Berta:

Albiscamos un fragmento do que o futuro pode ser, e temos na man o pasado que foi, pero o presente é un limbo indefinido. (…) a narrativa do que estábamos a ser (…) e só nos queda a posibilidade de analizar o que xa pasou e de especular co que pasará. Isto último é un exercicio case literario, e, mesmo entendéndoo así, semella difícil inventar algo, atreverse a avanzar.”

( Berta Dávila, Illa decepción, 85-86).

Constitúe a autoficción unha maneira de evadirse dos problemas que a creación ficticia (coherencia, cohesión e máis cousas) presenta? Escribir é máis que iso, non cabe dúbida. A cadencia, o ritmo, o fraseado, a selección léxica oportuna, a concepción do estrofado e da páxina como realidades inzadas de beleza…en fin, cousas que moitas autorías só preocupadas polo xogo estrutural na procura do clímax final adoitan esquecer, evitar ou non atender.

É certo que a autoficción simplifica o labor das autorías, porén só no caso da inventio.

Sen estar eximidas do traballo que a dispositivo conleva sempre para as autorías, a autoreferencialidade constitúe o avance máis significativo do realismo nas últimas décadas, sempre e cando a tal autoreferencialidade como aplicación literaria do eu non leve ao esquecemento de que o eu  non se entende sen o nós. E no que se entenda como nós xogámonos o futuro como realidade cultural, literaria e política diferenciada. Porque entón só seremos ficción

ASDO.: Xosé M. Eyré

crítica de NON MARCHES NUNCA, de Alberte Momán, en Medulia

NON O ESQUENZAS NUNCA

Tíulo: Non marches nunca

Autor: Alberte Momán

Editorial: Medulia

Resulta apaixonante e moi significativo que, ás veces, os discursos en teoría máis simples sexan os que máis quedan en nós e tamén os que máis nos obrigan a repensar a deriva do mundo e da vida en que estamos inseridos. Por sinal, un deses é Le petit prince de Antoine de Saint-Exupéry, ninguén ha ter a menor dúbida. E se lembro este título precisamente tampouco é por puro azar. Hai unha conexión moi clara coa novela de Alberte Momán. E moi simple. Nos dous casos un pequeno extraterrestre chega e xúntase cos humanos. Iso e que tamén ambos casos obrigan a repensar a deriva social que nos leva.

                     Xa de inicio, cómpre salientar que este discurso futurista de Alberte Momán, sitúase nun fulcro temporario tan escollido e ben seleccionado que permite á vez tanto a a ollada distópica futura como unha revisón crítica das pautas que dirixen a sociedade que vivimos. Non nos sorprende. Alberte Momán manéxase especialmente hábil neste tipo de enredos, a súa obra anterior así nolo confirma. Nese futuro existe unha familia integrada por dous pais e unha filla, Uxía, que levan unha vida a medio camiño entre o rural (achegada á natureza), representado por un dos pais, mentres que o outro pai, está máis achegado á “modernidade”; porén é unha familia que vive no rural. Na soidade do rural. Que xa non é futurismo ningún, pois esa soidade xa está presente en moitos lugares, cunha poboación envellecida que non ten doado desprazamento a núcleos urbanos. E é moito para pensar niso. Primeiro, porque a vida sen contacto directo coa natureza é imposíbel. Segundamente porque é a todas luces inxusto que, como acontece aínda hoxe, este tipo de vida sexa vista como inferior ou de menor rango e categoría social cá tecnócrata ligada á evolución a que os tempos nos levaron. Si, a vida no rural, ensuxa as aunllas de terra, e iso vese con desprezo cando non é máis que un sinal de que esa persoa traballa en contacto coa natureza e iso fai posíbel que aínda poidamos manter na nosa dieta produtos básicos e imprescindíbeis para a vida, desde o leite aos froitos da horta e demais cultivos. E, polo tanto, esa persoa de unllas suxas convértese en insustituíbel, mentres as finezas das manicuras son perfectamente intercambiábeis entre si. A man ruda agarima o máis precioso da natureza, fai posíbel a vida do que nos ha alimentar. A manicura só é testemuña de todo o contario.

                     Outro aspecto a considerar é o deses dous pais. A única presenza feminina realmente salientábel é a da cativa, Uxía; hai máis, porén non teñen a súa trascendencia, non representan o futuro. Porque eses dous pais coidan da que será o futuro, Uxía, que medra nunha soidade tan cruel como conmovedora…e mesmo natural, lóxica… Natural, lóxica…como o respecto pola diferenza, a asunción de que a diferenza nos fai únicos e ricos…

                     De primeiras puidera parecer que temos diante un discurso orientado a lecturas da cativada, pois a protagonista central é a nena. Mais non é así, a presenza de vocabulario culto indica para un lectorado adulto. Porque non é precisamente a cativada quen máis precisa reflexionar sobre a sociedade en que vivimos e á que nos diriximos. Non. Somos @s adult@s, que temos, nalgunha medida, capacidade de decisión, os que debemos reflexionar, imperiosa e decididamente, dunha vez por todas, xa…

                     Ben, pois a este mundo que vimos de comentar chega un extraterrestre, como en Le petit prince, e o importante pasa a ser a relación que se establece entre Uxía e esa nova forma de vida. Por fin, Uxía xa non está soa. E cabe reflixonar cara a onde imos se a única posibilidade de compañía vai ser precisamente a  dun extraterresrtre. Que non é tan extaterrestre, mais non lles vou desvelar a súa condición, seimplemente dicir que, finalmente, a súa presenza xungue este enredo coa fantasía galega máis tradicional.

                     Finalmente, non hai que esquecer que as ilustracións corren da man de Alberto Castro Freire. As ilustracións desta noveliña (antes chamaríalle novela breve) escrita para que non esquezamos nunca de onde vimos e  futuro que, de seguir así, nos agarda.

                     Iso. Para non esquecer nunca.

ASDO.: Xosé M. Eyré

crítica de NUS, Manuel Gago, en Xerais

O COIRISMO E O ESPERTAR DA GALIZA POSFRANQUISTA

Título: Nus

Autor: Manuel Gago

Editorial: Xerais

Alá por principios dos anos 80, o profesor Miguel Cancio iniciou un movemento nudista que tiña como obxectivo derogar a vella lexislación franquista que baixo o epígrafe de “escándalo público” condenaba o nudismo como expresión de liberdade, de liberdade individual e tamén de liberdade social, pois o deito á “nudez” non debe ser para uns poucos senón para tod@s os que queiran practicalo sen impedimentos legais. Mais non só, o  movemento “Tetiñas free” tamén loitou contra as aberracións urbanísticas que comezaban a inzar de despropósitos e oportuismo feísta urbanístico as praias galegas.

                     O novo romance de Manuel Gago é moi fiel á historia da inicitiva coirista de Miguel Cancio, desprazando de Baroña a Calabarda o escenario da praia nudista, esta reivindicación do movemento coirista desde a ficción segue bastante de cerca o que foi e representou o coirismo de Miguel Cancio, inclusive no convite feito a Manuel Fraga para que os apoiase, ou na aparición televisiva no programa de García Tola. Porén, parecéndonos oportuna e plausíbel reivindicación que xa o título anuncia, o romance de Manuel Gago vai máis alá e presenta unha sociedade dominada na sombra polas “trescentas familias”. As “trescentas familias” igual na relaidade non eran tantas, mais de que  existiron e existen non hai dúbida ningunha. Familais con poder económico e ascendencia social que non se significaban na primeira liña da actividade política e que, desde o anonimato da segunda liña, desde a tecnocracia ou simplemente desde as oportunidades que a nivel legal ofertaba a entrada na CEE. Como ocorre neste enredo, no cal un tarambainas cínico, herdeiro de boa familia xunto co seu irmán xemelgo, irá vivindo, sempre desde unha segunda liña, o espertar e desenvolvemento do movemento coirista reivindicando o dereito á nudez. Porén, ese mesmo título ten tamén outra interpretación.

                     Porque nun romnce hai sempre máis enredos que o que sepropón com fío condutor. E, neste caso hai outros dous que merecen comento que os recate do silencio. Primeiro, que o título tamén reflicte o estado en que a mocidade dos primeiros oitenta se atopaba con respecto ao acontecer político. Nus ou case inermes dinate dun devir político do cal mal se adiviñaba ou enxergaba a tarscendencia que tiña e a onde nos levaría. Que o poder desde postos de privilexio fora acaparado por boa parte desas familias que vivían o acontecer social “desde a segunda liña” e sen significarse senón aproveitándose, non deixa de ser unha interpretación ben cabal, no noso xuízo, de como foron as cousas e, de resultas, de como son agora, onde atopamos xente cunha clara conciencia política, mais que son minoría fronte ao exército de “estómagos agradecidos” que só usan a política para o beneficio particular.

                     E non só. O enredo tamén é en boa parte un enredo de formación, relatando o espertar á vida social e ao sexo non só do protagonista central (e voz narrativa) senón tamén doutras mozas e mozos. Salientan tres nomes de muller. Encarna (tamén pertencente ás trescentas familias, mais que escolleu un camiño propio), como muller xa madura (35 anos) e tamén Rosalía (parente do protagonista) e Teresa. Estas dúas, Rosalía e Teresa representan dúas fisionomías e formas de entender a vida diferentes, mas que teñen, xunto a Encarna, unha incidencia ben clara na formación da personalidade do noso protagonista.Desde este punto de vista, o enredo está moi ben desenvolto e constitúe un dos motivos atraentes para quen le, mediante ese leixa-pren, ese tira e e afrouxa, en que se converten as súas relacións.

                     E non só, tamén se denuncia implicación de curas no contrabando de bens de interese histórico (escultura, pintura, etc…) con total impunidade, ademais de seren dos opositores máis repunantes á hora de aceptar a nudez como dereito das persoas. Non. Non foron poucos os curas implicados neste contrabando, seguro que tod@s coñecemos algúns (en plural).

                     E todo contado coa pericia narrativa a que nos ten habituados Manuel Gago. Un título que será especialmente importante para as xeracións que non coñeceron o desenvolvemento do movemento coirista, ou só teñen referencias vagas del, pois, como xa dixemos, Manuel Gago crea aquí unha ficción que o segue de preto e lle fai xustiza literaria.

ASDO.: Xosé M. Eyré

crítica de A FORMA DE CÉLEBES, de Iago Méndez, en Galaxia.

A VIDA. SI, A VIDA MESMA

Título: A forma de Célebes

Autor: Iago Méndez

Editorial: Galaxia

É típico dos enredos dos romances distorsionar dalgunha maneira a vida para así sorpender a quen le- evidentemente estamos a falar de narrativa non xenérica, que ten outras claves. Por iso, ter diante dos ollos un discurso que o único que pretende é reflectir a vida hai que tomalo como un refacho de ar fresco. Parece que non é novidade, porque a vida vivímola todos os días a todas horas, mais si o é, precisamente porque non moitas autorías nola devolven fabulada.

                     Neste caso, é Iago Méndez, no seu primeiro romance en galego quen nos posibilita esta visión. O enredo presenta un matrimonio de xubilados que volven de Madrid para Galiza, a unha vila nin demasiado grande, nin demasiado pequena e próxima á cidade, o seu lugar ideal para gozar do seu retiro. Mentres viaxabn escoitan a noticia da desaparicón dunha moza en Madrid. O dato é importante porque a partir de aí se creará un foco de tensión. Mais volvamos ao fío. Unha vez chegados, resulta que tamén se lles presenta na casa Suso, o fillo maior. E, cando menos o podían agardar, a nai, Carmiña, fica en “estado vexetal”. Nese intre, pai e fillo só viven para coidar a nai. Nese intre, a novela de Iago Méndez vólvese a novela dos coidados a maiores que reclamabamos a Coidadora (Xerais, María Marco). Infortunadamente, case tod@s nós, pasamos algunha vez por situacións similares ou ben parecidas ou foi alguén achegado quen as pasou. Esas situacións nas que a palabra esperanza a temos todos na mente, inclusive a pronunciamos, sempre co medo a que realmente xa nin exista tal cousa. Horas de corredores de hospital, cadeiras plásticas nas salas de agarda, máquinas expendedoras de bebidas e algo de comer, horas que non pasan porque sempre parecen a mesma hora. Despois veñen os coidados na casa. Establecer novas rutinas diarias nas cales o centro é a persoa enferma e todo se supedita a atendela coa maior eficiencia posíbel. Entón é un enredo sobre o coidado a maiores tecido con  naturalidade, sen saltos no tempo nin “curiosidades” que (máis ou menos acaídas) distraian. E cómpre valorizalo.

                     Porén, a segunda parte da novela xa é outra cousa. Comeza esta segunda parte cando Carmiña morre. Entón nárrase o  progresivo deterioro da vida de Anselmo, o viúvo, medido na cantidade de sucidade que se vai acumulando, na cantidade de roupa sen lavar, na cantidade de frangullas sen recoller, na cantidade de louza que agarda alguén que a fregue. Na cantidade de horas de televisón consumidas como pasatempo. Na cantidade visitas ao bar de abaixo para “airearse” un pouco…Esa é arutina de Anselmo. Mentres, o fillo, ex adicto á droga,  parece que comeza a espelir e leva unha vida moi activa con respecto ao que facía antes. Aquí, o autor dosifica a información con eficiencia pois mantén en segredo cales son as verdadeiras actividades de Suso. O cal lle permite xogar coa antedita desparicón da moza madrileña nun lugar próximo a onde vivía Suso.

                     Por suposto, as personaxes son totalmente recoñecíbeis, non  hai nelas configuración que sorprenda. É o lóxico. Cómpre engadir que, na creación de tensión narrativa non pode ficar no esquecer o “incidente” de Suso coa filla do dono do bar Souto e mais unha amiga. Como indicador de que algo estraño agacha Suso.

                     Finalmente todo se resolverá cun chsico de sorpresa, pois non será totalmente fóra do agardábel, no que respecta a Suso. Quen achegará novidade sorpersiva será o irmán emigrado en Londres. A vida continúa e, a partir de aí será quen le quen imaxine a forma en que o fará.

                     Eis un romance realista que cómpre enmarcar no ronsel de títulos que teamatizan a enfermidade, que cada vez son máis. E, apartir de aí tírense as conclusións que se queiran desta “sociedade enferma”. Agradécese que o autor non bote man do resumo, por sinal, e expoña a rutina da dolor e angueiras dos coidadores con toda clareza. Porque co resumo sería como dar por feito algo que, aínda que nos sexa familair, non deixa de ser fondamente traumático. E, como este é o seu primeiro romance en galeg,. agardamos expectantes novas achegas.

ASDO.: Xosé M. Eyré