onde está o feminismo europeo?

Con agrado e sorpresa leo este artigo de Nös Diario. Agrado e sorpresa. Agrado porque a sociedade galega, mesmo a áis comprometida social e politcamente, está máis pendente do que ocorre en Madrid que o que pode pasar en Lisboa ou Rio de Janeiro, por sinal. É dicir, a preferenza polo Madrid colonizador, non se dicute; mentres, o que sucede en pobos que por cultura e lingua podemos cualificar de irmáns non semella ter absolutament enngún interese. Hai excepcións, puntuais e individuais das que hai que loar un traballo imprescindíbel neste páramo. Mais son excepcións.

Unha procura na rede de “Bolsonaro genocida”, axiña deita significativas informacións. Por sinal: esta emquisa, esta denuncia, outra máis ( que aliás fai pesente o interese USA), onde escoller non falta, nin moito menos, meso en forma de libro moi documentado….non @s vou cansar máis.

Indíxenas, negr@s e mulleres son oso seus obxectivos preferidos. Indíxenas creo que non chegan ao millón de persoas, @s negr@s son perseguid@s (dificúltase o seu acceso á cultura, póñense pexas ao desenvolvemento económico dunha xente que socialmente non é afortunada, etc). E mulleres, o machismo descarado de Bolsonaro é máis que coñecido..

Indíxenas, negr@s, mulleres. E se se combinan as tres posibilidades? Muller, negra, e indíxena?

En artigos anteriores, divulgando poesía de muller brasileira, teño denunciado como poetas foron violadas. E agora xorde a pregunta. Onde está o feminismo europeo? Particularmente o portugués e o galego? Non merece a causa da muller negra e indíxena sequera un chisco de atención? Por non falar de intervencións mediáticas que poñan de actualidade toda esta problemática.

Madrid non é o centro do mundo. E resulta curioso que nós, periferia, non nos inmutemos co que acontece en países irmáns. Hai aí unha sorte de estrabismo, ou de orelleiras, que distraen a nosa atención cara ao que interesa a Madrid ao nos deinteresar do que sucede en pobos cultural e linguisticamente máis afíns a nós. Ë dicir, viva o castelán (lingua imperial, literatura imperial) como espello no que mirarnos. E o peor é que non se albisca ningún sentimento de culpa nese embiguimo madrileñata. Que literariamente sexa unha opción non rexeitábel escribir para que entendan ben os castelafalantes. Que a lingua se nos estea converter nun castrapo dialectal e submiso.

Non o entendo.

E o feminismo europeo, como ideoloxía integradora o socialmente comprometida e rebelde, onde está?

a propósito de O INFINITO NUN XUNCO, de Irene Vallejo, en Xerais

12 RAZÓNS PARA LER, TER, E FACHENDEAR DE TER, O UNIVERSO NUN XUNCO. A invención do libro no mundo antigo.

Título: O universo nun xunco. A invención do libro no mundo antigo

Autora: Irene Vallejo

Traduce: María López Suárez

Editorial: Xerais

(Non vou andar categorizando, xerarquizando ou agrupando, as razóns para ler e posuír este título de Irene Vallejo, esplendidamente traducido por María López Suarez. Todas elas son moi importantes)

  • É un libro de autora. Tardicionalmente chámaselles así a aqueles libros que non casan cos restricións xenéricas, senón que as trascenden e rematan por ser deses títulos que case son sinónimo e bandeira de quen os escribiu. A estre respecto temos que dicir que malia  recibir o Premio Nacional de Ensaio 2020, non se trata dun ensaio “ao uso”, senón que racha fronteiras e, o que en principio era ou deberíamos agardar que fora, un libro sobre a historia dos libros, remata sendo unha das mellores maneira de nos achegar á vida na antiguidade grecolatina.
  • Para ser un libro de autora, ten moito que ver o feito de que se trate dunha narradora experta, que axiña sabe introducirnos nese mundo de amor aos libros, de xeito que o leamos con paixón  e inmensa curiosidade. Non ten medo a autora, e non dubida, á hora de introducir na narración acontecementos relativos á sús propia historia persoal; e fai ben, pois contribúen a que leamos o libro como confidencia feita a privilexiados lectores ou lectoras. É certo que ás veces se desexaría, neste tipo de libros, unha meirande fidelidade ao desenvolvemento histórico como liña en progreso, mais tamén resulta indubidábel que o contínuo contraste entre o mundo antigo e o mundo actual é moi útil, moi revelador, e vainos abrir os ollos a realidades sorpesivas. Tamén é certo que ás veces parece decaer o interse lector, mais iso terá que xulgalo quen o lea, e non ten porque coincidir coa nosa lectura, non se trata dunha novela (xénero libre, si,  mais codificado, onde hai certos aspectos imprescindíbeis, como saber dosificar o enredo) e xa vimos que como ensaio tamén adopta unha postura libérrima.
  • Un libro sobre os libros pode resultar tan interesante e ameno como  para exceder o interese d@s intersad@s (perdón polo exceso) no tema da historia do obxecto chamado libro? Pois si. Velaí a súa maxia, a súa destreza narrativa, que tamén nos traslada multitude de anécdotas ou cousas curiosas que son realmente significativas moitas veces.
  • Non só é un libro que leremos con degoro, que devoraremos. Como indicamos no título, tamén é un libro do cal, despois, fachendearemos dicindo “ese téñoo eu”.
  • Como persoa especilamente atinguida por todo o que teña que ver coa “Historia da Lectura”, gustaríame que prestase máis e mellor atención a este aspecto, aspecto basilar, pois o libro escríbese para ser lido e hai veces nas que non se lle dedica o tempo suficiente nin resulta correcta, ao meu entender, a súa interpretación. Porén, esta só é unha das focalizacións adxacentes na escrita de O universo nun xunco, nunca se quere central e non debe ocultar unha lectura repleta de consideracións ben atinadas.
  • Este título pasará, pasa, a formar parte dun selecto club de escollidos imprescindíbeis, xunto á Historia da lectura (Alberto Manguel) a Historia da escritura (Ignace J. Delf), os variados ensaios sobre a lectura e os lectores de Roger Chartier, Como unha novela (D. Pennac, hai versión galega, de Moncha Fuentes e Enma Lázare, en Xerais ), ou Como falar dos libros que non se leron (P. Bayard), por sinal e entre outros moitos que cada lectora ou lector achegará.
  • Trátase dun título que non perde ocasión para reivindicar o rol da muller. Ás veces desmitificando (por sinal, Cleopatra) e outras veces reivindicando (como as mulleres filósofas, por sinal). Deste xeito resulta un texto integrador, que presta voz ás esquecidas e, polo mesmo, resulta máis veraz. Atender o rol da muller tanto como lectora como produtora de textos e tamén mecenas, nun mundo onde a muller estaba especialmente marxinada, ten unha importancia decisiva.
  • A destreza narrativa de Ana Vallejo nótase especialmente en que tan ben nos transporta desde atmosferas tráxicas, mesmo especialmente crueis, como o caso do asasinato de Hipatia, a outras de índole xocosa, das cales os epigrmas de Marcial son boa testemuña, e sempre tendo como nó a “Historia do Libro”.
  • A autora non só posúe amplísimos coñecementos sobre o mundo antigo gracolatino, senón que tamén está moi atenta ás correlacións que se popden establecer, e se deben establecer, entre ese mundo antigo e o mundo no que vivimos hoxe. Por sinal: cal cren que foi o primeiro antecedente dos “centros comerciais”? Non lleo vou revelar, lean o libro.
  • Evidentemente, como historia do libro que é, tamén é unha historia das bibliotecas, aspecto que quero salientar por non ser tema  habitual na ensaística. Das bibliotecas, os bibliotecarios e das bibliotecarias. A este respecto véxanse os atentados contra as bibliotecas na época da Transición ou a depuración das (ben formadas e destras no seu oficio) bibliotecarias republicanas, ou a intereseira imaxe da bibliotecaria “ amargurada”
  • Trátase dun libro reivindicativo do valor dos libros. Mais, é que hai que reivindicvar os libros? Pois si, como obxecto e ben de de interese xeral. Gutemberg, digamos que dalgún xeito democratizou o acceso aos libros (que sempre foron custodiados polo poder, poder en calquera das súas manifestacións), porén nin así deixaron de ser os libros cousa perigosa. As queimas de libros, as listaxes de libros prohibidos, chegan até o século XX. E no XXI dise que Internet vai rematar co que entendemos como libo. Non haxa medo. O libro leva sobrevivido a múltiples mudanzas tecnolóxicas. Non haxa medo.
  • E como tal, O univerdso nun xunco tamén é un libro reivindicativo do sufrido, egotador e fundamental e anónimo, tarballo dos copistas de todas as épocas, grazas aos cales o libro chegou a nós. Copistas e mecenas. O rol ( e empregamos esta palabra con moita intención ao remitirnos ao o “rolo”) dos mecenas resulta tamén absolutamente decisivo. Desde os Ptolomeos que coidaron e engrandeceron a Biblioteca de Alexandría, até o@s coleccionistas e libreiros “de libros vellos e raros”, salvándoos das múltiples ocasións en que as BIblitecas foron obxectivo bélico, como a de Sarajevo, por sinal.

(Velaquí doce razóns para mercar e ler este libro de libros, este libro sobre os libros. E con toda seguranza, quen o lea atopará outras tantas ou máis das que aquí dixemos. Lean. Abráiense. Lean. Abráiense. Porque quedara, dentros das súas mentes e do seu corazon, un libro sobre libros tan ben escrito.)

ASDO.: Xosé M. Eyré

TRES LIBROS PARA MENIÑ@S

TRES LIBROS PARA MENIÑ@S

Títulos: Soños & Na busca de Antón & Como se di?

Autorías: Pere Tobaruela & Ana López Quintela & Lawrence Schimel

Ilustran: Víctor Boullón & Ana López Quintela & Thiago Lopes

Edita: Alvarellos

Foi  onte, mais quedan lonxe os tempos de “a letra con sangue entra”. Eu mesmo aprendín o silabario e as contas no mármore do mesado da cociña. Porén, hoxe, até se escriben libros para meniños que aínda non saben ler, e, se cómpre, plastificados para que non se deterioren coa auga do baño, por sinal. Adoitan ser enredos simples que prendan na atención d@s meniñ@s, mais iso non quere dicir que estean exentos da “beleza da palabra”, nin moito menos, todo o contrario. Un bo exemplo son estes tres títulos que Alvarelos presenta na colección “Verdemar” e dos cales vou dar conta.

                     O primeiro, Soños, é unha colección de palíndromos da autoría de Pere Tobaruela, e ilustrados por Vïctor Boullon. Dos tres títulos este é o único que esixe d@s meni@s que xa saiban ler, por que os palíndromos teñen a súa graza precisamente en que son conxuntos verbais que se len igual de dereita a esquerda e de esquerda a dereita. De xeito que o palíndromo é a figura (deixémolo niso, non entremos por carreiros que nos devíen o camiño) literaria máis difícil de conseguir. Certamente, adoitan ser frases simples, mais iso non implica que cada unha sexa un achádego letresco ben importante pola complexidade que implica. Si, esixe que @ meniñ@ saiba xa algo ler, mais os palíndromos resultan unha estratexia ben divertida para que @s meniñ@s xoguen coas palabras, e iso non ten prezo.

                     O segundo, Na busca de Antón, de Ana López Quintela, presenta o mundo da diversidade sexual como un xogo. Todos os textos, en cada páxina un, están en certa maneira preñados de poesía, e rematan expoñendo preguntas nas cales se inquire se Antón usará panatalón ou saia, por sinal. O resultado é unha descontraída e divertida maneira de ir amosando unha realidade que, cando sexa grande, pode entrañar todo un mundo de dificultades se esa persoa chega a ter probelmas de “disforia de xénero”. Mais non só, porque tamén é unha descontraída e divertida maneira de ensinar a meniñ@s que esa “disforia de xénero” é algo que hai que comprender e respectar e mesmo apoiar nas decisións que se adopten. Eis, logo, un título dotado dunha utilidade social ben importante.

                     E o terceiro, Como se di?, da autoría do xa recoñecido Lawrence Schimel, consiste nunha serie de textos aos cales @ meniñ@ debe responder con “grazas” ou “por favor”. Neste caso, o autor atopou unha ben divertida maneira de axudar na educación d@s meniñ@s. Insisto no de “divertida”, pois é moi importante que a educación e formación d@s meniñ@s responda a eses parámetros. De xeito que aprendan a amar a lingua desde os aspectos lúdicos que esta comporta, e que vaian sabendo que, independentemente da idade que teñan, a lingua sempre estará aí para que xoguen con ela. Que non só xogamos cando nen@s, desventurada é a vida de quen perdeu o xeito se seguir xogando sendo adult@.

                     E, finalmente non podemos deixar de salientar as preciosas imaxes que ilustran os textos. No caso de Ana Löpez Quintela, ela mesma tamén é autora das ilustracións, máis simples que as outras dúas, porén non por iso menso belas. As de Víctor Boullón e Thiago Lopes inavden a páxina, ocúpana, e dentro dela (ou ao lado) figura o texto, nunha estratexia moi fértil neste tipo de publicacións. En todos os casos, ilsutracións ben fermosas.

ASDO.: Xosé M. Eyré

crítica de O LIBRO CERO, de Jorge Emilio Bóveda

PERIPLO (S)

Título: O libro cero

Autor: Jorge Emilio Bóveda

Editorial: Galaxia.

Tamén é casualidade, porque as casualidades existen ,que a semana pasada escribira sobre unha novela que só se parece a si mesma (por riba de calquera semmelanza que se poida atopar), e esta semana vou e leo e escribirei sobre outrra novela que tamén é unha rareza: O libro cero, de Jorge Emilio Bóveda. Se a novela de Suso Lista xogaba co surrealismo, co esperpento, mesmo coa distopía-real, esta de Jorge Emilio Bóveda, partindo de que remite a obras anteriores do autor (Pastor Páez é unha personaxe recuperada, un cadro de Tomás Bóveda tamén aparec en As sete mortes de Leopoldo Pardo.), que narra un periplo viaxeiro e que ten sempre un trasfondo metaliterario ou meta-vital, tamén é unha novela que cade cualificar como “rara avis” entre todas as novelas.

                     O enredo preséntanos a Pastor Páez como protagonista central (aínda que é unha novela bastante coral), un ex-policía (tipo depersonaxe moi do gusto do autor) que quere atopar o lugar onde todo comezou, e por iso viaxa a Madrid, a Londres e a Atenas, nun periplo viaxiero que só quen lea estará en disposición de dilucidar se pagou a pena ou non. Así que, de primeiras, todas as historias que narran periplos están de fondo, desde a homérica Odisea até títulos máis nosos como Arredor de si (Otero Pedrayo) ou Cara a Times Square (Camilo Gonsar). A de Otero porque o periplo de Pastor Páez é unha viaxe na procura de si mesmo e do seu lugar na vida; a de Camilo Gonsar porque o periplo de Pastor Páez é en boa parte un conxunto de viaxes das que el é máis obxecto que suxeito, digamos que vai onde o leva un destino do que el non é protagonista central senón personaxe condicionada.

                     (Fagamos un alto. Antes referiámonos a que o seu periplo está condicionado por outras personaxes. Mais outra condicionante en Pastor Páez que  non debe pasar por alto é a súa narcolepsia (que non catalepsia, como se indica na contracapa), pois esta dá entrda no discurso ao soños, e,precisamente, os soños teñen unha importancia capital no remate)

                     Deste xeito, a novela de Bóveda camiña por un estreito gume entre a novela realista ( é o marco en que moven as personaxes), a novela onírica (hai veces nas que custa diferenciar o  onírico do real), cun chisco de desenfado (personaxes como Ítalo Calviño, que leva apensar en Ítalo Calvino, Jackson Boges…) nada inocente porque sempre conleva convite á reflexión, a novela de formación (a fin de contas, atopar o punto cero é o momento para saber quen é Pastor e o que pode chegar a ser), a novela que se escribe a si mesma ( o xogo autorial é verdadeiramente ousado, Alma Vicuña-Nacho como autores dunha ficción onde o propio Bóveda, que asina o libro, e Pastor son personaxes) e, en definitiva, un discurso de marco realista onde Pastor camiña cos ollos embafados pola realidade onírica, pola realidade ficticia da sétima arte (Florence Marly, mais non só) que non se diferencia moito da realidade ficiticia literaria (mesmo con alusións á banda deseñada).

                     Desde este punto de vista, a novela constitúe un camiño introspectivo do propio autor, que procura o seu lugar na Historia-historia ( e aquí lembremos a Berta Dávila en Illa Decepción), un camiño polo gume xenérico narrativo-conceptual- ficiticio. Que ese periplo sexa do interese de quen le, xa non o podemos dicir nós, que nos limitamos a expoñer como, case con 100 anos de diferenza, o tema do  autor que procura o seu lugar na Historia e no discurso lémbranos que non deixa de ser un tema de actualidade hoxe mesmo.

                     Unha vez que comentamos o enredo temático, é momento para comentar o aspecto formal. De entrada, a numeración dos capítulos en orde descendente deica chegar o cero (libro cero), crea expectativas pola infrecuencia, aínda que a exposición dos feito sexa en liña progresiva. Porén é á hora da plasmación en palabras, da redacción de oración, frases, períodos, onde o autor debera andar con algo máis de coidado (por sinal, na caofonía que supón repetir  a preposión “para” na mesma oración), no uso de calcos semáticos do castelán (“altibaixos” está admitido no dicionario en liña da RAG, o que non quere dicir que mudemos de opinión, xa temos advertido que es dicionario  só é útil para cuestións ortográficas ou procuras semanticas menores, do resto, e aínda que foi actualizado, dá entrada a moitos castelanismos ou calcos semáticos), no uso do pronome persoal átono (uso de obxecto indirecto, lle, en lugar de obxecto directo, o. O mesmo que “camarilla”, que parece usada máis no sentido castelán que no galegeo) ou o uso inapropiado do xénero gramatical (“ cores” é feminino, non masculino)….Cousas todas que se terían evitado cunha revisón máis atenta antes da publicación.

ASDO.: Xosé M. Eyré

crítica de COMO A RODA DO MUÍÑO, de Suso Lista, en Edicións Embora

ENTRE ESPERPENTO E REALIDADE OU A DISTOPÍA DO REAL

Título: Como a roda do muíño

Autor: Suso Lista

Editorial: Edicións Embora

O esperpento constitúe unha estratexia narrativa moi complexa e completa, pois ten que ver tanto coa plasmación no texto (aspecto formal) como coa propia concepción do narrado (contido), e á vez sitúase entre a deformación grotesca “humorística” e a máis seria das advertencias sobre a realidade; provocará riso (amargo, doloroso, tamén xenial) mais esa é unha provocación feita como necesidade reflexiva e produto dela. Isto é o primeiro que quero dicir.

                     O segundo: que ler sempre te habitúa a atopar discursos realmente estraños, diferentes;e, aínda que un estea ben acostumado a iso…sempre hai lugar para a sorpresa.

                     Como aquí sucede, con esta novela de Suso Lista, que, unha vez rematada a trriloxóa de realtos curtos (Salseiros, Xeixos, Charamuscas), toma prestada unha personaxe de Charamuscas e a trae desdde Suíza á Galiza seguindo o Camiño de Santiago. Unha personaxe especialmente pedante, totalmente incapaz de atopar compaña que ature a súa verborrea, a non ser un burro, que se converte no seu compañeiro de viaxe, co a cal fala o que quere, co cal conversa e polo cal se sente comprendido. Porén, esta pedantería do protagonista agacha sempre xuízos, opinións, moi cabais, moi a ter en conta. E hai nela o que nos días de hoxe ben poderiamos chamar un “exceso de retórica” que é como para deterse a pensar, deterse a pensar no que se perdeu tanto formalmente como conceptualmente. Unha reflexión necesaria e imprescindíbel posto que o protagonista non é a única personaxe dotada de facultades retóricas, nin moito menos, e, neste punto, cabe salientar que, dentro desa retórica común, as personaxes están ben diferenciadas, configuradas cada unha na súa especifidade retórica, co seu propio rexistro, co seu propio idiolecto, aínda que teñan que compartir cousas comúns á tan mentada retórica.

                     Hai aquí, o seu de esperpento, as personaxes, mesmo as animais, viven nunha realidade alternativa, tan literaria como reflexo do mundo actual, ese mundo rural e mariñeiro que imos perdendo, que está sen estar estando. Iso si, sen  nunca deixar de ser ficción, a interpretación realista a partir do texto esperpéntico é iso, interpretación a partir de. E tamén ten o seu quiñón de surrealismo nestas “aventuras e desventuras” dun suízo que retorna á terra dos seus pais, e que contrasta o que coñece “de oídas” co que vai atopando polo camiño, co seu saber cultural e co que vive unha vez chegado á Galiza.

                     Quen se anime a ler esta novela de Suso Lista, pode estar segur@ de que vai ler un discurso que non se parece a case nada do que teña lido anteriormente. Si, hai veces que lembra “algo”, a picaresca. Si, hai veces que lembra “algo” esa parella inmortal, Alonso Quijano-Sancho Panza, coas súas diferenzas evidentes. Si, hai veces que se parece a….mais ningún parecido ou sospeita de parecido resulta realmente importante e decisivo, pois a novela de Suso Lista só se parece a si mesma, definitivamente.

                     Iso si, cómpre advertilo, esta non é unha novela para ler con présas (cousa nunca aconsellábel), esta é unha novela na que hai que disfrutar desa retórica “pedante”, do exceso verbal ( e pensar se en realidade esa pedantería retórica non é preferíbel á rapidez, ao vértigo comunicacional actual, onde xa se substitúen palabras por representacións gráficas). Require unha lectura sosegada, que acompañe as personaxes e que permita ser acompñad@s delas. Por sinal, non deixa de ser “curioso” que unha personaxe chegada de Suíza coñeza aspectos relativos á historia da Galiza que moit@s galeg@s pasan por alto. E como é unha novela moi crítica coa realidade actual, tampouco queremos deixar de comentar a “musealización turística” que aparece no discurso…como un futuro que xa case non é futuro senón que xa está aquí. Punto de vista desde o cal a novela se pode considerar unha distopía, moi crítica, e que leva en si tamén algo de eutopía que as personaxes, dobre todo a protagonista, encarnan.

                     ASDO.: Xosé M. Eyré

Clarice Lispector entrevista a Nélida Piñón

Esta entrevista da Clarice Lispector a Nélida Piñón apareceu no Jornal do Brasil, en 1970. Lispector sempre foi unha esritora fronteiriza, no sentido de que nin reparaba nas fronteiras xenéricas nin en ningunha atadura estilística. Para ela, escribir era un modo de expresarse, de ser ela. Por iso non deb estrañar que esta entrevista apareza baixo o epígrafe de “crónica”. da mesma maneira fixo con outros moitos escritores (Neruda, por sinal), músicos, pintores…xente que mercecía destaque.

A continuacvión reproduzo, tal cal, a entrevista:

UM LABORATÓRIO DE CRIATIVIDADE

Há oito anos uma moça chamada Nélida Piñon, descendente muito brasileira de espanhóis, iniciava sua carreira literária com um livro dificílimo de ler: GuiaMapa de Gabriel Arcanjo. Sem nenhuma concessão ao leitor, o livro, para a maioria, era ininteligível. Ainda na mesma linha publicou, em 1963, Madeira feita cruz. E três anos depois o livro de contos Tempo das frutas, este já bem mais realizado, com ótimos contos. O seu romance O fundador ganhou um prêmio especial no Concurso Nacional Walmap e aparecerá, pela Editora José Álvaro, na segunda quinzena de novembro. Continua escrevendo: tem prontos um livro de contos e uma peça de teatro. Tudo escrito num estilo muito especial, muito nélida piñon.

Enquanto isso, dirige o primeiro laboratório de criação literária no Brasil, na Faculdade de Letras do Rio de Janeiro, cargo que lhe assenta perfeitamente: só poderia ser ministrado realmente por alguém com a inteligência criadora de Nélida. Fiz-lhe, a propósito do laboratório, umas perguntas, que foram respondidas por Nélida por escrito.

– Você está dando um curso sobre criatividade literária, ou atividade criadora de um modo geral?

– Literária, em particular. Mas não separo o fenômeno literário da criatividade em geral. Uma vez que criar é estar em todas as coisas.

– Você crê que o laboratório de criação literária, da Faculdade de Letras, possa orientar futuros escritores, ou seu curso tem apenas um sentido cultural?

 – Mais importante que transmitir experiência, é discutir as razões que justifiquem o escritor numa sociedade de consumo, em que o homem, nutrindose do objeto, aprendeu a venerar geladeiras, carros, instrumentos enfim que lhe são impostos como presumíveis restauradores do espírito. Não acreditamos que o ofício de escrever, assimilado de qualquer modo, determine imperativamente uma elite. Ao contrário, como poverellos estaríamos mais aparelhados a destronar as regras incompatíveis e uma comunidade adiposa. O laboratório pretende tão somente queimar etapas, lidar com técnicas dominantes na ficção contemporânea, sem mutilar porém o espírito criador do aluno. Sobretudo transmitir a verdade – e ouvindo também confirmamos nossa crença – de que compete afinal ao escritor desvendar o labirinto, o escondido, a parcela, derrubar falsas comemorações, intensificar dúvidas, protestos, ainda que seu grito seja o último a se registrar numa região atomizada.

 – Quais os processos que liberam mais a criatividade?

 – Todo processo é válido, desde que se confirme a criação. Alguns escritores, por exemplo, exigem o estado orgástico para criar, aquele delírio impedindo-os de analisar o ato que estão conhecendo, os frutos abastados da sua poderosa paixão. Outros elegem o caos como modo de atingir a ordem; o que equivale a eleger a ordem para estabelecer o caos na Terra. Certos escritores imitam a sedimentação da rocha, cultivam estágios longínquos, são habitantes de eras remotas, e tão pacientes que desprezam o tempo por acreditarem na eternidade. Mas quem fala pelo escritor é seu próprio depoimento, o impulso de não ser escravo e criar libre .

 – Qual é o seu método de escrever? Você planeja a trama antes de começar?

– Acredito no convívio diário com a palavra, ainda que não seja de ordem física. Sem tal abordagem regular, vejo reduzida minha capacidade de expressão, dificilmente alcançando a forma necessária. Crio o que preciso ao longo dos dias, as mais penosas horas, e da vivência pessoal, colisões permanentes com a Terra. Existindo a consciência de escrever, que este ato se repita constantemente. Não compreendo amadorismo. Compreendo sim a vocação flagelada, difícil, espinhos por toda a carne, que é a nossa coroa, o desafio de não transigir. Fundador, meu último romance, foi estruturado antes de o iniciar. Conhecia a técnica, a linguagem, o andamento que se devia adotar. Embora elementos imponderáveis, entre o tanto que mais tarde mutilamos corrigindo, como se não fosse nossa carne o que estamos sacrificando – surgissem ao longo do livro como transfusão.

 – Você acredita em inspiração, ou acredita que o trabalho árduo é que vale para escrever?

 – Inspiração era meu recurso de adolescente. Fase adulta exige outro confronto. E como a natureza não me tornou instrumento de Deus, habituei-me a avançar pesadamente no mundo escuro de um texto até descobrir a primeira luz.

crítica de NON CANTAN PAXAROS NESTE BOSQUE, de Carlos Negro, en Xerais.

CARLOS NEGRO, ENTRE O MISTERIO E O TERROR

Título: Non cantan paxaros neste bosque

Autor: Carlos Negro

Editorial: Xerais

 Pois xa temos a Carlos Negro tamén como ficcionador porsístico. En realidade, a súa estrea narrativa non é esta. Polo menos xa lle coñeciamos “O paxaro na gaiola”, porque formaba parte de Contos de medo no museo. Relatos  do Museo provincial de Lugo (Deputación de Lugo, 2017), e aí tamén xa estaba a faciana prosística entre o misterio e o medo, que unha cousa leva con moita frecuencia a outra, e sabiamos que cando cultiva a prosa faino cunha solvencia equiparábel á poesía. Certamente, Carlos Negro en prosa non resulta tan novidoso como en poesía, máxime cando escribe abeirado a un xénero, como neste caso é, maioritariamente, o do terror…porén iso non quere dicir que na narratia non resulte tamén un autor que se expresa con pericia. Pois o conto de terror, cando se escrebe ben, cando está ben escrito, produce o efecto desexado, e cando non está ben logrado pode levar mesmo ao sorriso… E non é este o caso. Aquí, todas as historias que conta (nove en total, contando a xa mentada) van preñes de misterio e, dependendo da sensibilidade e capacidade de asombo de quen le, tamén de terror ou medo, sempre de desasosego. Un desasosego que xa transmite moi ben o mesmo título: “Non cantan paxaros neste bosque”, que leva a pensar nun estado de cousas non natural, porque o natural é que nun bosque haxa paxaros e que estes canten. Porén, as atmosferas de misterio, medo ou terror, por moito que poidan parecer normais, pouco a pouco imos accedendo, segundo lemos, a unha perspectiva que xa nolas fai ver como desacougantes, un descougo que pode rematar na sesación de medo ou terror. Un bo exemplo pode ser precisamente “O paxaro na gaiola”, que en principio é o relato dunha visita ao Museo provincial de Lugo, un relato que tamén leva aparellada a denuncia do acoso sexual a unha estudante, mais cuxa lectura desasosega in crecendo e remata nunha atmosfera de terror…seguindo o esquema clásico do conto: deixa ler unha historia cando en realidade estás contando outra coa que soprenderás no remate.

                     Estas historias de terror están publicada en colección para adolescentes (“Fóra de xogo”), mais, como sempre acontece con Carlos Negro, @s adult@s desaproveitarán unha excelente ocasión para gozar da lectura se pensan que “non vai con elas/eles”. Igual que @s adolescentes perderán unha moi ocasión lectora se teñen o conto como lectura menor, pois adoitan preferir distancias máis longas na escrita aínda que difruten moito co conto oral. Porén, o prestixio de Carlos Negro como comunicador para estas idades, pouc@s coma el, debe evitar isto e conducir a un horizonte de expectativas contrario, ao estimular a curiosidade.

                     De entre a variedade de historias que se contan neste volume, estando presentes os comportamentos pouco éticos de alum@s, queremos salientar “Área de servizo”  aínda que aquí o protagismo non sexa adolescente, neste caso o narrador xoga coas expectaivas lectoras, que pouco a  pouco se van facendo máis patentes e que, confirmándose no remate, non deixan de sorpender e desasosegar. Aínda que, salientar un non deixa de ser un “pecado”, pois no seguinte (moi abeirado ao conto de terror gótico) non está escrito con menos pericia. Nin a menso disatncia de “Translúcido”, resulta impedimento ningún.

                     O que si resulta absolutamente sorpresivo é “A despedida”, un precioso microconto de terror. Pois no espazo dunha páxina, mesmo algo menos, conta unha historia de terror digna de figurar en calquera antoloxía das nosas hiperbrevidades ficcionais.

                     Máis volvamos, aínda que nunca a deixamos, á variedade de historias contadas. Agora para situarnos con “Selenochlambys Estadea” ao abeiro entre o terror “científico” e o que proporciona a propia natureza. Contos de “aparecidos” tamén hai, por exemplo no remate. Porén, se fica algo por salientar é precisamente o protagonismo, na maioría dos casos, dunha adolescencia conflitiva e moi realista, na idealizada. As relacións que se establecen entre @s adolescentes adoitan ser conflitivas porque sempre hai quen pretende ter unha posición de dominio sobre @s demais, adoitan ser relacións en desequilibrio porque sempre hai quen pretende gobernar o grupo ou simplemente impoñer a súa persoa por riba da da parella. Mais estudarmos as relacións entre adolescentes non é obxectivo desta crónica libresca, que só debe deixar constancia de que esta estrea de Carlos Negro nas desacougantes atmosferas do deasosego,do misterio e do terror, resulta dunha moi agradábel lectura e demostra unha pericia narrativa moi notábel., como xa dixemos.

ASDO.: Xosé M Eyré                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                   

crítica de NON TE AMOLA!, de Xela Arias, en Galaxia.

XELA, ETERNA XELA…

Tíulo: Non te amola!

Autota: Xela Arias

Editorial: Galaxia

Vostedes xa saben o coidadoso que adoito ser cando se trata de edicóns póstumas. E asegúrlles que esta vez tampouco deixei de selo. A aínda que me gustaría que a publicación contase cun limiar onde se nos explicara cando Xela Arias escribiu esta obra, digo ben alto e ben claro que non se trata dunha publicación oportunista (por estarmos no ano de Xela Arias, calquera cousa inédita é un tesouro editorial) senón oportuna, necesaria e imprescindíbel. Oportuna. Necesaria. Imprescindíbel. Oportuna porque, cando mellor que no ano das Letras Galegas Xela Arias para dar a coñecer esta non tan pequena xoia? Necesaria porque nos amosa unha Xela Arias narradora, narradora moi competente, que vén engadir a faciana narrativa á poética xa coñecida. Imprescindíbel porque se trata dunha non tan pequena xoia; de primeiras semella un texto breve, certamente non é longo, mais tampouco é tan breve, entre outras cousas -que logo veremos- tamén porque a competencia narradora de Xela nos conduce a unha lectura moi atenta, na cal cada palabra, cada frase, cada oración, cada parágrafo, cada capítulo…é lido cun horizonte de expectativas tremendamente alto, que sorprende pola proximidade que acada coa persoa que le, que se instala en nós e non somos capaces senón de agarimar esa lectura, emocionada e emocionante.

                     Non quero pecar de esaxero, e non creo que o faga, se digo que este é un discurso á altura doutros textos icónicos e clásicos onde se nos presenta a vida través dos ollos infantís, neste caso dunha cativa, que resultan narradores. Xa lles digo que formalmente non se trata de ningún texto anovador, no sentido habitual desa etiqueta. En boa parte pode ser considerado como un diario vital, un diario que dá conta da evolución dunha rapaza que ten que enfrontar o paso da vida. Mais non é un diario, se callar tamén podería ser un documento de vida, nos mesmos termos antes mentados. E quizais poida parecer que, manter a mesma personaxe narradora co paso do tempo, co paso dos anos, semelle un tanto artificioso. Porén, non é para tanto, en primeiro lugar porque se trata dunha etapa da vida onde as mudanzas no punto de vista non adoitan ser grandes; e, en seundo lugar, pola xa mentada competencia narradora que exhibe Xela Arias.

                     A Xela que atopamos aquí, é unha narradora rebelde, inconformista, crítica, decidida. Si. Mais tamén é unha unha narradora cariñosa, co corazón aberto á sentimentalidade (que non sentimentalismo) pois descobre vida e dá noticia de afectos. Unha narradora inconformista mais tamén unha naradora que se fai querer desde a inocencia propia dese tempo vital, desde esa primeira ollada tenra, tenra mais crítica, non se esquenza que se o libro comeza con nove anos e de xeito experimental (“Agora na primavera fixen nove anos. Son moitos para non procurar nada de proveito na vida, así que vou escribir un libro”) tamén remata cunha conclusión clarísima (“Porque cando as cousas están mal hai que cambialas. E neste mundo é claro que non todo vai perfecto.”).

                     Confeso que mesntres lía o Non te amola! de Xela Arias, na miña mente non deixaba de rebulir O pequeno príncipe de Antoine de Sait-Exupéry. Son obras moi distintas, abofé, mais a capacidade narrativa para chegar, para tocar as cordas do corazón de que le…é a mesma. Resulta imposíbel ler o texto de Xela sen nos deixar de sentir emocionados, conmovidos, pola visión, polo punto de vista emocionado e emocionante mais tamén crítico e inconformista mais tamén femimista (reclama a maioría de idade das mozas a unha idade máis temperá que a dos mozos, pois fisica e mentalmente medran antes) que nos leva da man a través da lectura.

                     Pouco máis se pode pedir dunha lectura destas características: que emocione e abra os ollos de quen le. Sendo por iso unha lectura intemporal, unha lectura para calquera idade, pois sempre ha ser unha lectura de proveito.

ASDO.: Xosé M. Eyré

crítica de AS MALAS MULLERES, de Marilar Aleixandre, en Galaxia.

CONDICIÓN DE MULLER NO SÉCULO XIX

Título: As malas mulleres

Autora: Marilar Aleixandre

Editorial: Galaxia

Termos unha nova novela para adult@s de Marilar Aleixandre, narradora de prestixio, equivale a dispoñer dunha festa da palabra escrita, unha expectativa de horizontes lectores fértiles e moi difíciles de non atender, por canto é autora cuxa obra sempre remove por dentro en asuntos de pura actualidade, e que, neste caso concreto d´As malas mulleres vén referendado polo Premio Blanco Amor na súa XXXIX edición.

                     A novela que nos ocupa insírese nun contexto social no que, por unhas ou outras razóns políticas e sociais, o feminismo e os dereitos sociais enfrontan días difíciles. Sempre son difíciles os tempos para a reivindicación feminista ( xa o teño dito, con antecedentes anteriores mais a herdanza máis plausíbel, máis importante do século pasado), porén achámonos nunha perigosa vaga de reducionismo en dereitos sociais que a mudanza dun governo hiperconservador a outro (en teroría) progresista non coutou aínda. Sempre é necesario reivindicar, facer consciente á sociedade do que ten e do que aínda necesita chegar a ter para ser igualitaria e xusta. Neste caso, o valor das mulleres, historicamente sometidas, cousificadas, anuladas, despersonificadas. E, na novela que nos ocupa, temos diante un retrato social da muller na segunda metade do  século XIX, na cidade da Coruña (principalmente, outros escenarios son secundarios…e poucos), e, sobre todo, centrado nas clases sociais máis defavorecidas. Mesmo se pode dicir que o discurso se move desde o eixo que proporciona a personaxe de Isca. Moza de familia moi humilde e necesitada que é ingresada n´A Galera, “institución” á que van parar as mulleres de mala vida ou delincuentes, un cácere para mulleres. Mesmo se pode dicir, coas reservas lóxicas, que en realidade é un panóptico da realidade da muller naquela época. E nesa realidade teñen cabida tamén personaxes femininas de clase social alta (como a Visitadora, Concepción Arenal, ou a mesma Juana de Vega) e tamén outras intermedias como Paquita (servente, mais de condición desafogada). Sendo tamén certo que a Visitadora, Concepción Arenal, ocupa un lugar privilexiado no discurso. Absolutamente privilexiado, sendo a súa figura (clave no nacemento do feminismo en España), outro punto do panóptico desde o cal de describe/narra a vida das mulleres na segunda metade do século XIX. Deste xeito, temos un punto que nos sitúa nas clases sociais humildes, pobres, e outro que nos leva ás clases altas ( e comprometidas socialmente). Un duplo panóptico ( e o panóptico lembra o pai o utilitarismo, Jeremy Bentham) para que a visión sexa o máis completa posíbel, dentro das estreiteces a que obriga un discurso novelesco espacialmente limitado.

                     E, se é unha novela moi atenta aos pormenores vivenciais das mulleres de clase cocial menos favorecida, máis pobre ( mulleres para servir, mulleres para lavar as ricas roupaxes de casa ricas, mulleres para parir, tamén, tantas veces, mulleres nas cales bater sen consideración ningunha…). E se é unha novela tamén ben atenta á divulgación da importancia da figura de Concepción Arenal, a importancia dunha muller que hoxe dicimos de ideais feministas e que na novela eses ideais feministas teñen tanto de humanitarios como de utilitaristas (ese “uso” das mulleres non era precisamente o máis rendíbel, desde postulados puramente economicistas), entendemos…tamén é unha novela chea de poesía, xa non só pola reivindicación de Rosalía de Castro ( desde a súa propia obra) tan presente e importante na  novela ( e que, na realidade non foi obxecto de estima por parte de Arenal…mais iso é outro cantar) , a tal persenza poética non se limita a iso, habendo sempre un capítulo (nas tres partes de que consta a novela) titulado “O  mudo coro das malas mulleres” onde a poesía está presente e onde hai que valorizar o  labor de creación e aggiornamento ( ao tipo de escrita no XIX) de que Marilar fai gala -certamente, pártese desde fontes populares, mais non todas as autorías estarían en disposición de afrontar tal tarefa, moi salientábel, neste caso. Unha novela chea dun lirismo en si denunciador, que rexeita e combate a figura da muller sometida, que reivindica (outra vez, e non serán nunca poucas) a muller que se ergue toma “ a xustiza pola man”. Isto é moi  importante e contraponse á posíbel visión dickensiana das clases sociais altas que “favorecen e salvan” as menos afortunadas. Habendo, para máis, unha outra personaxe, non se sabe se mítca ou real, como Pepa a Loba, cuxa personalidade só agora comeza  ser vista con ollos de “activismo e pesamento” feministas, que tamén ten presenza importante na novela.

                     Eis, pois, unha novela escrita en clave realista, moi documentada, que reivindica (outra máis, xa lles dixen) o labor femisita e pioneiro de Arenal, reconstruída como personaxe novelesca desde unha visión galega. Porén, non queremos que isto, o máis “espectacular” da novela, o foco de atención primordial, deixe na sombra a construción, a configuración humana e social das personaxes humildes, traballadoras e pobres, tan lograda.

                     (As malas mulleres, as que son pobres e visten farrapos e gañan a vida levando as prendas de casa ricas, as malas mulleres, as pobre que ficando  grávidas se ven na necesidade de abortar en pesímas condicións de salubridade, as malas mulleres, as fillas que axudan as súas nais a “mal morrer” e as ateden nas súas últimas horas, as malas mulleres, todas aquelas que a ditadura patriarcal social non considera “virtuosas”, as malas mulleres, todas aquelas que se rebelan e ereguen enerxicamente vendo/vivindo situacións inxustas, as malas mulleres, esas mulleres imprescindíbeis para que a humanidade progrese en igualdade de condicións sen distinguir intereseiramente entre sexos…)

                     Velaquí unha novela na que disfrutar a cualidade da escrita de Marilar (en prosa, en verso e en prosa poética), que nos lembra a importancia daquel primeiro activismo feminista (movemento que tampouco se pode entender sen a obra de Rosalía de Castro, e por iso ten tanta presenza na novela)…e, sobre todo, que nos lembra que nunca, absolutamente nunca debemos deixar de loitar.

ASDO.: Xosé M. Eyré

crítica de AS ILLAS DOS DEUSES, de Serafín Parcero, en Xerais.

CASTELAO, PROTAGONISTA

Título: As illas dos deuses

Autor: Serafín Parcero

Editorial: Xerais

Poñer un escritor ou escritora reais como protagonista, adoita chamar a atención de posíbeis lectoras ou lectoras. Non é frecuente. E, o tratarse de figuras xa coñecidas, actúa como un grande estímulo á hora de interesarse por ese determinado discurso. Xa non diganos se o protagonista da ficción é o mesmo Castelao! Porén, témolo dito moitas veces, iso tamén represnta un reto nada doado, pois quen le comparará sempre o discurso ficticio coa obra do escritor ou escritora correspondente ficcionalizado. Comparanza na cal a autoría actual se ten que amosar especialmente destro e eficaz no labor narrativo, cousa que non sempre acontece..

                     É o que temos aquí, nesta Illa dos deuses coa que Serafín Parcero se estrea como novelista. Un Castelao, xusto despois de pronunciar a súa Alba de Gloria; un Castelao xa próximo, moi próximo, á morte, a quen un asasino da Falanxe pretende matar; contra o cal un asasino da falanxe pretende atentar, pois é Castealo unha persoa moi significada como inimigo da Hespaña posterior ao Golpe de Estado franquista. E pouco máis quremos desvelar da trama. Se tal, indicar que entre os dous, Castelao e o asasino da Falanxe, se establece unha loita dialéctica…que deriva nunha relación dialéctica interpersoal na cal os dous lembran un pasado que finalmente compartiron, na Illa de Ons, un verán no cal ao enfermizo Castelao lle recomendan instancias médicas que repose, que descanse e de despreocupe, para o cal escolle a Illa de Ons.

                     Esta é a proposta narrativa que se ofrece nesta novela. Que, como é lóxico ao tratarse da primeira novela deste autor, é unha novela de formación autorial, cousa que non debe esquecerse e se notará na lectura.

                     Hai que dicir que o mellor momento da novela é precisamente esa viaxe á Illa (de Ons). Cun Castelao pouco falador, pouco falador e que mide moi ben o que vai dicir, e un barqueiro que resultará ser unha das personaxes máis logradas, un home xa entrado en anos, que fora pescador e agora gaña os cartos transportando mercadorías. E xunto con el, ao seu nivel de boa configuración, o carretreiro Avelino, carreteito que leva as mercadorías deica a cantina da Illa, tamén persoa de poucas falas. O carrreteiro e, despois, Aurora, unha  moza adolescente (imaxinamos), orfa de nai, que é en realidade quen leva a casa, quen coida do irmán (máis novo ca ela) e do borrachuzas do seu pai. Son as personaxes mellor logradas.

                     Como hai que dicir que o discurso cae nun exceso de retórica moi perigoso. Primeiro porque leva o narrador a un uso absolutamente desmedido do adxectivo, porque o narrador cae nunha moi difícil de xustificar teima en usar a adxetivación, sexa esta pertinente ou non. Atopar, a estas alturas do século XXI, unha autoría que se decante por unha adxectivación tan desmesurada, tamén é unha auténtica novidade no panorama narrativo actual; mágoa que sexa tan desmesurada, mais quen guste de narrativas moi retóricas…aquí ten un bo título. Porque esa retórica non se manifesta unicamente no narrador ( que acada os melores momentos cando esquece ser tan retórico), senón que se traslada ás personaxes. O narrador, decatándose da situación, trata de xustificar esas persoanxes (o taberneiro, ou o Fuxido, os  dous mellores exemplos) facendo que se trate de xentes que comezaron estudos superiores mais foron malos estudantes. E nin así. Nin así, o exceso de retórica no seus parlamentos, nos seus diálogos, fai que sexan personaxes pouco críbeis, excesivamente “literaturizados”. Mesmo idealizados, como caso do asasino falanxista redimido na conversa con Castelao. De verdade pode existir un asasino redimido?

                     Ademais, os diálogos das personaxes son frecuentemente interrompidos polo narrrador, de maniera enfadosa, pois evitan, cortan, o ritmo expositivo no argumentario en que se manifestan.

                     Sendo esta a primeira novela do autor, cabe agardar mellores discursos no futuro. Menos teimudamente “exóticos” no uso da adxectivación -e non imos lemmbrar agora tantísimas advertencias sobre  seu uso-, por iso menos retóricos e máis narrativos, e tamén, tamén cunha mellor dosificación da información. Aínda que aquí a confluencia temporal narrativa, entre o verán na Illa e o “atentado” contra Castelao está ben logrado.

                     Agardemos, pois.

ASDO.: Xosé M. Eyré