crítica de TRES EN RAIA, de Xosé Manuel Martínez Oca, en Baía Edicións

A VIDA E OS CAMIÑOS

Título: Tres en raia

Autor: Xosé Manuel Martínez Oca

Editorial. Baía Edicóns.

Existen multitude de metáforas á hora de explicar a vida. Non se asusten, no imos repasalas todas, simplemente abondará que mesmo “as ciencias” se vén na obriga de botar man da metáfora en moitas ocasións. Mais tampouco ese é o noso camiño. De prosa se tratando, a figuración un rol menor que na poesía, porén, tratar de explicar “qué é a vida” resulta sen dúbida a temática axial da narrativa ao longo da Historia. Sexa cal for o século, mesmo sexa cal for xenérico ou  ascendencia intelectual da autoría.. Un bo exemplo disto é a Xeracións, como Otero Pedraio e Risco explicaron de distinta maneira o seu paso pola vida. Pois vén, xa Otero falaba d´Os Camiños da Vida. Resúltanos de utilidade a presenza da palabra “camiños”, porque o estradense Martínez Oca, nesta reflexión narrativa sobre a vida, tamén a presenta como tres experiencias que poden chegara ter algún tipo de paralelismo, mais que están condenadas a non  converxer mais que, se o fan, ocasionalmente.

De aí o título. Na novela hai tres protagonistas. Tres protagonistas que viven unha infancia adolescencia, unha iniciación á vida, común no “seu Ourense”, mais o paso do tempo levará cada un dos tres por diferentes camiños. Co gallo de se xuntaren debido á enfermidade mortal dun deles, so tres se volven ver e comproban como que lles queda en común xa só son lembranzas, lembranzas e o afecto que se gardan. Mais as lembranzas non deixan de ser a constatación de que “o que foi” xa non é, igual que o Ourense que reatopan xa non é “o seu Ourense”. Por se isto non quedara claro, no enredo un dos protagonistas topa cunha persoa maior que non sabe onde está é pregunta por onde se vai a Ourense, el xa está en Ourense, mais o noso protagonista lévao ao seu barrio e entón a personaxe exclama “este é o meu Ourense.

Mais sigamos coa explicación do título. Tres en raia. Tres personaxes que comparten a mesma raia, situados en distintos puntos da mesma raia. Tómeno como outra metáfora, como outra imaxe existencial, nin mesmo tendo en común o mesmo camiño ( a mesma raia) estamos ubicados no mesmo lugar. E, nesta reflexión narrativa, o autor lembrou tamén autores clásicos que escribiron sobre Ourense, entre eles Antón Risco, que sendo un dos mellores e máis interesantes narradores actuais fica condenado ao esquezo, á ignorancia. En realidade, o texto de Martínez Oca percórreno bastantes outros autores, xa que ese grupo de amigos, non sempre co a mesma intensidade, cultiva a afección pola lectura na adolescencia, a lectura é un dos seus amores. Un, material, cheo de abstraccións, a carón doutro(s) cuxa imaxe é carnal e ven e desexan todos os días, María.

Evidentemente, esa xuntanza amical, co propósito antes mencionado, é un punto de inflexión a partir do cal as personaxes centrais van remerorando como foi o seu paso pola vida. A emigración, o paso por diferentes países e culturas, tanto de América como de Europa, é outro periplo que lembra a Otero Pedrayo. Aquí non hai mapa de Fontán catárquico porque a catarse no é un destino senón un proceso, o proceso de rememorar tres vidas que escolleron distintos camiños mais que, cando a vida llelo esixe, volven atoparse “na mesma raia”. Escolleron? Realmente podemos escoller o camiño a seguir na vida? Até que  punto? Até que punto este non está determinado por factores externos a nós? Até que punto o azar non intervén nos camiños que escollemos?

Non se sorprenderá ninguén se dicimos que o obxectivo vital primordial, nos tres casos, é o de atopar alguén que os ame. Un alguén que non ten porque ser unha única persoa, e non pasa nada se son varias personaxes. Isto hai que tomalo con certas precaucións, porque, logo desde primeiro amor imposíbel de arrincar, os demais serán circunstanciais, non moi románticos e mesmo de conveniencia. En definitiva, unha compañía fiel, e definitiva polo menos nun certo tempo. Mais tamén iso é circunstancial. No fondo, o único que en nós permanece é a memoria. A memoria é o único vínculo que non esboroa o tempo porque, xustamente, é o único que por un lado constata o paso do tempo e por outro nos fixa nese devir.

ASDO.: Xosé M. Eyré

crítica de AS DESTERRADAS, de Carme Varela, en Xerais

O ESPOLIO DOS MOSTEIROS GALEGOS

Título: As desterradas

Autora: Carme Varela

Editorial: Xerais & Xunta de Galicia

Existen varios motivos polos que nos alegramos desta publicación. Imos alá. É un título máis da Biblioteca Dramática Galega, coleccióm imprescindíbel para que o teatro galego vexa a luz en negro sobre branco, a dramaturxia galega actual ten un nivel envexábel, e non só cando se trata de títulos premiados, como nesta colección. Damos a boa vinda tamén a unha nova autoría no noso panorama dramatúrxico, Carme Varela. Non é que o nome de Carme Varela sexa descoñecido, non só no mundo do teatro (por sinal, foi Directora de Produción do CDG) ou do audiovisual (pois tamén participou en publicidade e curtametraxes), mais esta é a súa estrea como dramaturga. Alén diso o nome de Carme Varela tamén se vincula coa asociación O Sorriso de Daniel, da que é secretaria e cofundadora, que tanto leva feito pola protección e divulgación do patrimonio medieval (especialmente do románico) galego.

            Para máis de todo iso, Carme Varela preséntanos un tema moi pouco tratado nas nosas letras e que ten unha especial importancia na nosa Historia: a subordinación do monacato galego ao castelán e a loita dos mosteiros galegos pola súa independencia. Esta subordinación da obediencia benedictina feminina, como se denuncia na obra de Clara Vidal, leva a aparellado o espolio das riquezas dos mosteiros galegos, que pasan a engrandecer a Coroa de Castela. Un roubo en toda regra deseñado e executado polos Reis Católicos (?, sic.) e que forma parte da Doma e Castración do Reino de Galiza. En realidade, o interese central da obra radica niso, en presentarnos a resistencia dun pequeno mosteiro galego de touquinegras, como lles chamabas ás monxas de San Bieito, neste caso o Mosteiro de Albeos, perto de Portugal, onde é requerido que as monxas pasen a formar parte  do mosteiro de Antealtares compostelán, abandonando o seu, con todas as súas prevendas, dereitos e posesións. Quen executa esta orde é unha personaxe, secundaria porque só aparece nos diálogos das monxas, chamada frei Rodrigo de Valencia e que morrería  pouco despois da acción que nos presenta este enredo teatral, deixando na Historia só a pegada de ser a persoa encargada polos RRCC para executar os delirios de grandeza de Isabel e Fernando  -dos que seica o “tanto monta, monta tanto” non se refire á cota de poder que tiñan, senón ás súas aventuras extraconxugais.

            Cómpre dicir tamén que esta peza, Premio Álvaro Cunqueiro 2020, forma parte das actividades para desenvolver no seo da asociación O  sorriso de Daniel, da que xa falamos.

            Deste xeito, As desterradas, presenta o canónico esquema presentación-desenvolvemento-conclusión. A presentación faise eco, sobre todo, da riqueza do modesto mosteiro de Albeos a partir da extraordinaria colleita de feixóns que aquel ano tocou en sorte, e da querenza que as monxas teñen polo seu mosteiro e como este lles soluciona as súas necesidades vitais permitíndolles a plena realización do seu compromiso con Deus. Desde aí, o ambiente dramático vai ir in crescendo, mediante denuncia (nos diálogos entres as monxas) do espolio e a negativa destas a se deixaren roubar ao teren que abandonar Albeos e ir a un Antealtares onde saben que xa con anterioridade non foron ben recibidas nin tratadas. Así que a “crónica do desterro” é tamén unha “crónica da rebeldía”. E hai que dicir que esta rebeldía non só atinxe ao roubo, ao espolio dos bens do mosteiro de Albeos, senón tamén á xente do común, que coa súa ausencia se verá desprotexida, pois son as monxas as que coñecen, procuran e gardan as herbas coas que tratar as doenzas que poidan padecer. Os mosteiros eran tamén as boticas, as únicas boticas que existían. Claro que isto, que a xente puidera morrer a causa de enfermidades que non sabían/podían curar…isto pouco lles importaba a eses reis chamados católicos.

            Dentro do que cabe agardar en personaxes que son monxas (tamén hai quen non) e o status que teñen no mosteiro, os diálogos son moi realistas e neles vese un xogo de personalidades complexas e diferenciadas, aspecto que en grande medida axuda e tira da lectura, non só reproducindo a tensión dramática do espolio do mosteiro, senón afondando no que isto significa para cada unha das touquinegras e tamén nas relacións que se establecen entre elas, constituíndo un fresco humano desde o cal a denuncia do espolio acada non só dimensión “política” senón tamén humana. Desde esas dúas dimensión establécese a rebeldía das monxas. Que se xa é complicado ser rebelde na vida normal, cando se debe obediencia relixiosa esta ten moito máis valor, pola valentía extra que as personaxes teñen que demostrar.

ASDO.: Xosé M. Eyré (Membro da Asociaicón Galega da Crítica)

crítica de FINAL FELIZ, de Xavier Queipo, en Xerais.

ONIRISMO E SERENIDADE

Título: Final feliz

Autor: Xavier Queipo

Editorial: Xerais

É indiscutíbel que Xavier Queipo é o nome dun dos autores máis consistentes da nosa narrativa, alén do formato xenérico escollido, sexa na brevidade ou nos espazos máis longos. Como tamén que o eixo realidade-onirismo-ficción parece nuclear boa parte do seu corpus. Deteñámonos unha chisca nesta tríada, pois o elemento intermedio (onirismo) ou ponte, tanto pode formar parte da realidade (por moito que nazan e medren desde a parte non racional do cerebro, para min, polo menos, iso non lles resta status de realidade) como da ficción (pois, como diciamos, nacen e se desenvolven fóra do cerebro racional). O mesmo Xavier Queipo, en palabras preliminares, reclama atención a este onirismo, que alén do dito presenta unha característica peculiar á que atenderemos nas seguintes liñas.

            Porén, e como libro de relatos que é -ás veces contos, como que pecha o volume-, a temática é moi variada ainda que se se poida establecer certa contiguidade, por sinal nos dous primeiros, onde dous homes pertencentes a culturas sociais diferentes se atopan. No primeiro caso, nun alegato antibelicista, pois quen primeiro perde nun escenario bélico é a humanidade. No segundo son súas culturas que se atopan, diferentes mais na procura de conxunción, porque se algo é seguro é que as xentes de culturas diferentes se entenden e mutuamente se enriquecen se non andan polo medio a política ou a relixión.  “Azul cobalto contra verde malaquita” é unha parte de texto compartido por ambos relatos, e, se queren, nesta contiguidade entraría tamén o terceiro, que, sen repetir texto, si nos volve a un escenario bélico onde dous amantes afastados pola guerra se procuran. Procuran. Porque o ser humano, mentres estea vivo, sempre anda á procura de algo ou de alguén. Ben se pode dicir que a procura é unha constante invariábel tanto nos enredos literarios como na vida mesma.

            Logo continuarei falándolles doutros relatos. Mais agora penso que é o momento de dicir que o que os caracteriza a todos eles é a serenidade transmitida pola forma en que son contados. Nunca hai exaltación, nalgúns casos mesmo se podería agardar certa amargura ou decepción vital, porén o único que hai en todos eles é ese punto de vista sereno, maduro, propio de quen xa non se altera por duro que sexa o tema, propio de quen non se altera porque sabe que é a serenidade o que garante o equilibrio necesario, o equilibrio que tan necesario é sempre, en todo momento. Un dos relatos onde mellor se percibe isto é en “O muíño dos Concheiros”, no cal o enredo nos conduce a eses tempos da infancia que tantas veces adoitamos idealizar, e non é que aquí non haxa idealización, que a hai, mais sempre desde a serenidade.

            Esa serenidade que nos transmite a forma de contar non evita que nos sintamos atinxidos, non narcotiza a sentimentalidade de quen le. Máis ben, ao contrario. Desde ela, a gravidade ou dureza dos enredos resulta aínda salientada. Por sinal, no relato que segue a procura é do pracer a través da dolor. Sen dúbida existen sensibilidades para todos os gustos, e todas son respectábeis, mais, particularmente, cústame un mundo entender esta. Ou, aínda peor, cando no que segue aparece a autoflaxelación na procura do perdón por ser diferente. Ninguén debe pedir perdón por ser diferente. Ninguén. Porque todos somos diferentes malia o capitalismo pretender que o consumo nos iguale.

            Xa sería raro que o mundo do mar non mergullara nalgún dos relatos. E así acontece en “Navalla”, onde por un lado se nos aproxima a dureza da vida no mar e por outro se transgriden as fronteiras entre o imaxinario onírico e a realidade, pois a ver quen lle nega a un “lobo de mar” que o que conta só é posíbel que o crea quen teña moita imaxinación. E este non é único caso, xa que en “Nerea” pónsenos diante dun posíbel caso de licantropía.

            Outra das características, xa non só deste volume senón do corpus narrativo e Xavier Queipo, é que os escenarios onde transcorren os enredos nos leven por xeografías que nos son pouco familiares. Por sinal, e xa que tristemente  está de actualidade, Kiev, unha Kiev sen guerra, poboada por unha sociedade de moral ríxida e nada comprensiva con prácticas sexuais fóra da ortodoxia. Unha ortodoxia que ás veces se pode facer moi difícil de entender, como en “Paulos de Taragoña” onde, tamén outros tempos, en tempos  pasados, se aferrollaba a quen era diferente e, dado o estado dos avances médicos naquel entón, quizá era unha das solucións lóxicas, aínda que custe, porque custa, entendelo.

            Pon cabo ao volume o conto que dá título ao libro. “Final feliz”. Que ten iso, un final feliz e que reivindica tanto o mundo da lectura en voz alta, como o mundo da escrita á hora de aturar un mundo hostil onde a humanidade perde parte do que chamamos humanismo ou solidariedade entre a xente. E tamén, tamén a solidariedade interxeracional, pois aquí é unha moza quen axuda a vivir e morrer a un home de idade avanzada.

            En resumo, caracterizan Final feliz, tanto a serenidade propia do punto de vista da maneira de contar, como o incesante escarvar nos resquicios do que podemos atopar de humano na diversidade de seres que camiñamos por este mundo. Unha lectura que nin espanta nin deixa a ninguén indiferente, das que un gusta ler pouco a pouco, saboreando unha prosa sen pirotecnias, contida na xusta medida mais ren renunciar a nada por iso.

ASDO.: Xosé M. Eyré

(Membro da Asociación Galega da Crítica)

crítica de O ROSARIO E A BUGUINA, de Xosé Ricardo Losada, en Galaxia.

DOUS MUNDOS EN COLISIÓN

Título: O rosario e a buguina

Autor: Xosé Ricardo Losada

Editorial: Galaxia

Resumindo: o século XIX trouxo os grandes romances, con enredos complexos habitados por moitas personaxes; xa no século XX chegaron os romances de moitas personaxes onde o enredo común o tiña que poñer quen lía, tipo Manhattan transfer ou La Colmena (por citar ao mestre o aprediz, Dos Passos e Cela); o uso de galerías personaxes amplas tamén é usado na narrativa de xénero como estratexia para pospoñer o desenlace. Por resumir e rematar rápido. Porque o insólito son as novelas con moi poucas personaxes, dúas neste caso. E falamos de novelas, non de romances, sabendo que a novela posúe unha trama única e poucas personaxes, ao revés do romance. Con todo, novelas como esta O rosario e a buguina de Xosé Ricardo Losada, gañadora do Torrente Ballester 2020, son, como diciamos insólitas. E quen escribe debe facer gala dun oficio narrativo máis que notábel á hora de manter a tensión, pois a dificultade é moi grande E isto debe ser tido en conta. Non é o mesmo enfrontar un proxecto narrativo convencional, que  outro, como este, absolutamente excepcional porque conta con moi poucas personaxes. E non só iso, hai que engadir que quen le xa ten unha idea moi aproximada de como vai ser o desenlace, o cal constitúe outro reto máis á dificultade antes exposta.

            Explícolles. O enredo de O rosario e a buguina é simple, relata os días previos á morte do poeta Manuel Antonio, concretamente a relación que se establece entre el e a súa nai, ambos tratando de facer comprender á outra ou o outro os seus respectivos universos vitais, que son antagónicos. Dunha banda está a relixiosidade ríxida, intransixente, que guía o modo de vida da nai; e doutra banda contamos co espírito libre de Manuel Antonio, que o único que quere na vida é ser poeta, cousa que non entende para nada a súa nai. E non lles vou contar máis nada do enredo. Abonde con iso. Con eses dous mundos en colisión, ambos tratando de explicarse e ambos, malia seren tan antagónicos, mantendo o amor materno e filial, ou ao revés tamén.

            Para acadar éxito en proxecto semellante, Xosé Ricardo Losada non só tece con mestría esas dúas personalidades contrarias, habilitando o contraste entre as dúas como motor que conduza o discurso. Evidentemente, úsase esa estratexia narrativa, alternando a narración en primeira persoa das dúas personaxes, de xeito que o contraste actúe como imán lector. Porén, como intermediario líquido contrastivo, bota man dos versos de De catro a catro, tamén desde as dúas perspectivas, da da nai que non entende as novidosas composicíóns do fillo, tan diferentes da poesía tradicional, e tamén da perspectiva de Manuel Antonio, tratando de que a nai comprenda, aínda que só sexa un pouco, os seus anovadores versos. E para isto cómpre, por suposto, ser un bo coñecedor xa non só da peripecia vital de Manuel Antonio e a súa relación coa familia, senón tamén coñecer polo miúdo a sentimentalidade expresada en tan senlleiro libro de poemas.

            Hai outras personaxes, certamente, algunha ben importante para Manuel Antonio, como o pai, por sinal. Ou a nai de Rafael Dieste, que lle ensina un mundo cheo de color, fronte á escuridade austera que fai reinar na súa casa a nai de Manuel Antonio. Son personaxes que aparecen nos relatos da nai ou de Manuel Antonio, que son as dúas personaxes sobre as que se arma a novela. Unha novela que, malia coñecermos o remate e ser só dúas personaxes, mantén o interese lector desde o inicio deica o final, resultando nada sinxelo pospoñer a lectura para sesións sucesivas. En circunstancias semellantes a esta cabería falar de gradación na expresión da sentimentalidade das dúas personaxes á hora de se aproximaren. E nesta novela xógase coa esperanza lectora desa aproximación, pois sempre é desexábel unha boa comunicación nai-fillo. Porén non percibimos tal gradación. O que se le son as tentativas de Manuel Antonio para que nai entenda o modo de vida que escolleu, tan diferente do dela. O que se le son conatos de comprensión por parte da nai, frustrados finalmente por unha relixiosidade levada ao extremo. Quedará para quen le establecer até que punto lograron facerse comprender eses dous mundos en colisión, nós non o imos desvelar.

            Todo isto escrito cunha prosa clara e limpa, que foxe de artificios e se centra en lograr unha narración fluída. Sendo só dúas personaxes, esta é unha novela de personaxes, non de narrador. Interesa máis a clareza expositiva que o artificio narrativo, e que gaña é precisamente quen le.

ASDO.: Xosé M. Eyré

(Membro da Asociación Galega da Crítica)

a propósito de E O SOL ERA ELA, de Medos Romero, en Afundación&Centro Pen&Xunta

AMARSE EN SI OU A POESÍA PURA

Título: E o sol era Ela

Autota: Medos Romero

Editorial. Xunta de Galicia & Centro Pen& Afudación

Así, sen máis preliminares e de primeiras, o estado de axitación interior en que as diferentes lecturas me deixaron obrígame a comezar confesándolles que este título Medo Romero, co que gañou o Premio Afundacón 2021, é un dos que máis me abalaron por dentro e máis me impresionaron de cantos lin nos últimos anos, se cadra na última década. A seguir vou tratar de explicarlles as razóns.

O pomario comeza así.

                        Como vou amarme en alegría

                        se ninguén me deprendeu a iso,

                         se non recordo a túa man serena

                        bendicíndome e dándome

                        permiso para medrar e serme?

A dureza do estrañamento pola falta de amor, pola falta de amor a si mesma, de si a si mesma, bate en min como a máis pesada lousa que calquera poida imaxinar. Porque se unha (ou un) non se ama si mesma ( ou mesmo), quen a/o vai amar mellor? O exilio do amor por si mesma, de entrada, introdúcenos no árido mundo do non-afecto, do desfecto, dunha maneira tan brutal que só a expresión poética máis limpa e natural consegue. Véxase que en todo o poema non hai unha palabra de máis, ningún adxectivo ou cualificación ou calquera outra impresión en negro sobre o branco papel, que pexe ou entorpeza o limpo e natural fluír desa queixa, desa pregunta que expón o eu poético á máis dura, pétrea, realidade que un poida imaxinar, a carencia de amor por unha mesma. Esa expresión tan natural e limpa vaise xeneralizar no resto do poemario que nos queda por ler. E creo que non existe mellor maneira de definir a poesía de Medos Romero que a que posibilitan estas dúas palabras, expresión natural e limpa. Natural, porque Medos Romero non precisa botar man das figuras retóricas, e tantas son, que o xénero poético pon ao seu dispor. Afirmo isto a sabendas de que algunha si hai, como por exemplo o contraste, porén esa(s) situación(s) aparecen porque son lóxicas á hora da decodificación, da lectura, pertencen ao plano do contido e non do formal, e tamén as que teñen que ver co ritmo, co tan coidado ritmo expositivo. E limpa, porque como xa adiantei esa naturalidade esmerilada leva a que os versos flúan sen nada que empeza, que entorpeza a súa expresión. De resultas cabería pensar que despois destas dúas cualidades, a lóxica conduciríanos a pensar en algo semellante  ou parecido á sinceridade, porén nunca cuestionei nin cuestinarei que as autorías poéticas sempre son sinceras, inclusive son sinceras a pesar do famoso finximento propio das voces poéticas que precisan desdobrarse para desde a distancia obter unha panorámica que axude na introspección, na explicación do sentir ou ser. Tamén lles digo que no poemario de Medos Romero si existe esa distancia panorámica, porque a dá o propio paso do tempo; este non é un poemario iniciático, é un poemario de madurez, só desde ela é posibel imaxinar textos coas dúas cualidades antes mentadas.

            Tamén de resultas, ou en consecuencia, a un aparéceselle nas mentes a poesía  pura, esa poesía que procura esencialidade da palabra. O contido temático é tan urexente, vitalmente tan duro e importante que son a naturalidade e limpeza expresivas as que fan salientar e significar na extrema severidade e rigorisidade que en cada poema que leo sinto a pesada lousa sobre min, a pesada lousa dunha realidade incontestábel: edúcasenos para todo, agás para amarnos unha a unha mesma ou un a un mesmo. Non hai volta de folla. Sendo, por demais, momento para indicar que, aínda que pareza incríbel, o plantexamento temático da autora d´As Pontes cabe distinguilo como orixinal. Si, orixinal ou pouco frecuente, se o prefiren.

Ela, a voz poética da muller exposta na máis terrible das soidades, entre o seu universo interior e o cosmos. Indefensa, inerme: exposta. Cada poema é un berro, estou tentado de dicir, mais o berro é consubstancial coa urxencia, e cunha desesperación tantas veces súpeta e a-reflexiva, e aquí non, cada poema é un exercicio reflexivo que tampouco quero confundir coa queixa porque a queixa leva moitas veces apegada certa resignación, e aquí cada poema é unha denuncia, unha denuncia que sobrecolle por esa dor tan fonda transmitida de xeito tan natural e limpo. Esa voz exenta dos paraísos da infancia (as nenas non preguntan, sofren sen maís)(23) e, sobre todo, da ausencia de mans que a agarimen no proceso de serse en si mesma, de xeito que sente o desenraizamento como esencia definitoria onde contrasta o amor que sente pola nai (venerándote de xeito enfermizo ) ( 27), ela, desamparada e perdida no bosque, desamparada e perdida no bosque da vida, ese labirinto, esa soidade existencial tan rosalaina (sei que me chaman a tola) se se quer, mais aquí as referencias intraliterarias son o de menos. Si, ela, a muller exposta, desenraizada, expulsada ao mundo, inoculada do veleno do desamor, mais aínda así solidaria ( Que sabedes vós das mulleres de meu (…)?) (33) a pesar do abatemento profundo…Nestas, só a comuñón coa natureza lle serve de algunha axuda, único amparo para quen nace co  selo tráxico dos tristes (39), en permanente agonía e desasoego, consciente da ablación cerebral (41), de que non poderá deter os ímpetos dos cabalos que a posúen e se reviran nela, sometida ao caos, castigada por ser muller do bosque, golpeada coa meirande brutalidade, a do desamparo absoluto, non me queda por quen chamar / tralos corredores da distancia (40)

            Esa soidade, esa doenza do desamor como condena, obrigádesme a respirar, a sentir (55), onde se activa un amor que non existe (…) (56) , chamando por quen non está, por quen non escoita, por quen non agarima.

                        Co meu corazón rachado,

                        exhausta,  sempre caio nos brazos

                        da túa ausencia. A nena que sempre

                        preguntaba: Agora de quen son eu?

                        A onde pertenzo sen medida? (48)

Esa conciencia de ser un corpo inerte (60), a negación rotunda de min mesma na doenza implícita /de ser a esquecida sempre (62), á que o abandono se lle transforma en loucura, para sentirse humana e viva só na natureza, na árbore acha identificación posíbel e única forma de ser ao fin salvaxemente humana.

Só resta dicir que este enorme poemario vén prologado por outra enorme poeta, Eva Veiga, quen establece as coordenadas en que se manifesta o eu poético de Medos Romero, no punto axial do paradoxo, entre a carencia e o desexo, veleno e antídoto, descenso e subida, morte e nacemento, como se le na contracapa.

ASDO.: Xosé M. Eyré

máis a propósito de O OBXECTO MULLER E O XIRO ONTOLÓXICO, de Inma Otero Varela, en Euseino?

A MULLER EPISTEMOLÓXICA E A MULLER ONTOLÓXICA

Título: O obxecto muller e o xiro ontolóxico

Autora: Inma Otero Varela

Editorial: Euseino?

Non é habitual que escriba dous textos sobre un mesmo libro. Mais hai circunstancias que me poden. Como neste caso. O obxecto muller e o xiro ontolóxico, entendo que debería ser un libro moi agardado, pois pon a muller ( ou o obxecto muller ) no centro da actualidade filosófica, e isto non se entende sen a súa proxección social. É posíbel que haxa que agardar a que o  tempo sitúe no seu merecido lugar este imprescindíbel contributo de Inma Otero ao estudo da muller. É. Mais non é desexábel, non na miña opinión, pois ese adiamento supón unha perda de tempo,e o tempo ten o valor do ouro.

Quen teña certas prevencións a cerca dos discursos filosóficos, como textos de lectura difícil por consideralos abstraccións nas que é doado perderse, pode ficar descansad@. Este non é o caso. A lectura deste libro resulta doada, entre outras cousas porque clareza expositiva é unha das características que o definen.

Como xa dei conta bastante pormenorizada do contido de O obxecto muller e o xiro ontolóxico, con anterioridade, focalizarei o que vén a continuación e van ler desde un punto de vista, atento sobre todo ao xiro ontolóxico, que procure tamén a meirande clareza desde a premisa expositiva.

Primeiro: Que significa iso do “xiro ontolóxico”? Pois ben. O ser humano vén sendo obxecto de estudo (ou autoestudo) por parte da filosofía e arredores desde que esta existe. Que sucede agora, que hai de novo para que falemos de “xiro”?. Sigan lendo.

Segundo: a muller epistemolóxica. Na construción da identidade do obxecto/ser muller vén sendo moi importante o relato social. É unha definición moi apegada á etimoloxía ( espisteme = coñecemento; logia, de logos = discurso), si, certamente, mais creo que ha ser útil desde a súa simplicidade. Así continuando, na identidade do ser/obxecto muller ten unha importancia capital o relato social no cal a muller era obxecto de minusvaloracións patriarcais: que se as mulleres non serven para isto ou para aquilo, que se o lugar da muller era a casa, que se o destino da muller era satisfacer as esixencias masculinas e ter fillos e crialos e non se meter onde non a chamaban…esas cousas que tod@s sabemos porque aínda aboian so substrato social e non hai tanto tempo que politicamente esa era inclusive a “muller ideal”. É dicir, a denuncia e loita contra esas minusvaloracións do relato social foi e é unha das claves da loita feminina por ter os mesmos dereitos que os homes e a mesma consideración social. Iso no hai quen o negue. Nin tampouco que aínda, a día de hoxe, continúa sedo necesario. Tampouco se poden negar logros, sobre todo se confrontamos a sociedade na que vivimos con outras contemporáneas, mais aínda non abonda, aínda queda moito camiño por andar.

Terceiro: o xiro ontolóxico significa abandonar esas loitas? Non. Para nada. Simplemente dá cobertura filosófica a unha nova maneira de entender a identidade do obxecto/ser muller.

Cuarto: a muller ontoloxíca. Chámolle “muller ontolóxica” porque do que falamos é do ser/obxecto muller desde o punto de vista da ontoloxía máis actual. Ontoloxía: parte da filosofía que estuda as realidades existentes. Aquí, pártese da ontoloxía crítica de Maurizio Ferraris segundo a cal os obxectos (cousas, realidades, entes…) existen fóra do relato, do discurso, social como existen calquera dos outros obxectos (Ollo, isto non nega o relato, o discurso, chamémoslle epistemolóxico, senón que o resitúa): os obxectos naturais, os obxectos sociais e os obxectos ideais. Inma Otero defenderá que a muller é un obxecto social, non natural. Esta teoría de Ferraris compleméntase despois co pluralismo ontolóxico de Markus Gabriel, segundo o cal os obxectos existen dentro dun “campo de senso”, e nese campo de senso ben debemos entender o relato epistemolóxico, o relato social.

Quinto: velaí teñen “o xiro”. Que é xiro porque resitúa, reubica a definición identitaria primaria do obxecto muller. O que antes constituía o “relato epistemolóxico” ou o discurso social que condicionaba a definición do obxecto  muller, agora  é un “campo de senso” ou un dos campos de senso porque existimos dentro de múltiples campos de senso. Un dos principais, e que despois vai estudar a autora, é o do xénero, interesándose tamén pola enmendabilidade dos osbxectos existentes nos campos de senso. Enmendabilidade, é dicir, capacidade para modificar unha concepción dada. O tradicional M e F (maculino/feminino, home/muller) ponse en cuestión xa non só pola existencia de mulleres que adoptan o sexo masculino ou homes que adoptan o sexo feminino…senón porque hai sociedades onde o binomio fica superado e inclusive as novas tecnoloxías lle introducen moitos matices novos. Por certo, o  obxecto muller obxecto tamén será estudado.

Sexto: que o obxecto muller sexa un obxecto autónomo (onotoloxía) non nega, repetimos, os campos de senso en que se manifestan os relatos (epistemoloxía) sociais sobre a muller.

Sétimo: desde agora, os estudos sociolóxicos sobre a muller contan cun marco teórico filosófico en que encadrarse. Ademais, e isto é importante, escrito por unha galega. Xa non é necesario importar desde outras culturas, por próximas que sexan. Cómpre valorizar na súa xusta medida esta grandísima achega de Inma Otero. Van alá para catro meses desde que viu a luz este estudo que entendo debería ser agardado como auga fresca no día máis solleiro, por iso me estraña o silencio a que de momento se ve relegado. Deberíase estar brincando de ledicia.

ASDO.: Xosé M. Eyré

a propósito de QUE TEMPOS!, de Xaquín Marín, en Embora Edicións

XAQUÍN MARÍN, O HUMOR ABSOLUTO

Título: Que tempos!

Autor: Xaquín Marín

Editorial: Edicións Embora

Ben, antes de nada, aclararei a razón do título. Non quero con el significar que Xaquín Marín bote man de todos os tipos de humor gráfico posíbeis, hai tantas tipoloxías que calquera se un perdería nelas e, alén diso nesas tipoloxías non todas as formas de humor teñen utilidade social, e esta é unha constante no humor de Xaquín Marín, as súas viñetas sempre teñen orixe nunha fonda reflexión social…que non ten porque ser sisuda, en tantas ocasións reflicte unha lóxica incontrovertíbel nacida da extrema conciencia de clase e tamén de nación. Mais non vou ser eu quen se aventure a definir un humor no que Anxo Mena, Alfredo Conde, Francisco Castro, María Xosé Porteiro, Eva Veiga, Félix Maraña, Anxo Franco, Yolanda Castaño, María Solar, Miguel Toval e Alberte Ansede, pousaron os seus ollos escrutadores na mesma tentativa á hora de presentar os diferentes capítulos do  libro.

            A razón do meu título é moi sinxela e trata de describir o libro doutro xeito. Que tempos! É ese libro que tanto desexamos porque á hora de obsequialo constitúe un éxito seguro. E á vez é o obsequio que tod@s desexariamos que alguén nos fixera. Por iso digo que é humor absoluto, porque tanto satisfai a quen o obsequia como a quen é obsequid@.

Anxo Mena, é quen prologa o libro, salientando                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                 a militancia crítica, social e humanística desta selecta temática das viñetas de Xaquín Marín. Despois, Alfredo Conde introduce o mangado de viñetas tematizadas a redor dos “desastres naturais” (digo isto con moita ironía, nótese) onde podemos atopar desde o Prestige até os lumes que tanta Galiza teñen queimado, e os eucaliptos (“Galicia conta con máis eucaliptos que os que hai en todo o continete australiano” que os provocan, Conde salienta a capacidade crítica e fondura da mensaxe das viñetas do Xaquín: “O debuxo de Xaquín di máis que vinte editoriais xuntas”

            Un texto de Francisco Castro dá entrada ás viñetas que teñen “o problema da lingua” (máis ironía) como tema, identificando o estilo dos debuxos de Xaquín Marín como unha mestura entre Andy Warrhol e Castelao, fixándose no “exercicio lúcido do humor intelixente” que leva ao “escarnio” da realidade realizando desde un humor que nace “do amor a un país,  a unha cultura, a unha lingua, a unha paisaxe, a un xeito de ser e de sermos”.

            María Xosé Porteiro dá entrada á selecta que se ocupa do “migrantes”, realizando unha breve e intensa panorámica deste fenómeno social que atinxe a todo  o mundo e salientando a “xenialidade e agudeza” das viñetas de Xaquín Marín. Eva Veiga, encargada de prologar as viñetas que teñen como tema o clima, cualifica as viñetas de “alfaias” procedentes “dunha sutil decantación dun esforzo tanto formal como intelectual á fin de (…) entender aquilo que afecta á sociedade” e define as súas viñetas como “dardos”, recunca ao inserir a Marín nunha tradición que arrinca en Castelao e mesmo acha nas viñetas de Xaquín “unha poética propia (…) que pon ao descuberto a estulticia e irresponsabilidade do ser humano” a través dunha “mordacidade” “construtiva”.

            As viñetas arredor do terrorismo veñen precedidas das palabras de Félix Maraña, quen sinala que o humor de Xaquín Marín procede de alguén que leu  con oito proveito a “Fernández Flórez, Camba, Cunqueiro y el gran padre Castelao”. A propósito disto, Eva Veiga lembraba tamén a Celestino Fernández de la Vega. Maraña di que o humor de X.M. é unha forma de se  enfrontar á barbarie “en todas sus formas” desde a “remoción de conciencia” que provocan os seus debuxos

Pola súa banda, Anxo Franco prologa un mangado de viñetas que ben poderiamos titular “Dos nosos tempos”, como fixera Cuevillas, pois son viñetas a escarnecer a “filosofía de vida” (expresión miña) dos tempos en que vivimos. O prologuista cita a Charles Chaplin e so seus “Tempos Modernos” onde anunciaba “ o tráxica que pode resultar a estupidez humana por moito que se adorne de eficiencia e produtividade. Pois “Xaquín Marín retrata nestas obras, con distintos estilos e ténicas, a erosión da vida moderna”. Cómpre indicar que neste mangado entran as colores nas viñetas.

Porén, cando é a vez de tematizar a xustiza, viñetas prologadas por Yolanda Castaño, volven ao branco e o negro. Un negro que a prologuista cualifica de “brillante”, porque é co negro que X.M. dá forma nos seus debuxos, e tamén porque estes nacen dunha “firmeza ética” da que nace da “conciencia de clase posta en  negro sobre branco, tomando liñas e formas para berrar sen palabras.(Engado eu “que á única maneira que nos deixan berra a galegas e galegos  cando nos rouban a lingua)”. Considera a Xaquín Marín como pensador e debuxante único, con quen se “rompeu o molde”.

O capitulo que se centra nos sentimentos e pensamentos que a X. M. lle espertan un determinado número de personaxes, é María Solar, quen reproduce unha conversa de Xaquín con Fraga Iribarne a respecto da recepción que este tiña dos debuxos do xenial X. Marín. Outras personaxes que aquí aparecen son Donald Tump ou o Rei Juan Carlos. Salienta María Solar a estreita relación que mantivo X. M con don Isaac Díaz Pardo e salienta a “sinxeleza do profundo” das viñetas do homenaxeado.

Outro conxunto de viñetas que tematizan lados escuros da sociedade actual, prológaa Miguel Toval quen salienta a dupla condición de debuxante e filósofo na súa tarefa diaria de alegrarnos o día con humor repleto de trascendencia social crítica, tamén como forma de protesto perante a “resignación” que din que é inherente ao ser galego fronte aos abusos e ultraxes.

Pecha estes prólogos capitulares Alberte Ansede, quen salienta a “enteireza e valentía (…) como para non deixarse intimidar pola atmosfera do pensamento único”. E que as viñetas de X. M supoñen un exercicio de liberdade, “que é un camiño sempre en construción”.

Con este título van aló máis dunha ducia de libros coas viñetas de Xaquín Marín, que supoñen outras tantas homenaxes a un cronista da sociedade irrepetíbel que desde as súas viñetas nos lembra a necesaria solidariedade coa xustiza social desde unha incuestionábel esencia de galeguidade, que contrasta coa banalidade con que certos partidos políticos nos consideran.

E Embora Edicións consolídase como a editora que máis o lembrou.

ASDO.: Xosé M. Eyré

crítica de O CERVO E A SOMBRA, de Diego Ameixeiras, en Xerais.

BOA NOVELA NEGRA

Título: O cervo e a sombra

Autor: Diego Ameixeiras

Editorial: Xerais

Despois de tanto barullo mediático onde se presentan novelas policiais ou detectivescas como se foran novelas negras, e despois de tanto tempo desmentindo esas mañas, ter diante dos ollos unha boa novela negra, unha novela negra que responde perfectamente á definición do xénero narrativo negro, non só resulta unha satisfacción ben grande, senón que un queda reconfortado. Despois de todo ese barullo, unha cousa fica diáfana: a novela negra ten mellor aceptación entre lectoras e lectores, ten máis prestixio entre o  “público” (segundo a etiqueta consumista) e iso está afectando  aos discursos que en realidade son auténticas novelas negras, máis alá da “hibridación xenérica” e mesmo dunha tipoloxía xenérica confusa, que tende a identificar ambos xéneros.

            Ao autor, Diego Ameixeiras, as atmosferas abafantes e complexas que caracterizan o submundo da sociedade ourensá, como ben ten demostrado o seu corpus narrativo, non lle son novas. Se ben Horacio Dopico, o seu protagonista máis querido se vía mergullado en enredos tisnados de negro, como fío condutor, nesta caso Ameixeiras prescinde del, non o precisa a el nin aos seus diálogos acedos, chispeantes e propios do antiheroe clásico estilo Dashiell Hammett ou Raymond Chandler. Para nada, nesta ocasión bota man dunha personaxe que deixou de drogarse, axuda a unha mestra anciá e colabora cun cura na repartición de alimentos aos máis necesitados, el é o fío condutor do enredo. Unha personaxe atrapada, pois aínda que el non se droga xa, si se verá na necesidade de “trapichear” a baixa escala como método de supervivencia, para poder vivir. A súa vida liberada da droga contrasta coa doutros que aínda seguen no vicio. Contrasta dunha maneira sintagmática, máis tamén paradigmática porque eses amigos aínda viciados lembran o que el, Mateo, foi antes. E, sobre todo, o plano paradigmático verase catapultado cando entra no enredo Irene, porque cando Irene volve á vida de Mateo tamén volve unha historia de amor que puido ser marabillosa e rematou mal. Iso e a posibilidade de retomar  aquela velle relación. Porén, do enredo en si, non quero contar moito máis.

            O primeiro que salienta é a construción da personaxes, tanto Mateo, como Irene, como o cura e o resto da galería, saben a autenticidade. Novela ambientada en Ourense, a configuración das personaxes está, polo tanto moi coidada, ao servizo dun realismo que respira verismo en todos os seus aspectos. Este extremo coidado narratatorial, para o crítico resulta doadamente perceptíbel, porén pode ficar desapercibido para quen le, pois Diego Ameixeiras segue a súa máxima de narrar con axilidade e eficiencia. Porén, unha lectura demorada revela un coidadísimo uso da adxectivación e da atribución, que dan a  entender que estamos diante dun discurso moi traballado.

            En canto á perspectiva desde a que se narra o enredo cabe mencionar unha poisición de neutralidade, aínda que se conte en primeira persoa, de xeito que as arestas, as fendeduras, as sombras, da vida de Mateo fican ao descuberto con naturalidade. Mateo segue a ser un “perdedor”, unha personaxe que a vida golpeou con dureza, e aínda que conseguiu saír do vicio, continúa sendo alguén que sobrevive na procura de esperanza, dunha esperanza que o confirme como sobrevivinte. Irene ten un rol moi importante nisto, porque representa a posibilidade de retomar unha relación amorosa fracasada e  reorientala para que constitúa un proxecto de futuro diferente. Eulalia, a profesora xubilada a quen axuda realizando labores domésticas, é outra das súas áncoras, exactamente igual que o cura co que colabora. Tres áncoras que van ver modificado o seu status, cousa que, evidentemente, afectará a vida de Mateo.

            Volvamos coa posición de neutralidade antes mentada. Tendo en conta que a novela se conta en primeira persoa, é todo un logro a ter moi en conta porque sempre cabe a posibilidade de “identificación” (en maior ou menor grao) coa figura central, neste caso, insistimos no coidado de que sexa un enredo realista, a novela é como unha fiestra desde a que se ve a vida das personaxes. Loxicamente, desta maneira e prescindindo dunha personaxe con moitos antecedentes como é Horacio Dopico, o realismo do submundo en que se moven as personaxes reloce moito máis. E é desde ese realismo sen paraugas desde onde quen le empatiza fortemente coa galería de vidas truncadas que compoñen o discurso, a fin de contas tamén quen le é unha persoa na que as asperezas e infortunios e sombras vitais tamén se teñen manifestado. Máis realismo engadido. Nótese, porén, que todo este realismo está ao servizo dunha novela negra, dun enredo localizábel no submundo (neste caso da drogodependencia) que comparte espazo vital con quen le ou anda polas rúas de Ourense…e pasa ao seu carón sen que este se decate. Visto deste xeito, a novela e o autor, son testemuñas dunha realidade que está aí diante dos nosos apresurados ollos  cegos.

            Para rematar, e porque o inicio da narración adoita marcar moito o interese con que vai ser lida, reprodúzolles o comezo: “Os derradeiros días da miña vida árdenme baixo as pálpebras”. Quen non se sente atraído por este empece?

ASDO.: Xosé M. Eyré

a propósito de O OBXECTO MULLER E O XIRO ONTOLÓXICO, de Inma Otero Varela, en Euseino?

 A MULLER, VISTA DESDE AS NOVAS PROPOSTAS FILOSÓFICAS

Título: O obxecto muller e o xiro ontolóxico

Autora: Inma Otero Varela

Editorial. Euseino?

De entre as achegas que Euseino? vén facendo de cara a normalizar o discurso filosófico na nosa lingua, sobre todo desde as novas propostas actualizadoras do realismo especulativo, esta de Inma Varela Otero é, sen dúbida, unha desas que pola súa oportunidade e necesidade dela debe ter un impacto cultural e social moi fondo. Explicámonos. Se o feminismo se vén preguntando desde os seus albores que significa ser muller e  revisando o discurso filosófico na procura de reivindicar a súa voz “esquecida”, neste título que hoxe comentamos, Inma Varela propón unha indgación no que siginifica ser muller, e faino tanto desde o feito de que ela é muller e polo tanto séntese atinxida pola fenomenoloxía que a rodea…como desde a actualidade da anovación filosófica que representa o realismo especulativo. Permítanme que lles reproduza o inicio:

“Este eu penso que escribe, un eu penso que documentaron ao nacer como muller e que despois criaron como tal, non en función das decisións tomadas por unha subxectividade, a miña, , que aínda non pensaba por no ter desenvolvida a capacidade de razoar, senón en función dos preceptos impresos na realidade en canto ao xénero, leva tempo a cavilar que ten de suxeito e que ten de obxecto. En primeiro lugar e de maneira xenérica, ¿que ten de axente cognitivo e que de elemento susceptible de ser coñecido en canto a ser humano? E, en segundo, como lle afecta o feito de tratarse dun ser humano muller.”

            Para cumprir este horizonte de expectativas, Inma Otero bota man das novas propostas de Maurizio Ferraris (a quen traducira xa con anterioridade para a mesma editora), é dicir das máis actuais propostas que na fiolosofía europea se fan e camiñan da nova ontoloxía que supón o realismo especulativo (Ferraris é unha das súas voces máis autorizadas), en primeiro lugar,e despois complementándoas coas do pluralismo ontolóxico de Makus Gabriel. Dúas teorías que, vistas xuntas, lle serven para complementarse no obxectivo de “describir o obxecto social muller, que é e onde é”(16).

            Ferraris, partindo dunha crítica á epistemoloxía de Nietzsche e Derrida, establece a existencia de tres tipos de obxectos. Os obxectos naturais (existen independentemente da percepción do suxeito), os obxectos sociais (dependen da percepción dos suxeitos) e os obxectos ideais( exitentes fóra das coordenadas espazotemporais). Eles conforman a realidade, onde se integra o ser humano desde unha posición sintagmática e non paradigmática. En canto ao ser humano como obxecto saliéntase que é unha construción e non unha decostrución, que nel ten un papel relevante a memoria como soporte dos rexistros humanos, e tamén conta cunha dimensión moral. Precisamente Inma Otero defenderá que o ser humano muller é un obxecto social e non natural.

            Pola súa banda Markus Gabriel achega que “todos os obxectos existen dentro dun ámbito específico” (43), e de aí nace o pluralismo ontolóxico dos campos de senso nos que se existe. E se Ferraris falaba de obxectos cómpre sinalar que estes e os campos de senso necesítanse “porque fóra dos campos de senso os obxectos non existen” (46)

            Unha vez exposto isto, é desde aí desde onde se pregunta a autora. “onde ser muller?”, sendo consciente de que ningún dos dous filósofos ofrece resposta a como se cataloga o xénero “dentro do grande inventario ontolóxico que debería facer a fiolosofía” (56-57); sendo consciente de que existen diferenzas segundo  se catalogue, inscriba socialmente ou documente, un ser humano como muller ou como home. Visto o cal Inma Otero defendera que o obxecto muller ten de seu unha categoría ontolóxica e non só epistemolóxica, dito con outras palabras: que a muller existe como obxecto independente dos discursos sociais que a caracterizan. Platón pódese dicir que xa defendera unha ontoloxía, porén o problema ontolóxico para o obxecto muller como obxecto natural radica en saber se o xénero é unha inscrición natural ou social, pois o obxecto humano éo en por si indistintamente do xénero con que se catalogue. O cal quere dicir que Ferraris defende a existencia do obxectos “como localización totalizante” (64) mentres que para Gabriel só existirían dentro dun campo de senso. Porén, defende Inma Otero que o xénero é tamén un campo de senso, diagrama os campos de senso de xénero, diferenciando  os campos de senso de xénero en comunidades cun sistema binario- logo verase que o sistema binario, tampouco é a única realidade existente, de momento demostra con clareza ( a clareza expositiva deriva dunha clareza de razoamento que, ambas e dúas son moi notábeis nesta lectura) que ser muller é selo no campo de senso do xénero, non no da especie humana como especie natural, existencia que non é nin subxectiva nin relativa. Á vez hai que ter en conta que o campo de senso xénero tampouco é ríxido, algo que se analizará no seguinte capítulo, un campo de senso que non deixa de ser unha inscrición social que, como tal, cataloga a partir dunha determinación cromosómica, convención social que, xa dixemos, non se axusta á realidade. Nisto, bota man de Anne Fausto-Sterling, que distingue cinco categorías sexuais, de xeito que se conclúe que esta non é a única propiedade pola que se  se distinguen os obxectos no campo de senso do xénero. E pasará a analizar as propiedades do obxecto muller, onde é fundamental a arquiescritura mais non únicamente, pois hai aplicación Web que chegan a distinguir 37 categorías e no só dúas, por sinal, mais todas estas valoracións forman parte da interpretación  e non da ontoloxía. Rematará o capítulo analizando as  propiedades documentais, absolutamente importantes nunha sociedade burócrata onde mesmo o sexo se vai burocratizando.  No seguinte capítulo fíxase xustamente nas regras de ordenación do campo de senso do xénero, partindo da “imprescibdíbel” propiedade documental, insistindo na tese que defende no libro, o ser humano, muller ou home, é un ser ontolóxico cunhas propiedades específicas que non dependen “da vontade do eu pensó” (112). Mais, como obxecto institucional, o campo de xénero do sexo pode ser enmendábel ou non? Aí aparecen diferenzas entre Ferraris e Gabriel, mentres o italiano defende que si son enmendábeis, Gabriel prescinde da enmendabilidade. A existencia de inscricións non binarias (sueste asiático, Alemaña ou Cananadá) chocan contra a documentación burócarata binaria e indican cara á enmendabilidade, polo cal se ve que as inscricións son mutábeis.

            O  obxecto muller existe, é en por si. Igual ca calquera outro obxecto, desde a teoría de Ferraris. E existe dentro de múltiples campos de censo (Gabriel), entre eles o do sexo. Onde a documentalidade binaria nin é a única nin pode reflectir a realidade social. Imos resumindo porque se achega o remate, a conclusión. E se a muller existe como un obxecto máis, tamén á muller obxecto lle acontece omesmo, para o cal critica as tentaivas que loitan pola igualdade desde o marco epistemolóxico, desde onde se crean suxeitos e non se cuestiona a realidade en si, admitindo unha subordinación entre suxeito e mundo. Desde este punto de vista, a muller obxecto existe como obxecto mais nun campo de senso diferente do xénero. Pois entre os obxectos existentes non se dá ninguna relación de subordinación. Ese novo campo de senso, aínda non tratado, é o do patriarcado.

            Do exposto extráese un xiro radical na interpretación da realidade chamada muller. Demostrouse como aparece, como se xera o obxecto, a realidade, muller desde a ontoloxía, en lugar da epistemoloxía que deica agora veu dominando os estudos sobre a muller. E os factores sociais, psicolóxicos, xenéricos, sexuais onde a epistemoloxía adoitaba poñer o albo, non é o que desaparezan senón que agora serán considerados campos de senso. Velaí o xiro ontolóxico que se anuncia no título. Este xiro, exposto e demostrado con clareza mesmo para profan@s ou para quen non está familiarizad@ co discurso filosófico, ten unha importancia que se nos antolla capital, ao liberar a muller como obxecto (non hai subordinación entre obxectos) e establecer un novo marco desde o cal estudar as desigualdades sociais entre xéneros, que seguen existindo. É dicir, o libro de Inma Varela supón un “até aquí chegamos nos estudos epistemolóxicos sobre a muller” e un “desde aquí partimos no estudo ontolóxico da muller”.

Case nada.

E velaí queda tamén un título do cal que non quero rematar sen salientar a súa capacidade de empatía lectora.

ASDO.: Xosé M. Eyré

crítica de SÓ FICARÁN CINZAS EN ALGURES, de Toño Guede, en Galaxia.

ENREDO POLICIAL EN OURENSE

Título: Só ficarán cinzas en algures

Autor: Toño Guede

Editorial: Galaxia

Non é ningún misterio que os discursos policiais-detectivescos-negros gozan de moi boa saúde editorial. Son moitas as autorías que se deciden por este tipo de enredos, Pódense procurar múltiples explicacións a esta vigorosidade, desde a influencia de autorías nórdicas que están na moda a calquera outra de calquera outra extracción xeográfica e cultural. Desde Borges e Bioy Casares, pasando por Chandler, Chesterton… a nómina de opinións e moi longa e seguramente confusa No fondo, toda esa variedade vén demostrar unha cousa, que ninguén deu unha explicación suficientemente consistente para desprazar as demais ou, sinxelamente, porque cada quen fala desde a súa propia tradición. Pola miña banda non desboto, todo o contrario, o feito de que é un dos produtos audiovisuais máis consumidos, especialmente procedentes do Hollywoood en canto a número. A partir de aquí é necesario reflexionar que, se existe unha escola estadounidense, unha escola inglesa, unha escola nórdica, unha escola francesa, unha escola italiana…o lóxico sería que as autorías galegas foran o suficientemente consecuentes e independentes para crear unha escola galega diferente da española. A tarefa non é sinxela, pois pártese dunha hibridación entre as diferentes escolas que non o pon fácil. Porén penso que o título antes comentado de José Mondelo (Soamente unha vez, Xerais) e este de Toño Guede poden amosar un camiño válido e aínda non moi trillado aquí: o da desmitificación realista. Será cousa de, con máis tempo, establecer a liña temporal en que se vén desenvolvendo, por sinal desde o mesmo Antón Risco. E será cousa de facelo antes de que a novela policial galega resulte un remexido de patacas (que diría Eli Ríos) tan poliforme como confuso.

            No caso que nos ocupa, cómpre dicir que esta é a estrea narrativa en galego de Toño Guede.(Ourense 1971) Sempre é importante dicilo para dimensionar correctamente o que se vai escribir e ler sobre a obra en concreto. O enredo que nos propón o autor presenta a un industrial do transporte que recibe unha serie de paquetes misteriosos que se poden considerar ameazantes. Aquí xógase coa dúbida de se en realidade o son ou non pasan dunha brincadeira de mal gusto. Paralelalemente, e noutro tipo de letra exponse a comisión dun delito e a tensión emocional que xorde na mente culpábel. Tampouco lles quero adiantar moito máis do enredo, non é prudente nin aconsellábel desfacer a intriga xa creada desde o mesmo título. Mais si hai que indicar que os feitos se desenvolven en Ourense, un Ourense moi recoñecíbel; se se fala dunha novela negra viguesa (esta etiqueta non deixa de ser unha “ocorrencia” propagandística) porque non dar pulo a unha novela policial ourensá?. Nisto, cabe pensar nunha homenaxe á cidade nativa e vital, que, efectivamente existe. Porén hai aínda outra explicación máis fonda: quérese que o enredo sexa o máis realista posíbel, e é moi importante esta dimensión porque isto concorda moi ben co tipo de remate escollido, desmitificador, digamos á maneira de José Mondelo por iso da coincidencia temporal. Coincidencia. Si, coinciden, porén téñase en conta que os dous discursos aparecen publicados á vez. Isto xa dá pé a pensar nunha tendencia, ou no inicio (con atecedentes) dunha tendencia que veremos se se instala convincentemente.

            En canto ao desenvolvemento técnico do enredo, dígase que as personaxes se configuran psicoloxicamente a través dos seu actos. Agás no caso de Lavandeira, o inspector, e do industrial do transporte. O resto de personaxes non, iso permite non dar excesivas pistas sobre quen será culpábel, mais o certo é que tamén permitían máis marxe de manobra.

            O aspecto negativo está nun descoido na exposición do enredo. Hai un momento onde desaparece unha moza orfa, e, liñas abaixo dise que “o peor foi para os seus non atopar o corpo” (89). Se é orfa, quen son os seus? @s amig@s?. Quen le pode supoñelo, porén tamén pode non facelo, non ten motivos para iso.

            Do resto salientar ese remate desmitificador e realista. Como tamén é realista a colaboración dos dous corpos de “seguranza”, a Policía e a Garde Civil. Que existan dous corpos se “seguranza” en competencia xa é propio da mesma tradición estadounidense, mais aquí a colaboración establécese de forma realista, lonxe dos parámetros Hollywood onde existe despección dun corpo sobre o outro. Non caer nesa trampa é outro dos aspectos positivos a salientar.

ASDO.: Xosé M. Eyré.