crítica de VELENO EN FAMILIA (Rocío Leira, Baía Edicións)

CRIMES NA GALIZA PROFUNDA

Título: Veleno en familia

Autora: Rocío Leira

Editorial: Baía Edicións

Cada vez que sae á luz un crime na “Galiza profunda” – é dicir, denominación inventada para refirse á Galiza interior como unha realidade social non comprendida, ignorada- case sempre se bota man dos tópicos. Que se foi “unha mala horada”, que a pode ter calquera e converterse nun auténtico monstro. Ou, precisamente, todo o contrario, que se trata de crimes que responden a razóns que só a historia e a peculiaridade das relacións humanas nas aldeas do interior poden explicar. Na narrativa galega non é que goce de demasiada fortuna, malia exemplos que ben poderiamos iniciar xustamente con A esmorga de Blanco Amor, malia ser unha novela urbana é unha novela da periferia, case rural. Suso de Toro tentouno con Non volvas (2000) mais quizá quen mellor fortuna tivo foi Xavier López Rodríguez en Destrucción (2003).

                     E agora sae á luz esta Veleno en familia de Rocío Leira, finalista no I Pemio de Novela Vilar Ponte, e volve poñerse de actualidade iso dos crimes na Galiza profunda, nunha aldea, o de menos é que nome teña, ou que sexa unha aldea da provincia da Coruña. Iso é o de menos, porque podería ser en calquera outra, porque esas sociedades pechadas, case impenetrábeis para ollos externos, veñen reproducíndose dun lugar noutro con especificidades mais tamén cun substrato común. Neste caso, como non podía ser menos, o punto fulcral está nas relacións de posesión ( as propiedades) e o peculiar tipo de vida que o rural imprime en quen vive nel: estáse máis pendente de traballar os eidos e atender o gando ca de cultivar e atender as relacións interpersoais mesmo dentro da propia familia. Iso e tamén as relacións humanas, que tamén poden chegar a ser de posesión e que, en todo caso, sempre ou case sempre agochan algún tipo de marxinación dalgunha persoa fronte a outr@s que se benefician de todo o contrario.

                     Así acontece nesta Veleno en familia de Rocío Leira. Non queremos develar moito da trama, mais algo teremos que dicir. Por exemplo que se tarta dunha novela de mulleres, tres mulleres son as que nos contan a historia, a trama, cada unha delas desde a sú apropia voz. Non hai narrador/naradora en terceira persoa. É sempre unha narradora en primeira persoa. E aínda que a novela comeza con Dosinda sendo vítima dun misterioso envelenamento con praguicida, e polo tanto aí temos unha explicación do título, convén observar que o verdadeiro veleno non ten porque ser o praguicida e ben pode ser doutro tipo. Como diciamos é unha novela de mulleres porque muulleres son as narradoras da trama, non só narradoras senón tamén as principais protagonistas. Tamén hai protagonistas masculinos. Dous. E teñen a súa importancia na trama: Ramón, marido de Carme e xenro de Dosinda (coa que non se leva nada ben) e Alfonso (mágoa non usar Afonso), fillo de Dosinda tamén e irmán de Carme. Mais dixemos que é novela de mulleres e aínda non nomeamos a terceira, ademais de Dosinda e Carme ( nai e filla) tamén está Rosa Mari (curmá de Carme, pois é filla dunha irmá “descasrrreirada” de Carme, e por Carme é criada).

                     Non cómpre esquecer que aquí tamén están presentes os conflitos xeracionais. Entre Dosinda e Carme non se entenden. E tamén entre Dosinda ( e Carme) con Rosa Mari, que leva unha vida de muller independente, excesivamente licenciosa tanto para Dosinda como para Carme, do mesmo xeito que para Rosa Mari a maneira de pensar e vivir a vida de Dosinda ( e de Carme) é moi anticuada. Nos diferentes discursos das tres mulleres déixase ben claro isto. E neses mesmos discursos está o peor da novela, na lingua, en cultismos que non deberían empregar xentes coma elas (ningunha é estudada, ningunha é culta) e tamén nalgún calco semántico (“puta nai”, por exemplo), á vez que, por outro lado tamén é certo que ás veces a fraseoloxía parece rica e moi ao xeito.

                     Porén, nunha novela coma esta, o principal traballo debe estar na dosificación da información. E aquí cómpre dicir que Rocío Leira faino moi ben. Téñase en conta que a nómina de personaxes non é moi grande, todo o contrario. E aínda así a trama mantén en suspenso ao lector páxina tras páxina. Porque moi habilmente se nos van dando pistas (que poden ser falsas), porque o envelenamento de Dosinda ( ao que non se atopou culpábel) non é mais que o inicio do que será unha auténtica traxedia, e porque o desenlace resulta sorpresivo malia sabermos perfectamente de que é capaz o/a (non o imos develar) culpábel. Nisto si que a autora se amosa especilamente hábil, e por iso a lectura da novela resulta magnética, é desas que te atrapan e non queres pausar.

ASDO.: Xosé M. Eyré

crítica de FORMIGAS NOS PÉS (Nazaret López, Xerais)

A BRASA ENTRE OS ABISMOS

Título: Formigas nos pés

Autrora: Nazaret López

Editorial: Xerais

Remato de ler esta primeira novela de Nazaret López, é a súa estrea literaria, e póñome xa a escribir estas liñas, mentres aínda continúe a sentir formigas percorréndome o corpo, en quente. Porque esta ten que ser unha crítica que se escriba en quente, mentres aínda perdura nos adentros e na mente a calor difusa das palabras que transportaron tanto sentimento. Si, tanto sentimento. A novela de Nazaret López é puro sentimento. E iso quere dicir que é unha novela nada frecuente, unha rara avis das nosas letras. Sentimento sei que o hai noutras moitas, é certo, mais non como aquí. Inclusive diría que hai bastantes novelas onde o sentimento é o seu obxectivo. Mais non como aquí. Porque aquí renúnciase á trama tradicional para ofrecernos este puro sentimento. Podería ser poesía, e hai moita poesía na novela, moita poesía, tamén é certo, mais Nazaret escolleu o formato novelesco para transladarnos toda esta emoción.

                     Ben, cando dixen que renuncia á trama tradicional a prol do sentimento, non quero dicir que o lector ou lectora non poida compoñer unha trama desde a lectura das súas páxinas, mais a finalidade desa trama sempre será o sentimento. Podemos dicir que Nazaret López escolle como fulcro narrativo unha muller na cinquentena, que se ve na obriga de aceptar unha ruptura sentimental nese momento, cando o pasado é un abismo ao que as brasas do amor nos envían como paliativo de tanta soidade (de súpeto), de tanta amargura, de tanta dor ( alí onde houbo caricias, aloumiños, bicos, tacto de pel contra pel, amor, amor, amor) e non queremos asomarnos a esoutro abismo que é o futuro porque só nos trae refutación da soidade, tristura, ( se cadra) algo de melancolía e, sobre todo, unha incógnita que non queremos despexar, precisamente por todo o que levamos dito ou porque non nos asegura os afectos que nos desapareceron. Velaí a brasa entre os abismos.

                     Quen quixer pode falar aquí dunha novela lírica, e non deixará de ser certo por moito que os termos “novela” e “lírica” na maioría do lectorado non casen moito. Porén nós vémola como unha novela onde Nazaret López leva a súa personaxe fulcral a un punto cego, o punto máis duro que pode afrontar unha persoa, cando a esperanza ( o futuro) case xa non existe e só se vive de lembranzas, unhas mellores e outras peores. Nese punto situada a protagonista fulcral, evidentemente a memoria xoga un papel fundamental, e trae á lembranza momentos que foron, unha historia que foi relatada a través desas lembranzas. E a protagonista procura nas amigas ( a amiga sabia, a amiga cómplice, a amiga activista, a amiga herdada, a amiga triste, a amiga entusiasta, a amiga meiga, a amiga artista) no irmán e no fillo conforto pata seguir adiante, para seguir encarando o futuro. Mais non deixan de ser personaxes que aprecen de cando en vez. O importante é ela, que nos conta, que nos revela o seu interior directamente, desde a primeira persoa, ou desde esa distancia que é a terceira persoa, esa distancia falsa porque non se pode deixar de falar do que hai que falar.

                     A novela organízase en capítulos curtos, ás veces moi curtos, e preséntase en períodos curtos. Así comeza, con eses períodos curtos. Tallantes. Que non imprimen axilidade, porque o contido é lírico, non hai acción. Porén, despois, co tempo, eses períodos curtos desaparecen e a novela gaña en empaque, en narratividade, en fondura narrativa. Porque se gaña en análise comparando co impacto do inicio. Enriquécese. E temos que dicir tamén que esta novela nos lembrou moito a de Berta Dávila, Carrusel. Sendo tan diferentes, nas dúas hai unha muller que se ten que atopar, unha na trintena e outra na cinquentena, e son mulleres que para iso van botar man da arte. No caso da novela de Nazaret López, a través da pintura. Conforme se avanza na novela, a protagonista sente máis necesidade de pintar, e pinta case preferentemente en colores fortes (azul, verde, vermello), as colores do bolígrafo de catro colores que leva, coa súa libreta tamén. De xeito que podemos dicir que o recurso da pintura, a alusión á pintura, é moi  importante. Tanto como o da música. Antes, nesta mesma bitácora xa subimos a banda sonora da novela. Que é unha banda sonora moi ampla, moi rica, e que vai desde a melancolía de Antonio Machín, á esgazadura nostálxica de Martinho da Vila, ou a esoutra esgazadura que estoura e se reprega do jazz. Para resumilo rapidamente.

                     A música é moi importante porque nos mete dentro desa calor da brasa que a novela nos quere transmitir. Esa calor que aínda queda dentro e que aínda ilumina e acende os ollos, os ollos de dentro, cos que nos miramos a nós, cos que nos xulgamos a nós e desde onde se nos proxecta a grande incógnita do futuro.

                     Ultimamente fálase moito de literatura chick lit cando aparecen textos escritos por mulleres ( e con lectorado ideal entre mulleres) e non quixeramos que se confunda a novela de Nazaret López dentro dese barullo. É literatura de muller, non cabe dúbida. Mais cremos que destinada a consumo/lectura de calquera ser humano. Antes salientamos o abismo, os abismos a que se ve abocada a protagonista mentres aínda sente a brasa do amor queimándoa por dentro, ou cando xa deixou de queimala, eses dous abismos seguen aí, o do futuro (esperanza) que malamente se enxerga e o do pasado que doe pero tamén reconforta mais non pode ser o motor da vida futura ( ou mal imos). Porén comparte coa literatura chick lit unha característica fundamental: a superación. Formigas nos pés é, antes ca nada e sobre todo, unha novela de superación. E unha aposta narrativa valente. Porque é de valentes escribir sobre sentimentos (sempre que isto acode á miña mente lembro a Clarice Lispector, á que non lle querían publicar os seus primeiros textos precisamente por iso). Vai dar moito máis rendemento a típica trama de misterio, negra ou policial. Porén Nazaret López ponnos diante do máis duro que lle pode pasar a un ser humano ( que neste caso é unha muller): ficar só cando as expectativas de volver atopar parella son moi escasas e parece que ficamos condenados a vivir do pasado.

                     Porén existe futuro. Todo depende de que saibamos/poidamos superar esa difícil situación.

ASDO.: Xosé M. Eyré.

banda sonora de FORMIGAS NOS PÉS (Nazaret López, Xerais)

Pascal Comelade; Vals en diagonal:

Martinho da Vila; Disritmia:

María Rita; Encontros e despedidas:

Jorge Drexler; Soledad:

Bebo Valdés e El Cigala; Lágrimas Negras

Yves Montand; C´est si bon:

Lenine; Paciência:

Eladia Blázquez; Viejo Tortoni:

Bi tango Istambul, de Armagan Koçak e Ortac Aydinoglu, en versión de Baldosa Floja:

Eladia Blázquez; El Corazón al Sur:

Sandra Mihanovich; Honrar la Vida ( de Eladia Blázquez):

Guadi Galego; Chea de vida:

Antonio Machín; Somos Novios:

Antonio Machín; Angelitos Negros:

Abbey Lincoln; Throw it away:

Louis Amstrong; What a Wonderful World.

Conchita Piquer; Lola Puñales:

Caetano Veloso; Lindeza:

Michiaki Watanabe; Mazinger Z;

Caetano Veloso; A Luz de Tieta:

crítica de OS JEANS DE MARÍA (Lois Alcayde Dans), en Galaxia.

BOAVINDA A UN NOVO NARRADOR NOVO

Título: Os jeans de María

Autor: Lois Alcayde Dans

Editorial: Galaxia

Este é un libro de relatos -deixemos a boavinda para logo, permítannos. E cando un abre un libro de relatos debe estar preparad@ para a sorpresa, ou, polo menos, para agardar unha variedade discursiva que encha as súas aspiracións. Porque, tratándose de relatos (estrutura aberta) ou de contos (estrutura pechada) iso vén sendo unha constante, por non falar daqueles/daquelas lectores/lectoras que depositan no xénero da extensión curta as súas preferencias. Si, e non son pouc@s, xa que canta menor é a extensión meirande a deificultade técnica á hora de narrar. Non é que o digamos nós, é que así o recoñecen a maioría de autores/autoras. Por iso, cando un se atopa con esas novelas longas, longas, longas, tende a desconfiar…canto máis longa é a novela ( a extensión) maís tempo e espazo hai para rectificar erros cometidos con anterioridade. Pero este, xa o dixemos, é un libro de relatos, da extensión breve.

                     E é, ademais, o libro co que se presenta un novo narrador novo, aínda un univeristario, Lois Alcayde Dans, no eido da narrativa adulta. E, polo que a nós respecta, aseguramos que o seu é un nome que vai dar moitas alegrías á literatura galega, pois o cartón de presentación vai dun  notábel alto na maioría dos relatos até a excelencia nalgún deles. Por exemplo o primeiro, un relato de a penas tres páxinas mais tecnicamente excelente, brillante, extraordinario, deses que podería aparecer en calquera esixente antoloxía da narrativa curta galega. E mesmo, ou tamén, unha estrutura narrativa pechada, desas tan ben pechadas que, cando rematas de ler o texto, obrígate a remirar o título. E que, polo tanto ben o poderiamos asimilar ao xénero do conto. Non deixa de ser unha presentación realmente espectacular e prometedora.

                     Espectacular e prometedora. E non defraudará. Nos seguintes relatos, Lois Alcayde demostra saber xogar ben cos pregamentos temporais, por exemplo. Ser efectivo nas descricións, sen abusar nin quedarse curto. E saber caracterizar notabelmente as personaxes aínda dispoñendo de pouco espazo, de pouco tempo. Ademais, e esta é unha característica aplicábel a todo o volume, pecha os relatos cun certo clímax, de xeito que a estrutura, con ser unha estrutura aberta, non desbota remates que deixen ao lector ou lectora pensando no que leu. Porque @s sorprende, ou porque a ironía ou lirismo do remate ( que os hai, non demasiados, pero si hai) redimensionan o discurso lido de maneira moi efectiva.

                     Se da temática falarmos ( máis do dito) teriamos que expoñer aquí unha longa listaxe que de pouco serviría e, moi posibelmente, non deixase tempo para dicir outras cousas que si son moi relevantes. Por exemplo, tendo en conta a mocidade do autor (nado no 1997) resulta salientábel o ben que se manexa á hora de escribir sobre tempos ( e espazos) que el non viviu, por exemplo os anos 70 ( metade da década) do pasado século. Iso antes ca nada. Porque despois tamén hai que indicar que é un libro moi coruñés. Malia non ser o único escenario das tramas destes relatos, si aparece bastantes veces e o coñecemento dos barrios coruñeses parece ben axeitado. Pero xa dixemos que non é o único escenario. Outro deles que tamén se repite é Madrid. Un Madrid no que Lois Alcayde se fixa precisamente nun dos monumentos máis descoñecidos polos propios madrileños, o Templo de Debod, un templo exipcio a tiro de pedra da mesmísima Praza de España que seguramentre moitos madrileños descoñecen por completo. Alén diso, tematicamente tamén resulta recorrente o mundo da fotografía, apañar instantes, iso é a fotografía, mais apañar istantes que teñen toda unha historia detrás e/ou un futuro que podemos imaxinar. E navegan moi ben os narradores/ ou as narradoras de Os jeans de María, esta é unha técnica que a Lois Alcayde se lle dá ben, apañar fraxilidades (do tempo, da vida, da xente) e contalas entre os pregamentos do relato.

                     O dito: boavinda a esta Os jeans de María, título dun dos relatos que recolle para o volume enteiro. E boavinda a un novo nattador novo que dará moito que falar/escribir a pouco que teime na tarefa da facer literatura. A pouco que desbote esa manía de non empregar onomástica galega, nun exercicio de hiperrealismo que non lle cadra nada ben.

ASDO.: Xosé M. Eyré

aclaracións ás "pequenas inexactitudes" de María Reimóndez.

Isto de Internet évos unha cousa. Vou e recibo no correo información de que se me nomea nun traballo de Academia, edu. “Identidade(s) e xénero(s) na cultura galega”, que parece ser inicitiva de María Boguscewicz. Na páxina 87 comeza o artigo de María Reimóndez : “Silencios que non son: o contínuum lesbiano nas narradoras galegas” (Ocórreseme, pois o día que meta tamén a poesía ten na lírica medieval un filón!)

Leo. Na páxina 93 aparece un extracto de “Letras lésbicas”, artigo édito na Ferradura en Tránsito cando estaba en Blogaliza:

Xa nesta arestora, as personaxes lesbianas initerésanme [sic] pouco,mesmo as leo con certa precaución. Respecto moito, absolutamente, a orientación sexual de cada quen. Eu mesmo tiven un compañeiro de pupitre que pasou de maricón a proxeneta machista… en menos dun mes. Respecto moito a escolla sexual da xente. E cando digo que respecto é que considero normal, lóxico,que as persoas teñamos o dereito a decidir a nosa orientación sexual e polo tanto nin pode escandalizar nin sorprender un [sic]escolla diferente da nosa. Unha persoa á que non se lle respecte iso é unha persoa condenada sen razón nin culpa.Como lles digo, ahi [sic] unah [sic] cousa que me preocupafondamente: o feito de que María Reimóndez, unha extraordinaria narradora, pase á historia baixo o epígrafe “Literatura Lésbica”, e, polo tanto, sexa vista como autora marxinal ou untanto especial. […] porque esa é unha maneira de ocultar unha grande narradora; o mundo que María Reimóndez quere defender pode acabar volvéndose unha lousa que impida o seu coñecemento, coñecemento exento de prexuízos que o redimensionen á baixa ou simplemente impida ollar a súa grnadeza[sic]. (“Letras lésbicas”)

Vaia por diante que hoxe ese texto íntegro xa non está en liña, desde que desapareceu Blogaliza, a menos que alguén o copiara enteiro, que eu non sei. Cando isto acontece, polo que eu levo visto en traballos académicos, indícase na BIBLIOGRAFÍA (cousa que ela non fai) que xa non está dispoñíbel ou simplemente renúnciase a usar esa fonte pola imposibilidade de que quen lea o artigo teña a posibilidade de lelo completo e corroborar. Ou dáse a versión íntegra, outra posibilidade. O máis lóxico e honrado é isto De todas maneiras a única intención que tiña este texto, este pedazo de texto da miña crítica, era que, nunha novela especialmente rica en contidos sociais (que non aparecen moi a miúdo nas nosas letras, tamén é certo), eses contidos sociais quedasen ocultos pola temática lesbiana da novela. E non outro. Dígoo por se non se decatou diso na súa lectura da miña crítica. Aquí, pódese ler a crítica enteira de En vías de exteinción (2012)

Máis adiante volverá con outro artigo de cando Blogaliza funcionaba, e que tampouco podemos acceder a el porque xa non está na web. Non vou repetir que esta práctica de María Reimóndez alónxase da ortodoxia académica nestes casos. O texto é este:

Hai aínda outra cousa que me preocupa: falamos de literatura,de personaxes, non confundir nin coa realidade nin con persoas. Acudir a argumentarios que poñen de relevo a importancia de visibilizar a muller e a historia de marxinalización coa que ten que vivir (tantas veces sen sabelo), iso é pertinente na vida real. Mais, como digo, isto é literatura, tanto pexa tratar mal personaxes femininas como masculinas, e, calquera que sexa o sexo,ocultalo non é de recibo. Na vida é comprensíbel e necesaria a discriminación positiva, na literatura sería moi perigoso e, desde logo, inxusto. (“Repercutidas”)

Tampouco renego del aínda que non teña acceso a el de forma íntegra.. Simplemente; as personaxes lesbianas son personaxes literarias, e como tales as hai que tratar, personaxes coma calquera outra. Non facelo así sería inxusto con todas as partes, ilóxico e totalmente desacertado nun texto crítico. Porque non pasa de aí, de ser un texto crítico sobre un discurso literario. Sen outra intención.

Iso non son “inexactitudes” en si, mais non deseperen.

Porque o mellor vén máis adiante. A raíz da crítica Pirata. (2009). Poden vostes ler a crítica enteira aquí, na páxina 28. Di, Reimóndez:

onde se destaca, entre outras cousas de “interese”, que: “os intres máis tenros, sensíbeis e delicados danovela, cando Mary e Anne se aman” (28) ou, unhas liñas máis tarde “É tamén unha novela na que se atenden con particular delicadeza e sensibilidade as pasaxes amatorias entre Anne e Mary”

Normal que os saliente. Había moito, moito, que na literatura galega non lía unhas pasaxes lésbicas nesas condicións. Xa podía salientalos unha e mil veces neses mesmos termos. Pero hai máis, cando di “unhas liñas máis tarde”. Ben, fagan vostedes o favor de volver á crítica orixinal e comprobar iso das “poucas liñas”. A miña crítica está édita en columnas… así que o das liñas… xa habían ser ben delas…Pero continuemos, di despois ” Considerando que a recensión só ocupa unha páxina”. Efectivamente, case. Ocupa catro columnas dunha páxina ( de cinco columnas) de A Nosa Terra, parécelle pouco? Mais dáme a impresión de que se refire a unha páxina de word, por iso das poucas liñas, que se contamos as liñas nas columnas de ANT…non son precisamente poucas.

Ben, naquela época, as miñas cíticas en ANT viñan contendo arredor de 900 palabras, unhas veces excedía o número e outras veces esta era menor, pero sempre por pouco. Neste caso concreto son 905 palabras no roixinal que eu mandei a ANT. Proben a metelas nunha páxina de word predefinido. Xa teñen que usar unha letra (eu uso Time New Roman 11) ben pequena e o interliñado máis simple para que lles caiba nunha páxina. E non son poucas liñas, son máis de 19, case 20, en distintos parágrafos, cousa que tamén é significativa.

Iso xa é unha inexactitude…

Pero entenderase mellor todo isto se a cita fose completa: “Chegarán logo os intres máis tenros, sensíbeis e delicados da novela Cando Mary e Anne se aman, e non será unha única vez” . Comproben na crítica orixinal. O salientado é noso. Agora enténdese mellor, que duplicase a referencia non? O que mudan as cousas se as citas non se apañan para consumo propio…

E xa van dúas.

Tamén di que uso o concepto de “canto lésbico” como algo negativo. Pois non, simplemente me refiro a unha realidade literaria, Nun texto crítico deben evitarse conceptos valorativos, porque son subxectivos, aínda que a maioría de lectorado é precisamente o que quere ler (“bon” ou “malo”) e ás veces se caia por iso no defecto. Por certo, nos textos académicos pasa o mesmo, e Reimóndez recorre a eles con máis frecuencia do desexábel, na miña opinión.

Xusto despois fala do “voyerismo”. Así si que deu no cravo. Polo que a min respecta, e dede que tiña oito anos e lía dous cómics da Marvel (como mínimo) cada día, cada noite, en realidade, pois mentres meus pais quedaban vendo a televisión eu marchaba para a cama cos meus cómics. E, efectivamente, sentíame coma un voyeur privilexiado por ter acceso a aquelas todas aventuras.

(Un inciso. Tremendamente machistas os cómics da Marvel. Non tardaron en cansarme por iso, entre outras cousas, e porque tamén é certo que lera todos os cómics da Marvel que había en Lugo, por aquel procedemento de trocar uns exemplares por outros, lembro que os da Marvel valían 5 pesetas trocalos. Outro día falarei máis disto)

Volvendo ao do voyerismo. Que xa recoñecín. Non só nas novelas de Reimóndez. En calquera discurso de calquera autoría. E, non se esqueza, o primeiro voyeur/ ou a primeira voyeur é precisamente quen escribe…

E continúa:

Todos estes exemplos amosan, no fondo, o que a crítica lesbófoba de Eyré viña dicir: que a crítica se sente incómoda ao tratarcalquera cousa que teña que ver co lesbianismo porque no fondosegue pensando que visibilizar este aspecto limita as autoras e asmete ‘nun ghetto’.

Nada novo, continúa co da crítica lesbófoba, co do ghetto, que a raíz de En vías de extinción xa expliquei antes.

E, esquecíanos, antes:

“os moitos comentarios que lle recriminaban endiferentes tons a lesbofobia manifesta na entrada que dedicou a En vías de extinción” . Parece que os comentarios foran da época en que publiquei a crítica, cando en realidade son deste mesmo ano, porque no momento de publicar a crítica non tiven constancia deles, só aconteceu iso hai unhas semanas. Comentarios coa fiabilidade que ofrecen os comentarios en Twuiter ou Facebook… ( E o de “moitos”, volvemos aos valorativos, ao subxectivo..)

Vaia, outra inexactitude…

Pero estou alongándome demasiado no que pretende ser unha aclaración a pasaxes de Reimóndez que poden levar a equívoco. Para remate e nese contínuum que ofrece de narrativa lésbica, polo que eu lembro, non viría mal indicar tamén que non en todas as obras o protagonismo lésbico é igual. Porque, polo que eu lembro, non o é. E simplemente indicar que na temática lésbica de autoría masculina (xa sei que non ten pretensións de exhaustividade, e só para que non caia no esquezo, por se tal) non debe esquecerse a recente Camiños de paixón, de Carlos Meixide, en Galaxia.

crítica de ADEUS, CAPITÁN WALTON, de Miguel Mato Fondo, en Embora Edicións.

RELATOS LÍRICOS

Título: Adeus, capitán Walton

Autor: Miguel Mato Fondo

Editorial: Edicións Embora

Non son nada frecuentes este tipo de relatos, relatos líricos, que Miguel Mato Fondo, poeta, ensaísta e narrador, nos propón neste Adeus, capitá Walton. O que é na narrativa non sabiamos nada del desde aquel Xope de Lilaina (2005, Baía Edicións). Por certo, como aproximación á súa vida e á súa maneira de entender a literatura, recomendamos moito esta entrevista en Galicia Hoxe. Precisamente, este autor, que se confesa estar a escribir sempre poesía independentemente do xénero ou tipoloxía textual de que se trate. E iso mesmo nos confesa nas palabras preliminares a este volume, que encabeza unha cita de Hermann Broch (A morte de Virxilio, esa xoia), “ O escritor só conta o que soña, imaxina, ou transcende, estilizado ou metaforizado. Esa é a literatura que prefiro, a escrita que sempre é poema” (11). E un puco máis adiante; “Literatura onde nada acontece, onde a accción aparece desaloxada do relato polo lirismo, o metafórico, Expulsada pola descrición, o detallismo” (11). Sen dúbida non se pode definir mellor o que é e o que hai neste Adeus. Capitám Walton, onde cada relato é unha aventura interior, unha máscara, unha estilización. E sen esquecer que o mesmo autor comeza esas palabras preliminares indicando que nestes relatos hai certa inspiración autobiográfica, moi vaga, evocada, que ten que ver coa memoria de sensacións, de impresión provocadas pola arte, polos libros, pola música ou pola vida. É necesario incidir nisto, porque non hai mellor maneira de presentar os relatos que a continuación se nos ofrecen.

                     Por exemplo, no primeiro, “Últimos días en Rüngtedlund” fai referencia ao museo da danesa Karen Blixen, en camiño cara Elsinor, e Karen será precisamente unha das personaxes, igual que a de Denís nos lembra a Denys Finch Hutton, que sería o seu amante. Ah, e falando de museos, téñase en conta que en Kenia, a 10 Km de Nairobi, unha típica casa colonial, ten outro museo. Dicimos que se teña en conta porque, na ensoñación, ou na memoria ou na ensoñorialización que é o relato en cuestión, non só aparecen os nomes de Karen e Denís, senón que hai unha contínua peregrinaxe o ( ou viaxe) entre as paisaxes nórdicas e as africanas, e non só. E neste lembrar personaxes, tamén Boganis  nos lembra ao propio pai de Karen Blixen, que escribiría un libro con ese título (parcialmente). Ou tamén os poetas Ewald ou Martinson. Sherezade, a música de Mozart, a soidade, a curiosidade, o impresionismo, o ambiente íntimo que xeran as paisaxes, as obras de arte (Asger é outro artista presente), as sensacións que provoca o lido. Todo iso é parte do que protagoniza ou conforma este primeiro relato.

                     O segundo, “Caterina no devalo” comeza lembrándonos a Katherine Mansfield, e despois aparecerán T. Hardy ou os versos de Sylvia Pltah, María ( a muller afogada) ou Amós (houbo un filósofo con ese nome), son parte da paisaxe humana que poboa o relato. A parte física, as descricións de lugares etc deixámola para que a descubra o lector ou a lectora. Non adiantaremos nada porque precisamente o miolo da escrita de Mato Fondo neste volume está aí, e mellor que a descubra cada un por si memso/por si mesma. Simplemente indicar que aquí, no apartado artístico, se lembra Vanessa Redgrave e a oscarizada Julia ( Fred Zinnnemann, 1977). Esta estratexia de pintar atmosferas coas palabras continúa en If you´d love me someday, esa fermosa prosa, ourivesaría verbal mestra, para gozar cada frase, cada oración, cada parágrafo, cada páxina onde o único que se pretende, ou que se pretende por riba de todo é procurar intres poéticos, empregando a metáfora, a descrición, as alusións a outras artes… Aquí, sendo o ambiente moi de jazz, non podemos deixar de lembrar presenza de Catherine Linton, personaxe de Emily Brontë en Wuthering Heights. Mais, para que se vexa a versatilidade de Mato Fondo, pouco despois da novela da Brontë, quen aparece na narración é Alethar, que lembrará o World of Warcraft, ese xogo que tivo tanta difusión. E Lorelai únese ao grupode mulleres ( Caterina antes, Teresa despois) que protagonizan os relatos do autor de Ponteceso.

                      E despois chega o momento do relato que dá título ao volume, se se quere, cunha trama xa lago máis convencional, recuperando a voz de Mary Black (I Say A Little Player) tal e como no aterior se lembrara a Carmen McRae. O jazz, esa música, ese ambiente, esas colores, ese fume de tabaco, esas voces harmoniosas e desgarradas, eses tons ás veces desesperados…sen dúbida caracterizan moi ben a atmosfera deste volume, non só deste relato, relato onde tamén hai unha alusión a Mary Shelly na Vila Diodati, onde nacerá Frankrestein, esa creación universal, feita de anacos ( os máis belos) doutros seres, un pouco como este libro, en que relato a relato o autor vainos deixando un pouco de si e, tal vez se os xuntamos obteñamos unha metáfora do propio autor.

                     Para finalizar con “Flores nun vaso de auga”, un relato moi íntimo, familiar, onde non pode faltar o Anllóns, onde tamén aparecen A illa do tesouro (R.L. Stevenson), e se lembra o poeta ruso Konstantin Balmont así como o poeta e dramaturgo irlandes William Butler Yeats. E non diremos máis nada, non desvelaremos máis. Simplemente quixemos nestas liñas ofrecer uns datos a partir dos cales Mato Fondo crea ambientes, ambientes poéticos nunha prosa chea de esteticismo, de preocupación polo estilo, desas que ultimamente pouco se  prodigan. Ouro puro, para lectoras e lectores que saben desfrutar do como escribe por riba do que se conta.

ASDO.: Xosé M. Eyré

crítica de COTODAMINA (Rafa Lobelle, Chan da Pólvora)

Hai agora un ano, máis ou menos, dabamos noticia nestas páxinas de Física elemental, unha edición de autor na cal Rafa Lobelle, unha das voces novas da poesía galega máis actual ( e unha das máis interesantes) partía dos catro elementos (terra, aire, lume, auga) para desenvolver un poemario no que se conformaba como unha das voces imprecindíbeis da poesía actual. E hoxe, un ano  despois, celebramos un novo poemario, este Cotodamina, édito na prestixiosa Chan da Pólvora. Non contamos coas precisosas ilustracións da súa irmá Lucía, mais o autor de Vilameá (Chantada) xa non se ve recluído ás estreiteces divulgativas da edición de autor, co cal de seguro que haberá moit@s lectores/lectoras que o descubran por fin ou que confirmen a súa poesía como do máis interesante que temos hoxe en día. Para comezar diremos que Cotodamina non é un poemario extenso, máis ben é unha plaquette, porén iso non quere dicir que non sexa un poemario intenso, que o é, e moito. Porque, como se pode deducir do título tratáse dun traballo poético moi enraizado na xeografía dos afectos do autor, case se pode dicir que é unha cosmoloxía en pequeno, na que tamén caben as voces interiores, os ecos interiores de voces que sitúan o autor como testemuña da aldea ou mundo rural como algo que foi ( A infancia mídese polo recordo das merendas (8)),  mais que aínda segue sendo, precisamente neses ecos, na lembranza vital, aínda que xa sexa un mundo condenado a desaparecer (Algo que cae e non fai ruído (3) porque, no fondo, tanto o Coto como este Cotodamina non deixan de ser un rito de paso (13).

                     Cómpre, antes de continuar, fixármonos en que o microtopónimo (real) Coto da Mina, ou todo xunto (Cotodamina) garda en si o poder de se referir tanto a algo elevado (coto) e polo tanto fixado nun eixo vertical, como tamén o de conter referencia a algo horizontal, como mínimo, ou inclusive, tamén no eixo vertical, denotando unha dirección cara a abaixo, pois a mina tamén pode ser un aprofundamento na terra. Tamén deste xeito a introspección, o debullar do propio ser nos versos, a autoanálise a que acompaña unha visión de conxunto, coa voz poética formando parte dese rito de paso que é a vida, o instante entre o pasado e o futuro. Só existes fóra da nostalxia (15). Mais iso non quere dicir que o poemario non sexa tamén un exercicio no que se plasma a memoria (vivida ou herdada). Iso pasa cos augardenteiros ( que viñan de Oriente), como pasaba coas merendas da infancia, ou co cultivo do centeo. Polo cal resulta frecuente recorrer a tempos verbais que en principio denotan pasado, mais que tamén poden expresar coinciencia co momento da emisión, da escrita;  ou, polo menos, que simplemente sexa un pasado recente. Como é o caso das castañas, que comeza en pasado e remata en presente.

                     Precisamente unha das habilidades técnicas de Rafa Lobelle consiste en xunguir no mesmo poema descricións (que poden ser valorativas, interpretativas, ou mesmo contrastivas; en todo caso son unha proxección cara a fóra da voz narrativa) coa expresión da propia intimidade. Ás veces de xeito contrastivo, ás veces de xeito complementario, sempre motivo de reflexión que se lle suxire ao lector ou lectora. Porque a poesía de Rafa Lobelle é así. Tende a ser breve, ningún poema supera folla en extensión, todos caben nela e neles a brevidade resulta o máis común. E é nesa brevidade onde estoura todo o entramado semántnico do que vimos falando, que ás veces mesmo racha o verso; o verso non o pode conter e, sen perder contido poético, traspasa fronteiras e vólvese un caudal irrefreábel ou que só couta a extensión física da folla de papel.

                     Dicimos isto a propósito de Cotodamina, que é o poemario que nos ocupa hoxe, mais tamén facelo extensivo, polo que lembramos ao seu anterior traballo poético, de xeito que, como mínimo polo de agora, ben se pode dicir que tamén estamos a comentar as características da expresón poética de Rafa Lovelle. Un Rafa Lovelle que, se ben aseguraba que só se pode existir fóra da nostalxia ( e, polo tanto, fóra do pasado) conclúe o poemario asegurando todo o contrario que só hai pasado (17). Eis pois unha concepción poética como esculca, tanto no interior como no exterior ( ou en ambos proxectándose sobre o  outro), tanto no pasado como no presente e que, se ben é capaz de chegar a certas certidumes (nas que aniña dolor, ou frustración, ou incomprensión, e con moita menos frecuencia, refutación) tamén é certo que ben pode rematar nun novo interrogante, como ocorre cara ao remate.

ASDO.: Xosé M. Eyré.

crítica de UN LUME AZUL (Pedro Feijoo, Xerais)

O SÉTIMO CÍRCULO

Título: Un lume azul

Autor: Pedro Feijoo

Editorial: Xerais

Xa lles adianto que esta non vai ser unha crítica doada de facer. Non é por outra cousa senón polo feito de que na presentación editorial non se comenta absolutamente nada do contido temático da novela. É esta unha estratexia editorial que nós non queremos botar por terra adiantando sequera parte do contido, como habitualamente facemos, indicando de onde parte a proposta tramática da novela, por se a algún/algunha lector/lectora lle axuda a decidirse á hora optar por esa lectura en cuestión. Malia todo, tamén é certo que algunhas cousas terémolas que contar, agardando que non sirvan para desvelar o contido da novela. Esta dificultade mesmo atinxe ao título destas liñas, título no que finalmente adoptamos unha das presenzas de fondo da novela de Pedro Feijoo, a Divina comedia de Dante. É certo que a inmortal obra de Dante percorre a novela, aínda que non toda a Divina comedia, aquí non hai o descenso ao inferno dun poeta/escritor na procura da súa amada. Non, o que hai é a referencia ao sétimo círculo do inferno dantesco. O círculo da bestialidade, da violencia ,mesmo da ira. E, como ese sétimo círculo, a novela preséntase dividida en “recintos”, mais, iso si, aquí xa non hai unha correspondencia exacta cos recintos dantescos, quizá o primeiro (claramente) e o terceiro ( se somos abertos de mente), porén o segundo xa é outra cousa. E, para que non nos levemos a engano, ou para reforzar ese fondo tramático á vez que se anuncia, cada recinto vai encabezado por versos da Divina comedia.

                     Mais deixémolo aí, non comentemos máis, aínda que tampouco podemos esquecer que ese fondo tramático serve para “vestir” literariamente a novela. Unha novela que comeza dun xeito absolutamente impactante, que mesmo cabería cualificar como tremendista. Porque a saña, a violencia, a bestialidade, a crúa dureza con que se presentan os cadáveres e como foron/son tratados é absolutamente tremenda. Ora que, sabendo que Ramón Piñeiro tildou de tremendista A esmorga de Blanco Amor xa lles digo que non hai nin punto de comparación –as razóns de Piñeiro para iso non era que foran extraliterarias, era que Blanco Amor propoñía unha estética que el con compartía.

                     Si, nesta primeira parte da novela, neste primeiro recinto, quen lea a novela terá que facer, como vulgarmente se di, de tripas corazón. Porque a crueza é realmente dura e impactante. Paralelamente, como é de agardar en Pedro Feijoo, decorre outro tipo de novela que é a novela policial. Alguén ten que atopar os cadáveres e alguén ten que investigar esas mortes. Esta novela policial estará aí sempre, porque en realidade é a columna vertebral da estratexia novelesca de Pedro Feijoo. Unha estraexia que fai que o  discurso evolucione, mude, se transforme. E así chega un momento en que nos achamos lendo unha novela negra. Mais non unha novela negra calquera que nos traslada aos baixos fondos; esta é unha novela negra que trascende calquera condición social, ou que insire neses baixos fondos a personaxes poderosas, socialmente sinaladas, esas que desde as sombras do poder fáctico son as que controlan a sociedade. Unha novela negra “total”, transversal A sociedade viguesa, claro. Porque Pedro Feijoo sempre escrebe sobre Vigo e arredores. Como aquí.

                     E ben poderiamos quedar con esa denominación, a de “novela negra total” sen demasiados reparos. Porén, non cremos que o autor quixera ficar aí senón todo o contrario. O autor, na nosa opinión, quixo escribir unha novela de suspenso, non adscribíbel a ningún subxénero senón ao propio xénero da novela. Parécenos esta unha opción máis ousada, literariamente máis rica. E, polo que sabemos, Pedro Feijoo sempre se esforzou en querer vestir literariamente as súas novelas coa meirande riqueza. E conségueo, non totalmente, en certa medida, mais conségueo. De querer escribir unha novela negra había escoller referentes nese subxénero concreto, mais non o fixo, escolleu a inmortal obra de Dante.

                     Porque no “debe”, no eixo menos afortunado da novela, que tamén o hai, está a lingua. O autor, sabémolo ben, procura unha linguaxe sinxela, é dicir: unha linguaxe accesíbel a calquera lector, que non esixa un dicionario, por exemplo. O que consideramos un errro. Porque o material co que tarballa o escritor/ a escritora é a lingua, é canto máis rica sexa esta… pois mellor será a creación. Porén, Pedro Feijoo, cando pode escoller, escolle sempre a opción verbal máis parecida á do castelán. Por exemplo: se se emprega a palabra “bodega” non ten moito sentido que inmediatamente despois escribas “adegueiro”. Ou o mesmo pasa cos “dedos dos pés”, que o dicionario da RAG (polo menos a versión en liña) admite aínda que levemos décadas tratando de estabilizar “dedas” como  a opción máis correcta. Por dicilo doutra maneira: se en parte do século pasado se optaba pola escolla lingüística máis diferencial respecto do castelán, aquí pasa todo o contrario. E a isto hai que sumar o feito de tamén apostar por unha onomástica allea, non pola onomástica galega. Iso tamén afea.

                     Do que si pode estar segur@ o lector ou lectora é que vai atopar unha trama aditiva, desas que custa deixar aínda que a lectura ten que facerse en sesións prolongadas, son case 600 páxinas. Niso, Pedro Feijoo é un especialista, sempre é o aspecto mellor traballado. E aquí vólveo conseguir, independentemente de que o discurso gañe ritmo cando xa non son necesarias tantas descricións coma ao principio, que sempre ralentizan. É o mellor da novela, a concepción e desenvolvemento dunha trama evolutiva, que engancha rapidamente a quen le e que nos mergulla en diferentes ambientes vigueses: desde os máis humildes aos máis sofistificados, de xeito que a transversalidade da trama resulta moi efectiva, e por iso. Unha intriga moi ben lograda.

                     Xa dixemos que non iamos develar case nada ou nada da trama. Porén non podemos deixar de indicar que esta casa ben coa actualidade social do momento, algúns dos temas que máis preocupan e escandalizan nos nosos días atópanse aquí, incluída a presenza dun político novo, de barba, e que xa non está en activo mais non custará traballo identificar. E tamén que no remate prodúcese unha especie de “xustiza poética” que fai que entendamos a brutalidade, o tremendismo, inicial e mesmo empaticemos (se iso non é moralmente desaconsellábel) coas personaxes que a levan a cabo.

                     Alén diso, isto podemos dicilo, a trama transcorre no Nadal. Eis pois unha lectura ben axeitada para os días que vivimos. Un excelente obsequio para estas festas, coa seguranza de que non defraudará a quen procure unha trama que o absorba e mesmo que o faga pensar no tipo de sociedade en que vivimos, así de corrompida e sen que iso sexa ningún esaxero.

ASDO.: Xosé M. Eyré

apoloxía do libro de dos tecedores e tecedoras de soños: O HOME QUE MERCOU UN LIBRO (Paco Martín) e A FITA AZUL (Mon G. Buhigas), en Galaxia.

QUE NOS DEIXEN SOÑAR

Títulos: O home que mercou un libro & A fita azul

Autores: Paco Martín & Mon G. Buhigas

Galaxia

Poucas veces se complementan tan ben dous libros como estes de Paco Martín e Mon G. Buhigas. Mais, antes de comezar a escribir sobre cada un deles, permítanme que lles conte estes dous sucedidos, ambos e dous verídicos.

                     Cando Paula Vázquez Verao, hoxe coñecida e valorada política, era alumna miña comentoume unha iniciativa que a min me pareceu extraodinaria e imaxinativa. Consistía en que, cando algunha persoa mediática ou algún político visitase Sober, este, na súa entrada ao pobo, atopase en cada esquina de rúa unha persoa lendo. Evidentemente deille os meus parabéns pola idea e soñei moitas veces que sucedía. Lamentabelmente non sei se se levou a cabo nunca, posibelmente non, que daquela Paula era moi  nova e é seguramente non tería os suficientes apoios sociais para levala a cabo. Ou simplemente a idea caeu no esquezo. Mais eu quero resctala hoxe, porque me parece unha excelente idea como para levala a cabo en calquera lugar da Galiza.

                     E en segundo lugar, cando impartía docencia e chegaba a min alumnado novo, un dos primeiros días que tiveramos aulas eu levábaos á biblioteca. Unha vez sentados cada un no seu sitio preguntáballes como se chamaba o lugar onde estabamos. Eles respondían que era a “biblioteca”. Entón eu preguntáballes que era unha “biblioteca”. E eles respondían que era un lugar onde se gardaban libros. Aí eu dicíalles que non, que estaban equivocados, porque o que vían nos andeis eran soños. Todo libro, sexan da temática, xénero ou estilo que sexan, nace como un soño. Por iso a biblioteca era un lugar máxico, porque nos permitía dispoñer dunha morea de soños.

                     E verán como as dúas anécdotas veñen a conto.

                     Paco Martín, excelente escritor do que nada novo imos descubrir que non sexa recoñecer a súa excelencia como autor, proponnos un título, O home que mercou un libro, onde Aníbal Hortensio López Carricova, un 23 de xuño, un mozo de 24 anos en non moi boa forma física, sae camiñar como ten por norma facer habitualmente e, por motivos que non lles vou adiantar mais que son puramente casuais, entra nunha tenda que resulta ser unha libraría. E merca un libro. Un libro de poesía.. E, desde entón, comezan a sucederlle cousas extraordinarias que nin el mesmo imaxinaría e eu non lles vou contar, porque sería contar o libro, esta noveliña que, segundo di na contracapa é un “libro para os que devecen por ler como respirar”. E éo. Quen xa é lector ou lectora frecuente achará moito conforto en ler esta pequena novela. Experimentará un especial pracer en recoñecer a excelencia dos libros como motor da vida. Porque quen é lector/lectora habitual, quen xa ten o hábito da lectura, non só non se desfará del nunca, senón que lle será moi difícil vivir sen ler. Así de aditivos poden chegar a ser os libros. Aquí é un de poesía, mais lembren que existen libros sobre a temática que máis lles a peteza a vostedes.

                     Voulles expoñer outro sucedido que tamén vén ao caso. Un dos meus mellores amigos é camioneiro e, en certa ocasión, padecera algún mal das costas que o tiña encamado. Funo visitar e, loxicamente, leveille libros para que pasara o tempo. Como sabía que, segundo el dicía, “non lle gustaba ler” eu leveille revistas de automóbiles e un par de libros onde se recollían viñetas do Carrabouxo. Ao día seguinte chamou por min, a ver se tiña máis.

                     Hai libros para todo tipo de lectores/lectoras.

                     A novela de Paco Martín, a noso xuízo, deberían lela precisamente aqueles/aquelas que “desconfían” da lectura, porque é un libro para facer lectores, máis que @s que xa o somos. E está editada na colección “Costa Oeste”, de xeito que precisamente o seu lectorado primordial serán  mozos e mozas, que posibelmente aínda non teñen de todo interiorizada a lectura como forma de vida (forma de vida, insitimos) ou hábito frecuente. Como é lóxico, tratándose dun autor de tan recoñecido prestixio, trátase dunha rara avis, unha rara xoia, que ningún lector/ningunha lectota adulta debe deixar pasar. Polo reconforto que achega. Polo pracer inherente á súa lectura.

                     O libro, ese soño.

                     E de soños trata precisamente o libro de Mon G. Buhigas, A fita azul, tamén editado por Galaxia, na colección “Libros para compartir”. Ou, para ser máis exactos, de tecedores/tecedoras de soños. Eses tecedores/tecdoras de soños levan unha fita azul. É a súa maneira de identificarse. E, por suposto, hai moitos tipos de tecedores/tecedoras de soños. Comezando pol@ que nos contan contan contos, pol@sque nos contan marabillas cando somos nenos, antes de durmir ou en calquera outra ocasión. Por exemplo, e tamén en boa parte os mestres/mestras, non tod@, pero hain@ que nos trasladan ao mundo dos soños sen que importe, en principio, a materia impartida. En principio, porque hai materias que para iso son máis agradecidas, as que teñen que ver coas linguas, por exemplo. E, como non?, os escritores/escritoras que coas súas palabras impresas en negro sobre o papel branco nos levan a países e lugares, a situacións e contextos, a personaxes e tipos humanos, que non sospeitariamos e que, por suposto, existen na república dos soños. Un libro escrito con moita poesía. Preciosa poesía en prosas breves. Para lerlles aos cativos ou cativas cando comezan a ler, para espertarlles a curiosidade, esa facultade humana incomprábel, que precisamente nos fai máis humanos. E tamén para lermos os adultos porque nos reconcilia co mundo dos soños, sexan en palabras de papel, sexan en palabras escoitadas, sexan nas palabras que sexan. Se Paco Martín escribía unha homenaxe aos libros, Mon G. Buhigas escribe unha homenaxe a quen é capaz de espertar en nós soños. Necesaria, porque nunca serán escritas as suficientes. Necesaria, tamén porque moitas veces quedan no anonimato dos nosos agradecementos eses tecedores ou tecedoras de soños, que non só nos fan máis levadeira a vida senón que pode que nola transformen, como o libro de poesía ao protagonista de Paco Martín. E tamén, tamén podemos acceder ao mundo dos soños a traves das fermosas ilustracións de Ana G. Buhigas, coa súa linguaxe e formas e colores.

Eis dous libros para que os mediadores /mediadoras da lectura os teñan en conta como primeiras lecturas, ou como reconforto para quen é xa lector ou lectora convencid@.

E para coda, estas palabras de Carolina María de Jesús, poeta brasileira, negra e pobre ; imprescindíbel: “A vida é igual um livro. Só depois de ter lido é que sabemos o que encerra. E nós quando estamos no fim da vida é que sabemos como a nossa vida decorreu. A minha, até aqui, tem sido preta. Preta é a minha pele. Preto é o lugar onde eu moro.” (CUARTO DE DESPEJO: DIÁRIO DE UMA FAVELADA, 1960)

                     ASDO: Xosé M. Eyré

aproximación a A MONSTRUOSIDADE MODERNA (Carlos Lema, Euseino?)

 APROXIMACIÓNA MONSTRUOSIDADE MODERNA OU O ESPELLO Á FRONTE

Título: A monstruosidade moderna

Autor: Carlos Lema

Editorial: Euseino?

Repensarse é condición sine qua non para vivir. Queremos dicir para vivir con consciencia do que iso significa, e non como espectador pasivo e se cadra apesarado porque a realidade non leve outra perspectiva de futuro. Neste senso, os libros de Carlos Lema representa unha moi valiosa pedra de toque. E dicimos os de Carlos Lema porque hoxe imos falar do seu último libro e el é un moi bo exemplo, mais cómpre facelo extensivo a Isaac Rubín, a Rebeca Baceitredo, por exemplo, e moi concretamente a esa plataforma desde a cal a filosofía se manifesta no agro do sistema cultural galego: a fundación Euseino?

                     A risco de non ser exhaustivo mais si fiel ao meu interese lector, en A monstruosidade moderna atopo dous núcleos temáticos que para min son de sumo interese: a concepción do artista moderno, na primeira parte do libro, e a emancipación da muller por medio da cultura, na terceira parte. Iso non quere dicir que a segunda parte ( a representación a través da poesía, da infancia e da alma) ou a conclusión ( onde a pólis moderna xa non se articula directamente sobre o cidadán senón a partir das súas decisións sobre a representación) fiquen relegadas ou me merezan menos consideración. Só que, como crítico literario que son, é lóxico que as outras dúas me interesen máis.

                     E quero dicir tamén, antes de comezar coa análise do libro, que as reflexións que aquí se verquen sobre o artista ( o escritor entra aí) moderno me parecen de moita utilidade ou conveniencia desde a pura actualidade. Porque, se Carlos Lema reflexiona sobre un tempo que vai desde 1700 a 1900 ( no que se manifestan Johan Christian Friedreich Hölderlin, Ludwig van Beethoven, Emily Jane Brontë, Emily Elizaberh Dickinson, Vincent Willem van Gog e Friederich Wilhem Nietzsche), ese é un tempo no que  os medios de comunicación, os mass media, pouca repercusión tiveron (cando existiron), o cal se asemella aos tempos que vivimos, onde perderon moi boa parte do seu prestixio e credibilidade e cada día esta perda é maís grande, de xeito que o artista (e tamén o escritor) é instancia clave na mediación entre a realidade e o suxeito. Outra cousa é que, hoxe en día, ese papel que nalgún tempo (non hai máis que ir ao XX) xogaron os creadores tamén estea moi cuestionado ou mesmo a vida se faga de costas a eles; ou que na actualidade o papel de creador/creadora xa sexa aplicábel a calquera que, nos actuais medios de comuncicación e representación (internet, sobre todo), se decida a facer ou participar do que chamamos arte.

                     Iluso? Exceso de optimismmo pola miña parte? Prefiro iso a ser derrotista, ou conformista.

                     O espello á fronte. Estas reflexións, de non facelas agora Carlos Lema, habería que facelas dentro de 5, 10 ou 20 anos, sen dúbida.

……………………………………………………………………………………………………………………………………………………..

                     “A renovación do mundo consiste, realmente, na renovación da súa representación” (46). Esa representación resulta fundamental porque é a través da cal se dá a coñecer o mundo a quen aínda non o coñece. A coñecer ou a re-coñecer. E esa representación provén da subxectividade, segundo Kant, sibxectividade que se impón á obxectividade E esa “creación (representación) é verdade porque o suxeito é a única maneira de acceder ao mundo” (48) segundo Goethe. De aí non é moito treito o que hai que percorrer para concluír que “a xenialidade é unha pragmática da subxectividade” (48). Fagamos un alto; hai moito tempo que nunguén falaba da xenialidade, realmente parecía un concepto xa esquecido, cando precisamente nela reside a capacidade para xerar representacións/creacións que acaden o concepto de sublime, que non sexan pura imitación ou reafirmación doutras representacións/creacións xa existentes, unha maneira de superar o universal como repetición, Deste xeito, “ a arte só é posíbel como produción do xenio” (37) segundo Kant. Previamente xa se falara do paso “da moralidade á ética” que é a modificación moderna establecida polo suxeito” (32), e nese paso da moralidade o artista moderno é quen provoca a reflexión dos seres humanos. Dos suxeitos. Pois xustamente “a Idade Moderna diferénciase das épocas anteriores en que a súa legalidade social e cultural está baseada nun consensus inicial elaborado a partir da noción de suxeito” (28). Suxeitos. Xenialidade. Subxectividade, Obra de arte. Representación. Representación : realidade, que non é o mesmo que realidade ideal aínda que esta sexa operada polo suxeito, entendemos, pois na correlación mundo-pensamento aparecen as nocións de liberdade e disenso. Liberdade creadora. Disenso como oposto ao consensus, que resultan útiles e complementarios na Aubhebung (Hegel, xeralmente traducido como superación). Eis que a linguaxe do suxeito que pensa sexa a linguaxe da representación artística, que se convertirà en cousa cando perda a súa calidade estética. Mais a arte é disenso, disenso como cousa. Desde aí, Carlos Lema ofrécenos un adianto do que será “ o contrafío das mulleres”, ou como estas acceden á súa emancipación mediante a creación, o que as sitúa en pelna tradición moderna, onde a creación ex novo resulta fundamental.

                     Sendo o logos fundamental na creación, a partír de aí estuda a relación entre el e a loucura, tendo a razón como límite e exclusión ou como posibilidade de ampliación da linguaxe humana, sendo que a louvanza da loucura acaba por constituírse algo propio da literatura da Idade Moderna. Igual que o pensar filosófico debe arredarse desa loucura, esa esgazadura. “Dese xeito, a rresponsabilidade de determinar a verdade queda nas mans daqueles que non dubidan da súa propia certeza e non deixan que lles impoñan outra” (76). Mais a loucura, ese desafío, non se pode tratar dela se se prescinde do lógos, porque esta carece de senso, carce de lógos. E existir (segundo Gabriel) é aprecer nun campo de senso e (tamén seguindo a Gabriel) a obxectividade dos campos de senso é resultado do disenso entre eles. Finalmente recapitúlase todo o anterior tendo en conta que xa é o suxeito ( e non unha sociedade estamental), o cidadán, o artista, o que coa súa actividade dá pé a falar da Estética como parte da filosofía. O artista, o obxecto artístico como medio para achegarse á pragma, ao dominio do pragmático. O Obxecto artístico, emancipado de principio de razón mais non da razón mesma. Establécense despois  cinco teses sobre a representación do suxeito.

                     “O suxeito libre -por iso é un montro- é o artista moderno” (106). Porén hai que ter en conta que o obxecto artítico (un poema) non se esgota no acto da súa escritura e adquire entidade de seu, independizándose do suxeito queo escribiu. Establecémdose un disenso entre a “subxectividade” como senso que o autor outorga á arte e o senso que a arte ten como obxecto en si.

                     “ É equivocación dos artistas actuais pensar (…) que a súa forma de representación é “propia”, cando, pola contra, o consenso moderno sobre o suxeito é unha extrapolación da personalidade do artista a toda a sociedade, a todos os suxeitos” (111) De xeito que a xustiza está directamente relacionada xa non coa capacidade de sermos libre senón tamén coa de representarse como tales. O poder do artista. O poder da representación. Téñase en conta, porén que o artista se aliena na cousa producida, no  obxecto artístico. De xeito que resulta máis interesantre a arte como obxecto que o propio artista moderno. “ A política da beleza sempre se acabou por manifrestar como a política do sublime” (117). Sublime, igual que a xenialidade, había ben tempo que non se oía falar dela. Só falta a orixinalidade, tempo ao tempo, ha chegar.

                     A seguir fíxase Carlos Lema na reprresentación, en canto esta ten que ver coa liberdade e co aigualdade, pois as relacións establécense mediante as representacións. E despois na noción de situación, que indica unha posición no mundo. Mais para a correlación humano-mundo volve ser fundamental a representación. E antes de fixarse no homo faber dedica un espazo á presenza, os obxectos e o amor.”Ignorar a poeta, lero o poema (133). E tamén á nocón de vida.

                     A segunda parte ábrese coas “Vinte e unha teses sobre a poesía como representación” e dá entrada á Querelle des Anciens et des Moderns, fulcral, á cal se recorrerá en varias ocasións, pois non en van estamos vivindo un cambio de situación na concepción da vida,e , por suposto, da arte. Aquí, tamén acha un oco para reflexionar sobre a poesía e a infancia, pois a poesía non deixa de ser unha produción de subxectividade, a función da arte moderna, e converterse na maior arma do subxectalismo. Mais, como introspección que é, tamén é o camiño para chegar á alma, á vez que se significa como disenso.

                      E chega entón outro capítulo fundamental: “ As fadas modernas. Primeiras autoras, infancia e literatura”, un xusto e oportuno recoñecemento ás mulleres como autoras e como motor da consolidación da novela. Un mome fundamental: Madame d´Aulnoy, que en 1690 publica o primeiro conto de fadas. Será a primeira dunha considerábel (tamén por inagardada) nómina de autoras que se prodigan nos salóns da derradeira década do XVII. Précenos fundamental este recoñecemento ao papel da muller na construción dun novo xénero, a novela, aínda que sexa desde “ a concesión” (salientado noso) masculina ao estas inserírense na incorporación da tradicón oral na literatura escrita, ou que o fagan desde que se deu en chanar “literatura preciosista” (salientado noso) ou do sentimento. Xorden nomes como Madame de Villedieu, Mademoiselle (Madeleine) de Scudéry, e despois  (Anne de)La Roche-Guilhen, (Catherine) Bernard, (Charlotte-Rose de) Caumont de la Force, Durand, (Henriette-Julie de Castelnau, condesa de) Murat, Auneuil, Mademoiselle de Lhéritier de Villandon, Marie-Catherine Le Jumel de Barneville. Nomes a lembrar, nomes a reivindicar, nomes que propoñen unha retórica que cuestiona o modelo dominante do clasicismo, esvaecendo os lindes da literatura escrita ata entón. E aínda hai outtra palabra máis,verosemellanza, vraisemblance, que canda a bienseánce aparecen na Francia do XVII. Desde aí Carlos Lema lévanos ao mundo do teatro, que viña sendo codificado polo seguimento das tres famosas unidades, que os contos de fada contradín. Que a retórica das mulleres se vexa confinada ao mundo do fabuloso ( no ámbito privado ou doméstico) non vai impedir que elas lle dean entrada á literatura pagá, enriquecendo aínda máis o panorama literario. Por suposto que haberá reacción (“mundo” pastoril, ideal clásico) que evite o perigo dunha regresión “ao prerracional, ao intuitivo e sentimental” (187) onde ficarán confinadas sen que hoxe se poida asegurar con certeza que esa condena rematou. E iso que estas autoras de contos de fadas aceptaron as regras do decoro impostas polas “preciosistas” do amor sentimental. Un amor sentimental que non tardará en ser un pacto entre individuos  e non un acordo entre familias. E, aínda contravindo a Razón, as mulleres escritoras entran na Idade Moderna como cidadás con voz e poder, abeiradas ao uso da palabra.

                     N´”O contrafío das mulleres” anlízase o papel destas mulleres escritoras, sen esquecer o papel de lectoras. Aquí quero facer un alto: a reforma protestante permitiu o acceso ás escrituras biblícas tamén da muller, pero este acceso privado de lectura individual e non dirixida rematará por conformar unha revolución lectora ( a lectura para si, non en voz alta) que aquí non chegaría deica o século XX. O saber feminino é fundamental, e nunca exento de polémica e imparábel. E nunca deixaron de ter que amosarse desafiantes co status do momento, como ben lembra Carlos Lema, Madeleine de Scudéry e Cristina de Suecia (unha das protagonistas da Herba moura de Teresa Moure) foron dúas desas mulleres valorosas. E tamén haberá lugar para Charlotte e Emily Brontë, para George Eliot, Emily Dickinson ou a nosa Rosalía de Castro ( “A obra de Rosalía de Castro é a representación da liberdade das mulleres” (224)). Posteriormente entramos no eido da política, pois na modernidade os discursos, os significado, convértense na maneira de irradir e compatrir poder. Seguimos co lógos como  centro, e a representación, co dereito  á desigualdade e á singularidade ademais dun repaso aos “res poderes”, sen esquecer o papel do cristianismo e o consumo ostentoso (tan dos nosos días). Deténdose tamén no “empoderamento”, tanto no eido das actividades económicas como no que representa para a muller nun espazo civil qu enin é comunitario nin intercomunitario senón acomunitario, por ser espazo resrvado á sinfularidade.

                     Finalmente conclúese que, na tardomodernidade a política se formaliza como produción e consumo de poder por parte dos suxeitos. Antes analizouse a obra de arte como representación, o artista como produtor, agora conclúese con algo que é fundamental nos nosos días: a (política como) consunción.

……………………………………………………………………………………………………………………………………………………….

                     Ao longo desta demorada aproximación a A monstruosidade moderna, tivemos ocasión de reparar en conceptos que había tempo que non xurdían no discurso  literario, aínda máis: no discurso crítico da literatura. Conceptos tales como “xenialidade”, “sublime”, “orixinalidade”, ao que hai que engadir a “verosemellanza”. Conceptos clave ao falar de literatuta, que parecían esquecidos e que representan o mellor que a obra de arte nos pode ofrecer. Ao que hai que engadir esoutro concepto fundamental: a monstruosidade, que xorde cando calquera individuo se erixe en produtor (fíxense que non digo creador) de arte ademais de consumidor.

                     Por non falar da importancia que ten a análise da muller como creadora e como partícipe no nacemento e consolidación dese novo xénero que é a novela.

                     Unha análise destas características era necesaria. Que sexa útil dependerá de todos nós, dos lectores e dos mediadores sociais do libro. En que saibamos facer ecoar/interpretar esa monstruosidade.

ASDO.: Xosé M. Eyré