AUTOFICCIÓN, AUTOREFERENCIALIDADE E REALISMO: A ESCRITA DE NON FICCIÓN

Ler para crer, como di o título do programa de Francisco José Viegas na RTP (por se non o coñecen, aquí lles queda ligazón)

Na actualidade partillan preferencias lectoras na narrativa galega o romance detectivesco ( que a prensa e a propia promoción autorial queren facer pasar por xénero negro, e entón que fariamos con Á de mosca A. Malvar, O perfume de Patick Süskind, A esmorga de Blanco Amor e tantos otros? Negro-negrísimo?), o romance histórico ( que sempre está aí e nunca pasa de moda), a distopía, e últimamente, a autoficción desde que Berta Dávila deu á luz Carrusel. Porén, non exactamente querendo fuxir desta etiqueta senón esmerilar o concepto, témoslle lido declaración onde prefería o termo autoreferencialidade ao de autoficción. En definitiva estamos no que Truman Capote chamou narrativa de non ficción. Mais son tres cousas distintas que nos apetece considera emporsí.

A chamada narrativa de autofcción saltou á actualidade  desde que o francés Serge Dubrvovski empregou por primeira vez ese termo para refirse á súa novela Fils. Isto significa unha nova tentativa de achegamento ao que o realismo viña ofrecendo, fundamentalmente tratando de evitar os erros narrativos estratéxicos do realimo naturalista estilo Emilia Pardo Bazán, por sinal. Téñase en conta que o realismo naturalista proxectaba a súa visón sobre o mundo exterior coa finalidade de reproducilo coa máxima obxectividade; fronte a isto, a autofcción ou a autoreferncialidade, propoñen xustamente o contrario como ben demostra na práctica Berta Dávila, porque agora do que se trata é de volver a vista cara a dentro (enténdase ese “dentro” de maneira aberta, pois aí tamén van incluídas as proximidades do “eu”). Neste caso a verosimilitude, o pacto pola verosimilitude, non nos chega desde a pretensión de obxectividade, senón que é a autoreferencialidade ( a referencia ao propio mundo da autoría ) a que nos convida a entender o relatado desde o verosimilismo das propias experiencias autoriais, porque ninguén mellor que as autorías poden retratar o seu mundo.

Ben, se volvemos un chisco atrás, a novela de Serge Dubrovski non é, nin moito menos o primeiro exemplo de autoficción. A este respecto, a literatura está ben chea de autobiografías e non cumpriría mentar máis exemplos. Porén queremos deternos nun. Os evanxeos, desde o momento en que consisten na transmisión do que os evanxelistas viron e viviron, entran dentro destes parámetros. E, desde o punto de vista da teoría crítica resultan sumamente interesantes, toda vez que entrefrebadas co relato eutoexperiencial tamén se inclúen ficcións, pois así debemos considerar as parábolas.

Entendemos que non se trata de procurar un refuxio fronte ás “infinitas posibilidades do caos” (que diría Camila Assad) senón un relato de primeira man que pretende combatelas, de xeito que se establece un pacto autoría-lector que delimita a infinitude para restrinxila referenciando vivencias (propias ou achegadas) a quen escribe. Non podemos dar conta da visión individual obxectiva de todo o que hai no mundo (outra volta, ao estilo do naturalismo da Pardo Bazán) porque iso resulta imposíbel ao haber tantas tentativas de visións obxectivas como autorías pretendan tal cometido. E, neste punto, non podemos esquecer as “escrivivencias” de Conceição Evaristo, por canto demostran que non é narrativa a única práctica escritural en que se manifestan. A mesma obra poética de Berta Dávila cremos que, dalgunha maneira, tamén debería inserirse neste contexto. E tamén se poderían considerar aí A frecha do teixo azul ( de Eva Veiga) ou Hortensia (Medos Romero), por sinal, cómo mínimo e sen querer ofrecer visión histórica.

Evidentemente, no caso desta poesía, falar de ficción non só é unha aventura estrambótica senón que nos leva a reflexionar sobre a propia concepción do que se considera ficticio. E isto non está nas nosas mans, pois é cousa que só as autorías poden acometer verosímilmente. Se acaso se nos ocorrera querer tirar do fío ficticio na poesía, estaríamos nós facendo crítica-ficción.

Outra cousa é a auto-referencialidade. Abre novas potencialidades sen que o pacto de verosimilitude establecido con quen le se resinta en exceso. Mais agora as autorías non están obrigadas a seguir sen excepción o camiño marcado pola realidade do vivido. Inclusive se pode partir do apriorismo de que o que se vai ler é ficción, ficción que vai contar coas achegas oportunas de referencias ao vivido polas autorías, logrando así un estatuto de verosimilitude que se aproxime considerablemente ao da autoficción. E tamén ao revés, partindo da experiencia vital das autorías é posíbel inserir ficcións que axuden a explicar mellor certas cousas que coa simple descrición autoficticia ficarían sen aprofundamento necesario, por dicilo dalgunha maneira, ou nunha visión demasiado simplista da súa complexidade.

En boa parte, por iso existe a poesía, porque hai cousas das que só a visión poética pode dar conta.

Porque, a fin de contas trátase de construir textos dotados de coherencia e cohesión. Certamente, calquera discurso literario que non estea dotado de coherencia e cohesión (admitindo que ás veces é quen le o que as establece), fica coxo. Porén, a auto-referencialidade fai posíbel que coherencia e cohesión non sexan únicamente características internas do discurso, senón que se estende e proxecta sobre o marco referencial das propia experiencia vital das autorías. Se se quer, hai aquí tanta necesidade de sentir o discurso como prolongación do eu, de sabelo seu, como tamén necesidade de acadar a verosimilitude desexada para que o discurso non sexa tomado  como pasatempo e máis nada.

En palabras de Berta:

Albiscamos un fragmento do que o futuro pode ser, e temos na man o pasado que foi, pero o presente é un limbo indefinido. (…) a narrativa do que estábamos a ser (…) e só nos queda a posibilidade de analizar o que xa pasou e de especular co que pasará. Isto último é un exercicio case literario, e, mesmo entendéndoo así, semella difícil inventar algo, atreverse a avanzar.”

( Berta Dávila, Illa decepción, 85-86).

Constitúe a autoficción unha maneira de evadirse dos problemas que a creación ficticia (coherencia, cohesión e máis cousas) presenta? Escribir é máis que iso, non cabe dúbida. A cadencia, o ritmo, o fraseado, a selección léxica oportuna, a concepción do estrofado e da páxina como realidades inzadas de beleza…en fin, cousas que moitas autorías só preocupadas polo xogo estrutural na procura do clímax final adoitan esquecer, evitar ou non atender.

É certo que a autoficción simplifica o labor das autorías, porén só no caso da inventio.

Sen estar eximidas do traballo que a dispositivo conleva sempre para as autorías, a autoreferencialidade constitúe o avance máis significativo do realismo nas últimas décadas, sempre e cando a tal autoreferencialidade como aplicación literaria do eu non leve ao esquecemento de que o eu  non se entende sen o nós. E no que se entenda como nós xogámonos o futuro como realidade cultural, literaria e política diferenciada. Porque entón só seremos ficción

ASDO.: Xosé M. Eyré

crítica de NON MARCHES NUNCA, de Alberte Momán, en Medulia

NON O ESQUENZAS NUNCA

Tíulo: Non marches nunca

Autor: Alberte Momán

Editorial: Medulia

Resulta apaixonante e moi significativo que, ás veces, os discursos en teoría máis simples sexan os que máis quedan en nós e tamén os que máis nos obrigan a repensar a deriva do mundo e da vida en que estamos inseridos. Por sinal, un deses é Le petit prince de Antoine de Saint-Exupéry, ninguén ha ter a menor dúbida. E se lembro este título precisamente tampouco é por puro azar. Hai unha conexión moi clara coa novela de Alberte Momán. E moi simple. Nos dous casos un pequeno extraterrestre chega e xúntase cos humanos. Iso e que tamén ambos casos obrigan a repensar a deriva social que nos leva.

                     Xa de inicio, cómpre salientar que este discurso futurista de Alberte Momán, sitúase nun fulcro temporario tan escollido e ben seleccionado que permite á vez tanto a a ollada distópica futura como unha revisón crítica das pautas que dirixen a sociedade que vivimos. Non nos sorprende. Alberte Momán manéxase especialmente hábil neste tipo de enredos, a súa obra anterior así nolo confirma. Nese futuro existe unha familia integrada por dous pais e unha filla, Uxía, que levan unha vida a medio camiño entre o rural (achegada á natureza), representado por un dos pais, mentres que o outro pai, está máis achegado á “modernidade”; porén é unha familia que vive no rural. Na soidade do rural. Que xa non é futurismo ningún, pois esa soidade xa está presente en moitos lugares, cunha poboación envellecida que non ten doado desprazamento a núcleos urbanos. E é moito para pensar niso. Primeiro, porque a vida sen contacto directo coa natureza é imposíbel. Segundamente porque é a todas luces inxusto que, como acontece aínda hoxe, este tipo de vida sexa vista como inferior ou de menor rango e categoría social cá tecnócrata ligada á evolución a que os tempos nos levaron. Si, a vida no rural, ensuxa as aunllas de terra, e iso vese con desprezo cando non é máis que un sinal de que esa persoa traballa en contacto coa natureza e iso fai posíbel que aínda poidamos manter na nosa dieta produtos básicos e imprescindíbeis para a vida, desde o leite aos froitos da horta e demais cultivos. E, polo tanto, esa persoa de unllas suxas convértese en insustituíbel, mentres as finezas das manicuras son perfectamente intercambiábeis entre si. A man ruda agarima o máis precioso da natureza, fai posíbel a vida do que nos ha alimentar. A manicura só é testemuña de todo o contario.

                     Outro aspecto a considerar é o deses dous pais. A única presenza feminina realmente salientábel é a da cativa, Uxía; hai máis, porén non teñen a súa trascendencia, non representan o futuro. Porque eses dous pais coidan da que será o futuro, Uxía, que medra nunha soidade tan cruel como conmovedora…e mesmo natural, lóxica… Natural, lóxica…como o respecto pola diferenza, a asunción de que a diferenza nos fai únicos e ricos…

                     De primeiras puidera parecer que temos diante un discurso orientado a lecturas da cativada, pois a protagonista central é a nena. Mais non é así, a presenza de vocabulario culto indica para un lectorado adulto. Porque non é precisamente a cativada quen máis precisa reflexionar sobre a sociedade en que vivimos e á que nos diriximos. Non. Somos @s adult@s, que temos, nalgunha medida, capacidade de decisión, os que debemos reflexionar, imperiosa e decididamente, dunha vez por todas, xa…

                     Ben, pois a este mundo que vimos de comentar chega un extraterrestre, como en Le petit prince, e o importante pasa a ser a relación que se establece entre Uxía e esa nova forma de vida. Por fin, Uxía xa non está soa. E cabe reflixonar cara a onde imos se a única posibilidade de compañía vai ser precisamente a  dun extraterresrtre. Que non é tan extaterrestre, mais non lles vou desvelar a súa condición, seimplemente dicir que, finalmente, a súa presenza xungue este enredo coa fantasía galega máis tradicional.

                     Finalmente, non hai que esquecer que as ilustracións corren da man de Alberto Castro Freire. As ilustracións desta noveliña (antes chamaríalle novela breve) escrita para que non esquezamos nunca de onde vimos e  futuro que, de seguir así, nos agarda.

                     Iso. Para non esquecer nunca.

ASDO.: Xosé M. Eyré

crítica de NUS, Manuel Gago, en Xerais

O COIRISMO E O ESPERTAR DA GALIZA POSFRANQUISTA

Título: Nus

Autor: Manuel Gago

Editorial: Xerais

Alá por principios dos anos 80, o profesor Miguel Cancio iniciou un movemento nudista que tiña como obxectivo derogar a vella lexislación franquista que baixo o epígrafe de “escándalo público” condenaba o nudismo como expresión de liberdade, de liberdade individual e tamén de liberdade social, pois o deito á “nudez” non debe ser para uns poucos senón para tod@s os que queiran practicalo sen impedimentos legais. Mais non só, o  movemento “Tetiñas free” tamén loitou contra as aberracións urbanísticas que comezaban a inzar de despropósitos e oportuismo feísta urbanístico as praias galegas.

                     O novo romance de Manuel Gago é moi fiel á historia da inicitiva coirista de Miguel Cancio, desprazando de Baroña a Calabarda o escenario da praia nudista, esta reivindicación do movemento coirista desde a ficción segue bastante de cerca o que foi e representou o coirismo de Miguel Cancio, inclusive no convite feito a Manuel Fraga para que os apoiase, ou na aparición televisiva no programa de García Tola. Porén, parecéndonos oportuna e plausíbel reivindicación que xa o título anuncia, o romance de Manuel Gago vai máis alá e presenta unha sociedade dominada na sombra polas “trescentas familias”. As “trescentas familias” igual na relaidade non eran tantas, mais de que  existiron e existen non hai dúbida ningunha. Familais con poder económico e ascendencia social que non se significaban na primeira liña da actividade política e que, desde o anonimato da segunda liña, desde a tecnocracia ou simplemente desde as oportunidades que a nivel legal ofertaba a entrada na CEE. Como ocorre neste enredo, no cal un tarambainas cínico, herdeiro de boa familia xunto co seu irmán xemelgo, irá vivindo, sempre desde unha segunda liña, o espertar e desenvolvemento do movemento coirista reivindicando o dereito á nudez. Porén, ese mesmo título ten tamén outra interpretación.

                     Porque nun romnce hai sempre máis enredos que o que sepropón com fío condutor. E, neste caso hai outros dous que merecen comento que os recate do silencio. Primeiro, que o título tamén reflicte o estado en que a mocidade dos primeiros oitenta se atopaba con respecto ao acontecer político. Nus ou case inermes dinate dun devir político do cal mal se adiviñaba ou enxergaba a tarscendencia que tiña e a onde nos levaría. Que o poder desde postos de privilexio fora acaparado por boa parte desas familias que vivían o acontecer social “desde a segunda liña” e sen significarse senón aproveitándose, non deixa de ser unha interpretación ben cabal, no noso xuízo, de como foron as cousas e, de resultas, de como son agora, onde atopamos xente cunha clara conciencia política, mais que son minoría fronte ao exército de “estómagos agradecidos” que só usan a política para o beneficio particular.

                     E non só. O enredo tamén é en boa parte un enredo de formación, relatando o espertar á vida social e ao sexo non só do protagonista central (e voz narrativa) senón tamén doutras mozas e mozos. Salientan tres nomes de muller. Encarna (tamén pertencente ás trescentas familias, mais que escolleu un camiño propio), como muller xa madura (35 anos) e tamén Rosalía (parente do protagonista) e Teresa. Estas dúas, Rosalía e Teresa representan dúas fisionomías e formas de entender a vida diferentes, mas que teñen, xunto a Encarna, unha incidencia ben clara na formación da personalidade do noso protagonista.Desde este punto de vista, o enredo está moi ben desenvolto e constitúe un dos motivos atraentes para quen le, mediante ese leixa-pren, ese tira e e afrouxa, en que se converten as súas relacións.

                     E non só, tamén se denuncia implicación de curas no contrabando de bens de interese histórico (escultura, pintura, etc…) con total impunidade, ademais de seren dos opositores máis repunantes á hora de aceptar a nudez como dereito das persoas. Non. Non foron poucos os curas implicados neste contrabando, seguro que tod@s coñecemos algúns (en plural).

                     E todo contado coa pericia narrativa a que nos ten habituados Manuel Gago. Un título que será especialmente importante para as xeracións que non coñeceron o desenvolvemento do movemento coirista, ou só teñen referencias vagas del, pois, como xa dixemos, Manuel Gago crea aquí unha ficción que o segue de preto e lle fai xustiza literaria.

ASDO.: Xosé M. Eyré

crítica de A FORMA DE CÉLEBES, de Iago Méndez, en Galaxia.

A VIDA. SI, A VIDA MESMA

Título: A forma de Célebes

Autor: Iago Méndez

Editorial: Galaxia

É típico dos enredos dos romances distorsionar dalgunha maneira a vida para así sorpender a quen le- evidentemente estamos a falar de narrativa non xenérica, que ten outras claves. Por iso, ter diante dos ollos un discurso que o único que pretende é reflectir a vida hai que tomalo como un refacho de ar fresco. Parece que non é novidade, porque a vida vivímola todos os días a todas horas, mais si o é, precisamente porque non moitas autorías nola devolven fabulada.

                     Neste caso, é Iago Méndez, no seu primeiro romance en galego quen nos posibilita esta visión. O enredo presenta un matrimonio de xubilados que volven de Madrid para Galiza, a unha vila nin demasiado grande, nin demasiado pequena e próxima á cidade, o seu lugar ideal para gozar do seu retiro. Mentres viaxabn escoitan a noticia da desaparicón dunha moza en Madrid. O dato é importante porque a partir de aí se creará un foco de tensión. Mais volvamos ao fío. Unha vez chegados, resulta que tamén se lles presenta na casa Suso, o fillo maior. E, cando menos o podían agardar, a nai, Carmiña, fica en “estado vexetal”. Nese intre, pai e fillo só viven para coidar a nai. Nese intre, a novela de Iago Méndez vólvese a novela dos coidados a maiores que reclamabamos a Coidadora (Xerais, María Marco). Infortunadamente, case tod@s nós, pasamos algunha vez por situacións similares ou ben parecidas ou foi alguén achegado quen as pasou. Esas situacións nas que a palabra esperanza a temos todos na mente, inclusive a pronunciamos, sempre co medo a que realmente xa nin exista tal cousa. Horas de corredores de hospital, cadeiras plásticas nas salas de agarda, máquinas expendedoras de bebidas e algo de comer, horas que non pasan porque sempre parecen a mesma hora. Despois veñen os coidados na casa. Establecer novas rutinas diarias nas cales o centro é a persoa enferma e todo se supedita a atendela coa maior eficiencia posíbel. Entón é un enredo sobre o coidado a maiores tecido con  naturalidade, sen saltos no tempo nin “curiosidades” que (máis ou menos acaídas) distraian. E cómpre valorizalo.

                     Porén, a segunda parte da novela xa é outra cousa. Comeza esta segunda parte cando Carmiña morre. Entón nárrase o  progresivo deterioro da vida de Anselmo, o viúvo, medido na cantidade de sucidade que se vai acumulando, na cantidade de roupa sen lavar, na cantidade de frangullas sen recoller, na cantidade de louza que agarda alguén que a fregue. Na cantidade de horas de televisón consumidas como pasatempo. Na cantidade visitas ao bar de abaixo para “airearse” un pouco…Esa é arutina de Anselmo. Mentres, o fillo, ex adicto á droga,  parece que comeza a espelir e leva unha vida moi activa con respecto ao que facía antes. Aquí, o autor dosifica a información con eficiencia pois mantén en segredo cales son as verdadeiras actividades de Suso. O cal lle permite xogar coa antedita desparicón da moza madrileña nun lugar próximo a onde vivía Suso.

                     Por suposto, as personaxes son totalmente recoñecíbeis, non  hai nelas configuración que sorprenda. É o lóxico. Cómpre engadir que, na creación de tensión narrativa non pode ficar no esquecer o “incidente” de Suso coa filla do dono do bar Souto e mais unha amiga. Como indicador de que algo estraño agacha Suso.

                     Finalmente todo se resolverá cun chsico de sorpresa, pois non será totalmente fóra do agardábel, no que respecta a Suso. Quen achegará novidade sorpersiva será o irmán emigrado en Londres. A vida continúa e, a partir de aí será quen le quen imaxine a forma en que o fará.

                     Eis un romance realista que cómpre enmarcar no ronsel de títulos que teamatizan a enfermidade, que cada vez son máis. E, apartir de aí tírense as conclusións que se queiran desta “sociedade enferma”. Agradécese que o autor non bote man do resumo, por sinal, e expoña a rutina da dolor e angueiras dos coidadores con toda clareza. Porque co resumo sería como dar por feito algo que, aínda que nos sexa familair, non deixa de ser fondamente traumático. E, como este é o seu primeiro romance en galeg,. agardamos expectantes novas achegas.

ASDO.: Xosé M. Eyré

crítica de DFW NAS PROFUNDIDADES DA TRISTEZA INFINITA e AS CANCIÓNS QUE LLES CANTABAN AOS NENOS, de Raúl Dans, en Laiovento.

DÚAS PROPOSTAS DRAMÁTICAS DE EXCEPCIONAL CALIDADE

Títulos : DFW nas profundidades da tristeza infinita & As cancións que lles cantaban aos cativos

Autor: Raúl Dans

Editorial: Laiovento

Se ter nas mans unha  peza dramática de Raúl Dans é unha regalía, ter dúas xa nin lles conto.

Porque Raúl Dans non é un autor dramático calquera, senón un dos mellores autores da nosa historia teatral. E non é primeira vez que dicimos isto, isto que a súa traxectoria avala e confirma. Por iso, antes de entrar en fariña, queremos deixar unhas palabras ponderando e parabenizando a colección teatral de Laiovento. Non só era unha unha necesidade e urxencia, pois a edición teatral está baixo mínimos, senón que para @s amantes do teatro se converte nunha referencia imprescindíbel. Hai que recoñecelo e valorizalo.

                     Das dúas pezas dramáticas que compoñen este volume, permítanme que comece pola primeira, non por seguir algún tipo de orde ou preferencia, senón porque da segunda xa no seu momento escribimos… o que aprobeitaremos para actualizar un texto de moi difícil acceso, senón imposíbel..

                     DFW nass profundidades da tristeza infinita é unha proposta teatral absolutamente arriscada e que racha calquera convencionalismo no eido da dramaturxia.. En casos coma este, dicir que se trata dun texto híbrido é frecuente, mais, neste caso polo menos, inexacto. Explicámonos. Non hai dúbida de que o texto é teatro, teatro pouco convencional, nada convencional O mesmo autor é consciente e reflexiona sobre iso. Certamente existe unha apropiación de recursos narrativos, mais é unha apropiación dramática sen ningún tipo de dúbidas, inclusive nas ocasións máis arriscadas, esa é unha das razóns polas cales desconfiamos do  “hibridismo”. E, contraiamente á apropiación, tamén existe unha “desapropiación” (perdón polo palabro, mais define moi ben a situación), trátase da “desapropiación” da autoría. Quen é o verdadeiro autor desta obra? Non imos desvelar máis nada desta cuestión, mais non podemo deixar de dicir que esa pregunta conleva unha reflexión sobre a arte teatral e literaria, sobre a concepción dos enredos. Que non é nova nin a primeira (xustamente hai 100 anos da inesquecíbel proposta de Pirandello) nin será a derradeira, alén de que a forma en que se fai esa reflexión tamén singulariza este título de Raúl Dans, mais para iso teñen que seguir lendo.

                     Escribir teatro dentro do teatro sempre é un reto, un desafío, pouco frecuente e moi atraente e esixente. Desde o punto de vista da posta en escena require un nivel interpretativo, expresivo, e evocador, maiúsculo, pois a personaxes teñen que referirse a unha acción que non está en escena, por iso falamos de teatro dentro do teatro. Non resulta nada sinxelo, a nivel interpretativo, trasladar actos que non están en escena. Desde o punto de visto de quen le, resulta máis doado, e á vez extraordinarimente atraente porque durante a lectura un/unha é consciente desa dificultade. Porén, Raúl Dans resolveu con extraodinaria pericia este reto, incluíndo, combinando acción que está en escena e acción que non está en escena. Alén diso, e por continuar cos retos que esta concepción teatral a-convencional afronta, aínda hai outro que tamén merece comentario, referímonos á case ausencia de acoutamentos (case ausencia por que, xa conta o remate, algún hai, mais só algún), de xeito que son as propias personaxes as que indican a maneira de actuar unhas das outras.

                     É dicir, falamos dunha concepción teatral nada común, moi arriscada, resolta cunha pericia dramática abraiante, non se nos ocorre cualificación máis acaída e xusta.

                     Agora é ocasión de contramos algo sobre o contido. DFW son as iniciais de David Foster Wallace. Quen foi David Foster Wallace? Pois é, aínda é, un dos autores máis interesantes da nova narrativa (a narrativa actual) estadounidense. Unha personaxe peculiar, que sempre abalou entrre problemas psicolóxicos que o mergullaban nunha tristeza infinita, até que decidiu suicidarse, até que se enforcou. Os problemas psicolóxicos, que aínda son tabú social malia seren unha enfermidade máis, tamén se van abrindo camiño na expresión literaria. Xa temos comentado na narrativa. Agora é o momento do teatro. Ao seu carón, outro autor (un chisco máis novo) que tamén aparece na obra é Jonathan Frazem. Os encontro e parlamentos entre ambos axudan a afondar no problema da creación literaria, que xa a proposta de Raúl Dans traslada a quen le, de primieras e ao longo de toda a obra. A este respecto, no texto teatral de que falamos suxírese, até certo punto insistentemente, a comparanza co acto sexual, no que se refire a acadar a éxtase (no sexo como na propia creación literaria) e despois caer no baleiro. Este é outro motivo usado con extraordinaria pericia (xa ven, outra vez a mesma palabra) por Raúl Dans, pois o autor deixa a suxestión no ar para quen quen le/ve reflexione.

                     Outra peza dramática excepcional de Raúl Dans. Gózena, disfrútena, en toda a súa intensidade, en toda a súa complexidade (que nas liñas anteriores tentamos reflectir apresuradamente), en toda a súa magnitude.

                     E, vaiamos co segundo título, As cancións que lles cantaban aos cativos, Premio SGAE de Teatro na súa XXIV edición. Presntada na súa tradución ao castelán, xa na Revista Galega de Teatro se publicou a versión orixinal, e dela escribos o que a continuación recuperaremos, pois desaparecida Blogaliza xa é moi difícil ( se posíbel) atopar dito texto. Só engadir que esta se considera a versión defintiva e orixinal. Só engadir que oxalá na narrativa eistise unha conciencia e proceder similares aos de Raúl Dans. Agora si. Copio a crítica que no seu momoento fixen de AS cancións que lles cantaban aos cativos.

“Nun contexto onde a novela é o xénero protagonista, o resto sobreviven como poden. Entre eles a dramaturxia, que xa ten problemas á hora de darse a coñecer, e non por falta de calidade senón por culpa dunha pésima educación lectora promulgada non só desde as instancias oportunas senón tamén e sobre todo desde os medios de comunicación. Un dos métodos empregados é o da autotradución, para gañar fóra un prestixio que “obrigue” a publicar a versión orixinal. Como no caso que nos ocupa, malia Raúl Dans ser un autor de consolidada traxectoria e prestixio como para que isto non fixera falta. As cancións que lles cantaban aos cativos, na súa versión en castelán, recibiu o XXIV Premio SGAE de Teatro Enrique Jardiel Poncela, así que asistimos á lectura da versión orixinal. A versión orixinal dun drama tráxico. O autor atrévese nada menos que co difícil, co espiñento tema de ETA, incómodo e esvaradío.

                     Catro personaxes lle son necesarios ao autor de Unha corrente salvaxe para conducirnos ao drama de procurar un lugar no mundo. Porque iso é o que fan Miguel, Brais, Amaia e Rosalía. Procuran o seu lugar no mundo e atópano na traxedia, ela é a que une dúas familias que de non ser por tal non terían contacto ningún. Procúrano ou simplemente deixan que este chegue. Quen lle ía dicir a Rosalía que o seu ía estar ao lado de Jon, activista de ETA e asasinado polos GAL? Porque Miguel e Rosalía acaban atopándoo, o que sucede é que non lles dura nada, coma se un fatuum os condenara a estar sos, a perder o seu lugar no mundo, a enfrontar o mundo desde a soidade. Amaia e Brais ( ela filla de Rosalía e el fillo de Miguel) aínda están a tempo, mais a situación xerada entre ambas familias tampouco é que lles axude precisamente. Cabe mencionar aquí a habilidade do autor para dotar as personaxes de carga dramática que, pouco a  pouco, vai desenvolvendo até acabar en traxedia. Iso acontece aquí. Rosalía, de novo en liberdade despois de vingar o asasinato de Jon, envía unha carta a Miguel, afectado porque no acto de vinganza tamén hai un dano colateral, a muller de Miguel e nai de Brais.

                     Resulta absolutamente inxusto que o teatro sexa o xénero menos favorecido á hora de ler, porque é o que mellor transmite e modula a tensión do enredo. Cousa da que nos temos queixado innúmeras veces e que hoxe tampouco podemos deixar pasar. Desde a primeira páxina sentimos o drama da droga instalado na vida de Amaia, e aínda descoñecemos todo o que ha de lle vir enriba, noutra dirección temática. Mentres, pouco a pouco, imos asistindo a como Brais tampouco está libre del, ese fatuum que nos fai nadar contra corrente toda a vida. Trátase de vidas rotas, vidas que nalgún momento escacharon polo aire e agora imos saber o por que. En realidade, estas vidas rotas son moi do teatro de Raúl Dans, sempre na procura da densidade dramática, que remata atopando nesas personaxes á procura do seu lugar na vida, un lugar que non ten porque ser un onde, que tamén pode ser un con quen. Aquí tamén. Amaia e Brais aínda son novos, é lóxico que procuren o seu lugar no mundo, porén non saben que este ha estar condicionado por algo que fixo Rosalía, que lle afecta directamente a Miguel e tamén a eles individualmente, cada un polo seu lado son tocados polas zarpas impiedosas da traxedia.

                     O rexistro lingüístico de cada personaxe está moi coidado, de maneira que as personaxes resultan moi críbeis. E tamén é de salientar o tino co que Raúl Dans conduce un tema nada doado como é o de ETA, un tema con moitas feridas abertas, como o propio texto de As cancións que lles cantaban aos cativos demostra. Máxime nunha peza non climática como é esta. Porque o autor, o que fai e envolver a traxedia no drama, malia todo iso non é posíbel ler a obra sen rematar sentindo o  desacougo que as personaxes transmiten. Un desacougo que elas levan consigo e tamén está reflectido no escenario partido, cun xogo contínuo de luz sobre unhas persoaxes que pouco despois rematan na sombra, á vez que lle dan entrada a outras. Unha escenografía simple mais moi efectiva, onde importan sobre todo as personaxes e o decorado non é máis que un auxiliar complementar e prescindíbel.

                     O enredo transcorre na primavera do movemento 15-M en Vigo e Santiago de Compostela, ademais da que é propia de Eukadi, que nos chega na voz de Rosalía e que nos leva aos anos 80 do pasado século. Deste xeito, o enredo descomponse en dous fíos que avanzan até se entrelazar, no que é o cumio do drama, alí onde o drama se volve traxedia.”

                     Agora que leron as dúas críticas fíxense nun motivo que as une e que  queremos salientar. Nas dúas existe “a procura dun lugar no mundo”, iso que, con plena consciencia ou con plena inconsciencia, temos que facer tod@s polo simple feito de vivir.

                     Se un título dramático de Raúl Dans é unha festa, imaxinen dous…

ASDO.: Xosé M. Eyré

PONDAL, PROTAGONISTA

Título: Fillos do sol

Autor: Cándido Pazó

Editorial: Galaxia

A maxia do teatro é tal que aínda sabendo que o contido vai resular previsíbel…nada enloda a ilusión coa que encetas e rematas unha nova obra. E máis se é teatro para ler, pois obriga a traballar á imaxinación. E máis se o autor é Cándido Pazó. Non imos descubrir agora a importancia que Candido Pazó ten nos nosos escenarios. Abonda con recoñecela e dicir que sempre presenta propostas altamente gratificantes. E este tamén é o caso.

                     Se houbo un tempo en que Eduardo Pondal gozou da máxima estima como poeta, hoxe, por razóns estritamente extra-literarias, parece que a súa estrela se apagase e, se non demonizado, si foi apartado da primeira liña poética por determinada xente, ou, polo menos recluído nun espazo de silencio. Si, Eduardo Pondal foi un home do seu tempo, foi un home do século XIX, con mentalidade do seculo XIX e esixirlle que actuara con outro ideario é inxusto e tamén insensato. Desde este puto de vista, a reivindicación da fiugra poética de Eduardo Pondal parécenos moi ao xeito. Non cabe dúbida de que foi un grandísimo poeta e agachar a súa poesía resulta tan inxusto como insensato, repetimos.. A beleza non se pode proscribir, cando iso pase estaremos máis mortos. E, se foi cultor poético de primeiro nivel, esixirlle que o seu comportamento vital fose o dun adiantado social, debe ser moi ponderado ou boa parte d@s escriotres e escritoras, de ideario máis que sospeitoso, quedarían fóra da literatura por razóns extra-literarias..

                     Aquí, Cándido Pazó preséntanos o poeta perfeccionista, obsesivamente perfeccionista, con don Eduardo, mentres outro Eduardo novo dialoga con el. No que é unha sorte de confrontación entre o poeta novo e o xa ancián que se resiste a  dar por finalizada a redacción de Os Eoas. Autores formalistas houbo moitos máis (iso non quere dicir que sexa a opción máis frecuente), véñeneme á cabeza Dylan Thomas, Juan Ramón Jiménez ou mesmo Octavio Paz… E todos se caracterizan polo mesmo, pola obsesión en escribir e reescribir textos até que consideran que deron coa versión definitiva, a que xe non pode ser puída literariamente máis. Cómpre, para iso, posuír un espirito especial, absolutamente especial. Gonzalo Navaza ben pode testemuñalo, por sinal, demostrando que o formalismo non é algo pasado senón que segue praticándose hoxe en día.

                     Os Eoas, onde se dá conta da descuberta de América por parte de Cristovo Colón, non é a obra máis popular de Pondal aínda que si  a máis ambiciosa. A pregunta e esta: que fai un poeta galego, prócer do iberismo e da liberación nacional, escribindo sobre unha xesta castelá? Pódense dar moitas respostas. Neste intre, a que nos pasa pola cabeza é esta: imaxinen o que pensarían os casteláns ao saber que a súa magna descuberta está cantada nunha lingua diferente e aínda por riba en galego, coa minusvalorización que padecía ( e aínda padece) a nosa lingua.

                     Cömpre dicir que hai dúas personaxes máis. Unha que ten escenas, Rosa, moza de servir, que testemuña a popularidade a grande afecto que se tiña por Pondal no momento; e a dona do establecemento hostaleiro onde se hospedan, que só é unha personaxe referencial. Porén é a interacción entre o Pondal novo e o Pondal xa ancián o que realmente interesa. E xa digo, non é, polo menos na miña opinión, que vaiamos descubrir nada novo. Nin se pretende, fóra da  compoñente humana que toda peza teatral trae á luz, e do obesivo perfeccionismo estético, do formalismo, que caracterizou a Pondal.

                     Esta peza, que rescata Galaxia, foi estreada en 2017, no Pazo de Cultura de Carballo e escrita desde a suxestión do Festival Internacional Outono de Teatro e a Fundación Eduardo Pondal.

                     E, a pregunta, xorde inevitablemente: quen reclúe no silencio a obra de Eduardo Pondal, que farán cando toca cantar o Himno Galego?

ASDO.: Xosé M. Eyré.

o problema non é a lingua

Veño de recibir a última de Raúl Dans. Indirectamente tróuxome esta reflexión. Non porque manifeste problemas coa lingua, que nunca na sú aobra se pode achar tal. Mais vaiamos por partes, estamos falando de lectura, e máis concretamente de lectura entre a rapazada adolescente. É neste marco que me xurdiu a reflexión, porque tampouco o éxito lector é cuestión de xéneros. Lembro as xuntanzas dos Clubs de Lectura, ou as xornadas de Binliotecas Escolares, e a frécola, entre @s encargad@s da dinamización lectora, polas listaxes de romances (novelas) de éxito asegurado. En tal contexto, cando me preguntaban, as miñas respostas producían sempre un estrañamento, o estrañamento da incoprensión. Como, por sinal, o ano que comentei que o autor do ano no meu centro fora Raúl Dans,concretamente con Unha corrrente salvaxe, así que isto debeu ser polo 2013 ou 2014. Primeiro, non coñecían o autor, grave pecado non coñecer un dos mellores dramaturgos da nosa actualidade. Segundo, cando lles dicía que a obra era unha peza de teatro, a incomprensión acentuábase.

En realidade Unha corrente salvaxe é o que eu chamo un título de aluvión. Chámolle así porque a súa difusión fóiseme totalmente das mans. Era un dos títulos que que lle propuxen a unha alumna ou alumno, non lemro a quen, de 3º ESO. Si lembro que lle tiven que deixar o meu exemplar, na BIbloteca aínda non o mercaramos, foi cousa dunha semana que o fixeramos. Cando me decatei leran esta peza teatral alumn@ de 3º ESO a 2º BAC. En cousa dun mes. Entre @s alumn@s que eu conrolaba, porque a miña compañeira María informoume que entre os de 2ª ESO comezaba a ser título demandado con insistencia. Xa ven, O xénero nunca é o problema. O problema é crear que a rapazada só vai disfrutar con romances (novelas). Cada alumn´@ é un mundo, e as apetencias literarias comezan a ser individuais para despois propagarse entre @s demais.

Outro título de aluvión foi Os bicos de Tina, aló polo 2009-2010. Falei nunha aula del, entre outros moitos. cada certo tempo dedicaba unha aula só a falar de libros. Non sei quen o escolleu, masis cando me decatei, cousa dun mes, como moito dous, practicamente todo o insti lera a novela do Afonso Eiré, meu curmán. E iso que seica é un autor con lingua difícil, complicada, pouco axeitada ao estándar que se nos quere impor como padrón. El mesmo ten denunciado que lle rexeitaron un título (seguramente este, seguramente no San Clemente) por presentar unha lingua excesivamente difícil. Entón, como fixo a rapazada do meu insti para solventar ese problema? Seino. Porén a resposta a a esa pregunta non é o importante. O importante é que os problemas de vocabulario non @ detivo.

Aquí teño que facer un alto, porque lembro perfectamente preguntarlle a un alumno a razón de que escollera ese título e non outro. Contundentmente, explicoume .” drespois de que o lera case toda a aula, despois de que leran en 4ª ESO e tamén en BAC, despois de que leran os pais do meu veciño (no lembro quen) e que o estean lendo os meus pais…vou quedar eu sen lelo?!”

E velaí chegamos ao problema da lingua literaria. Hoxe existe unha tendencia, minoritaria mais perigosa, que consiste en entregar títulos coa lingua o máis parecida posíbel ao castelán ( hai cen anos era ao revés). Aï están Arantza Portabales (cuxo desleixo linguïstico é absolutamente insufríbel), Domingo Villar e parce que tamén se suma convencidamente Pedro Feijóo. Mais o problema non é usar unha lingua que non xere problemas na decodificación, na lectura, como cren estes escritores que teñen o galego como un nicho de mercado ao que non queren renunciar. O problema é conseguir intersar a quen le no que está lendo, que a lingua sexa más ou menos complicada resulta moi secundario. O problema xa nin só é iso, O problema é que quen se ocupa da dinamización da lectura non teña suficiente comptencia liguística como para afrontar un texto que propoña solucións léxicas que escapan do convencionalismo restrito que se nos quere impor. Porque de seguir así, con 200-300 palabras como tope léxico, imos apañados.

Como dicía, o problema non é a lingua, a miña práctuca docente demostroumo. O problema son as mentes pechadas, esas que só nos ven como nicho de mercado, que escriben pensando no lector/na lectora castelá e non n@s galeg@s. O problema son escritores e escritoras que, en lugar de engrandecer a ligua galega practican un reduccionismo salvaxe con tal de que quen le non teña que usa dicionario, por sinal.. Ese é o auténtico problema, concibir a literatura “un negociete” particular par ao cal se usa a lingua, e non concibir a literatura como un campo onde experimentar coa lingua, negarse a engrandecer a lingua galega por algo tan imbécil (no sentido etimolóxico da palabra) como a comodidade lectora.

E, as casas editoras, se non queren contribuír a incrementar o problema, van ter que tomar decisións. Ou están polo engrandecemento da lingua ou contra el. Aínda por riba, estas autorías deixan títulos dunha literariedade cuestionábel, moi cuestionábel. Terían que reflexionar se o seu éxito de vendas se debe ao ben que escriben (son fabas contadas) ou ás característcas propias do xénero que empregan. Como mínimo.

Crítica, en principio pouco ortodoxa, da SIBILA de Rosa Aneiros

Título: Sibila

Autota: Rosa Aneiros

Editorial: Xerais

Na crítica literaria os criterios técnicos deben guiar sempre o discurso. O resto son opinións, xuízos de valor, e polo tanto, dotados de pouca credibilidade. Así son as cousas mais non sempre son así. Porque hoxe, sen esquecer os critrerios técnicos pretendo que sexan os sentimentos os que guien as miñas palabras. Por sinal, este mesmo comezo vén ditado porque  a satisfacción de ler unha bo romance como este, dáme pé a querer facer as cousas doutro xeito. Sibila é unha muller que desafía os convencionalismos establecidos e eu tamén quero facelo. Mais vaiamos pouco a pouco, a ver a onde chegamos.

                     Sitúanseno nunha distopía futura que xa é presente. Sibila é unha muller do futuro que, xa entrados os corenta, decide que quere ser nai e, para entón, os avances tecnolóxicos fano posíbel. Nesta distopía futura que xa é presente existe unha illa musealizada, na cal só poden pernoctar os avellentados habitantes, e non se conceden permisos de nova residencia. Na miña opinión ese é un futuro moi probábel para as aldeas, o rural galego…e @s galogofalantes. Deume moito que matinar mentres lía. Mais a illa tamén representa as orixes, é a orixe de Sibila, cun pai que nunca quixo a illa e que a obrigou a unha migración forzada, está na illa. Pois tal e como está a pasar nas migracións cara ás cidades, co paso do tempo as orixes fican atrás, e chega un momento en que somos estraños nelas. Como dícía, unha distopía futura que xa é presente…dese hai tempo. O que está clero é que tod@s temos algunha orixe nalgunha “illa” ou nalgunha aldea, haxa que mirar atrás máis ou menos…

                     Aquí quero determe un anaco, porque a illa tamén representa o mundo natural fronte ao mundo de cemento das cidades. Resúltame triste ver como a xente prefire os “adiantos” do cemento, cando xa case nin saben o que significa pisar terra (que non sexa de parques) e sentir o latexo da natureza ao teu carón, presente nesa natureza da cal xa poucas cousas podes identificar mais que son a resposta do medio ás diferentes estacións meteorolóxicas, e están aí para que as admires, para que as coñezas, para que as compartas e, tamén, tamén noutros casos, para que loites contra a invasión tóxica. É triste, moi triste.

                     Non é un romance de xénero. Actualmente vívese na moda de querer recuperar os xéneros tradicionais. Velaí está o policial, rotulado como negro, por sinal. Ou das aventuras con case idéntico final. Mais hai ben tempo xa que o romance decidiu abandonar os lindes xenéricos para así achar meirande liberdade tanto expresiva, como expositiva e, desde logo, total autonomía para representar o mundo das ideas, que, en definitiva, é o que conduce os pasos das persoas que se din intelixentes. Isto mercería un aprofundamento que quizá fagamos noutro instante.

                     A viaxe de Sibila á illa tamén ten o seu de volta a Itaca, non parei de pensalo mentres lía. Mais esta é unha Itaca moi complexa, en boa parte porque é real xa, non como a Itaca “(u)tópica” clásica. Neste senso, as sagas familiares, sobre todo a da familia de Sibila, que é o centro, teñen o poder de manternos apegados ás páxinas mentres remoemos as reflexións que imos apuntando  ( e outras máis). Porén e por se interesa, o enredo do romance, xa cara o remate, realiza un xiro que o achega ao de aventuras, un xiro sorpresivo e moi trascendente, pois a nova nai, Sibila, decide enfrontarse a un futuro que é abismo. Quizá sexa a solución que nos queda. Adentrarnos no abismo para seguir sendo nós.

                     O mundo do futuro, que xa está aí mentres o mundo real é como é, e non como quixeramos que fora.

                     É dicir, trátase dun discurso fortemente simbólico. Non é difícil achar ese símbolos, algúns xa os fomos comentando, porén hai máis: como o da vaca enferma, como o mesmo nome da nai ( a Rubia)…. Fortemente simbólico e situado nas augas difusas da distopía futuríbel que xa é presente. De xeito que non se trata do convencional romance para pasar o tempo e máis nada. Como a boa literatura, obriga a pensar no que se le, e as implicacións que iso ten na vida real.

                     O que menos me gustou foi certa fraseoloxía (“ a cal e canto”, “puto…”, “trigo limpo” ou “ir ao gran”) castelanizante en lugar doutra máis galega. Porque se admitimos como galegas esas expresións, estmos admitindo calcos semáticos casateláns sen mirar á tradición en que  nos insire a propia lingua que utilizamos.

                     Xa ven, criamos que serían os sentimentos quen nos guiaría e, finalmente estes non deron camiñado senón da man dos criterios técnicos.

ASDO.: Xosé M. Eyré

poesía e verdade, a redor de ESTRITA NECESIDADE

Título: Estrita necesidade

Autores: Carlos Negro e Benxamín Otero

Editorial Alvarellos

O líxo sería debater nas seguintes liñas, polo menos de inicio, sobre a relación dos poemas de Carlos Negro co hokku xaponés ou co haikai. E sería un debate interesante por canto moita xente ignora a existencia dos hokku e tamén outra tanta que os confunde. Desde ese puto de vista, resultaría non só oportuno senón estritamente necesario. Porén, despois de ler os poemas de Carlos Negro, é a realción entre estes e a denotación a que máis tira da nosa curiosidade e guiará esta crónica libresca. Malia todo, algo temos que dicir dos kaikai  e dos hokku, os primeiros contan cunha estrutura fixa de tres versos de 5, 7 e 5 sílabas, nun total de 17, aínda que existen tendencias a distribuír esas sílabas noutras estruturas. E o hokku, do que no seu día naceu ( desde Masaoka Shiki, s.XIX), non é tan esixente na súa estrutura, é menos limitador e máis proclive á experimentación autorial, sempre gardando o espírito reflexivo, contemplativo, que os caracteriza a ambos.

                     Dito isto, sérvenos para dar unha imaxe da forma dos poemas de Carlos Negro, que tenden a ser breves ou moi breves, tanto no cómputo silábico versal como na lonxitude poemática. Desde a óptica técnica, resulta unha  elección moi acaída e intelixente, pois deste xeito lógrase que o clímax saliente, abale a quen le, e inicie a posterior epifanía. Porque é imposíbel ler os seus poemas sen matinar despois no lido. Por dúas razóns. Primeiro porque os poemas non tratan temas “rebuscados”, senón que dan conta da vida, da vida que foi e está deixando de ser e da vida que é, non se trata de choque xenaracional, ese tópico, senón de recoller esa vida que está deixando de ser, asimilala nas súas compoñentes efectivas e mesmo da épica do traballo humilde, sinxelo. E é neste contexto onde o autor sitúa o verso que nos abale, sorpresivo, epifánico. Que nin ten porque situarse sempre no remate, pode mesmo iniciar o poema, ao seren moi breves estes.

                     Dixemos que non iamos entrar no debate haikaihokku. Mais sabendo que o hokku constituía o inicio do haikai-renga, non nos queda máis remedio que sinalar certo paralelismo, dado que se dispoñen poemas de maneira que tematicamente están moi próximos (a forma xa a vimos) e mesmo se pode dicir que forman unha cadea, que uns son hokku do seguintes. Por sinal, o primeiro monllo de poemas vén abixo o rótulo de “caldo”, tematiza aquela vida onde  non había restos no prato / só sobras mal aproveitadas (22), logo vén outro sobre o traballo, o traballo humilde, operario. Sempre coa figura do pai presente, orixinario punto desde o cal se producirá deriva, a esculca, afectiva e reivindicadora. Tamén haberá lugar para reflexión sobre o amor, para a caza e o sabor da morte, para a convivencia xeneracional, para vindicaión das mans, desas mans coas que se facía o traballo, duras de bourar arreo, que tamén eran as que daban agarimo, e para chegar a conclusións (que nós non desvelaremos, na medida do posíbel), nesta homenaxe á figura do pai.

                     Non, no imos desvelar, porén si queremos lembrar estes dous versos: retellar non se pode / se a memoria se ausenta (81),porque dan unha idea ben cabal da orientación temática do poemario. Poemario antecedido e rematado por fotografías de Benxamón Otero, onde as mans teñen protagonismo especial.

                     Finalmente, digamos que o poemario reflicte a estrita necesidade de saber herdar a vida humilde que precedeu esta dos nosos días, menos natural, máis artificial e mesmo máis virtual que real, na cal a humanidade se macanizou/tecnoloxizou tanto qiue inclusive se torna monótona, e o ritual dos días se repite inmisericordemente, ben lonxe de cando a ritualización da vida a marcaban os ciclos naturais.

                     Esta, de Carlos Negro, é poesía de vida, vida está marchando, vida que temos a estrita necesidade recoller, non só por amor e fidelidade, senón porque doutro xeito dificilmente poderemos seguir alcumándonos de human@s.

ASDO.: Xosé M. Eyré

crítica de A VIDA SECRETA DE ÚRSULA BAS, de Arantza Portabales, en Galaxia.

QUEN É QUEN ?

Título: A vida secreta de Úrsula Bas

Autora: Arantza Portabales

Editorial: Galaxia

Temos aquí o último romance de Arantza Portabales, de quen aínda lembramos Beleza vermella (2019), discurso policial que homenaxeaba a Ágatha Christie (1980-1976), autora hoxe un tanto esquecida mais que segue sendo moi lida e estimada polo@s amantes do xénero. Do xénero, palabra fundamental nesta nosa crónica libresca. Porque A vida secreta de Úrsula Bas, insírese no mesmo xénero policial. Policial, que non negro. Está na moda rotular os romances policiais como negros, porén isto non deixa de ser unha estratexia de marketing que se mantén despois do éxito de vendas acadado polo anterior enredo protagonizado por Abad e Barroso, inspector e subinspectora que repiten neste novo caso.Agora trátase de esclarecer a desaparición dunha afamada escritora, Úrsula Bas. E non lles contarei moito máis. Só lles direi que, como adoita acontecer neste tipo de discursos, as investigacións parece que non avanzan, e que, canto máis saben Abad e Barroso, iso non lles evita a sensación de que non adiantaron nada. En definitiva trátase da vella estratexia policial na que a quen le se lle transmiten as dúbidas da parella protagonista sobre quen é quen e quen pode acabar sendo culpábel. Sen dúbida, isto é o mellor do romance, a base a partir da cal se establece a sorpresa do remate, porque esa é esixencia xenérica imprescindíbel.

                     Dixemos xénero policial e non  negro. E é unha mágoa que non sexa un enredo negro,  porque de selo estariamos a falar dun romance no que se presta atención preferencial á configuración psicolóxica das personaxes, sobre todo das personaxes que poden ser culpábeis, pois esa é a razón de ser do xénero negro, cousa que aquí non acontece. As personaxes ven e senten, mais a configuración psicolóxica non afonda senón que se mantén no mínimo imprescindíbel. Quen mellor parados saen son precisamente Abad e Barroso, pois esa relación entre un maltartador arrepentido e unha moza que foi nai de moi nova e traballan xuntos, dá moito xogo, no cal se denuncia a dificultade das mulleres para seren consideradas en igualdade de condicións dentro dun estamento policial onde os homes se seguen manifestado “sobreprotectores” no mellor dos casos. Do resto, trátase de personaxes sospeitosas que só no remate evidenciarán algo de fondura psicilóxica.

                     O enredo ten como escenario principal Santiago de Compostela. Non único, pois Cambados, Esteiro (Muros) ou Proendos (Sober), por sinal, tamén están aí. E, cando dicimos escenario, dicimos que son os lugares nos que se desenvolve este novo caso. Escenarios dos que resulta unha mágoa que non se atendera máis e mellor os ambientes que representan. Por sinal, cando se vai tomar unha cervexa ao Airas Nunes, ou ao Atlántico, de Compostela, non se vai só por acalmar a sede, iso podería facerse en calquera outro lugar; o mesmo hai que dicir da Casa de Xantar O Dezaseis. Porén, aquí só son lugares de paso, e un aceno, unha chiscadela  a lectoras e lectores galegos que xa os ocoñecen e se moven neses ambientes. Alén diso, hai un escenario en particular, o soto onde está recluída Úrsula Bas, nunha casa d¨A Uhía (un dos barrios de Esteiro), das que están da beira da praia, resulta un tanto estraño que Úrsula non sentira o ímpeto das ondas do mar de maneira ben clara e decidida, moito máis nos meses en que se desenvolve o enredo.

                     E, se xa en Beleza vermella advertiamos dunha lingua moi mellorábel, aquí temos que volver insistir no mesmo. “Joder”, “de puta madre”, “cojonuda”, “polvo”, por sinal, son castelanismos que, quen non saiba evitalos é mellor que non escriba, iso non é o seu. A iso hai que engadir a onomástica híbrida. Solucións léxicas ou fraseolóxicas como mínimo discutíbeis (ese “orballo lento e fino”, a “bruma”…) ou castelanizantes (“sairse coa súa”, “ a alegría da horta”). E repetimos o que antes dixemos. Porén isto non  é nada comparado co maltrato que se lle dá ao uso do pronome persoal átono. Simplemente non lembramos outro discurso con tantas confusións entre obxecto indirecto e directo (“che”, “lle” por “te” ou “o”/”a”, e non só…). Iso repítse máis de vinte veces nunha novela de 440 páxinas, para que teñan unha idea da frecuencia. Como xa saberán este é un deses romances que se publican á vez en galego e en castelán, haberá tal maltrato lingüístico na versión castelá? As lectoras e lectores galeg@s serán menos cós da versión castelá, mais por moi pouc@s que sexan merecen un mínimo respeto. Que quede claro.

ASDO.: Xosé M. Eyré