CRÍTICA LITERARIA OU APOLOXÍA LITERARIA? A FRAUDE…

Hai 31 anos comezaba eu, con moita ilusión, a publicar crítica literaria. Cría daquela, e creo hoxe, que esta debe ser libre, desprexuizada, obxectiva, honesta e consciente das características propias e diferenciais do sistema literario galego, da literatura galega e a súa historia, vamos.

Para sorpesa miña atopeime cun estado de cousas onde era frecuente que a crítica literaria non fora crítica literaria senón apoloxía literaria. Tanto tiña que a obra literaria en cuestión fose autenticamente infumábel, tanto tiña, que sempre había aparecer algunha apoloxía desa obra que a poñía polas nubes, chegando a dicir case que ese autor ou autora pouco máis que inventaba el/ela soíño/soíña a literatura, a aquelas alturas do século, e dicíano con toda a cara. Iso. evidentemente non era crítica, era apoloxía literaria, case sempre da autoría dun/dunha amig@, coñecid@, ou de quen se puidera botar man para tal efecto, por parte do autor ou autora e/ou casa editorial. ( Uso os dous xéneros, pero sexamos conscientes que moi maioritramente se trataba do xénero másculino)

Evidentemente, este tipo de pseudocrítica é unha fraude para o lectorado. Será moi do gusto de autores, tamén moi do gusto das casas editoriais ( como é lóxico), mesmo agradábel a certo lectorado que se sente ben coas apoloxías. Porén para o lectorado é unha fraude. Críao entón. E créoo hoxe. Si, porque hoxe, 31 anos despois, seguimos nas mesmas.

Un exemplo: este ano tiven que ler dúas veces unha novela porque na primeira lectura non atopei nada bo que dicir da novela (é a segunda vez que me pasaba), semanas máis tarde atopeime unha crítica apoloxética obra dunha persoa que ultimamente pasa o tempo facendo críticas apoloxéticas das obras dos demais (para que eses “demais” falen ben do que el publique no futuro ou teña publicado xa, enténdese)

Sexamos serios. Iso non é crítica. Xa sei que non so é cousa a literatura galega, que tamén acontece ( con máis ou menos proliferación) en calquera outro sistema literario. NON SE LLE FAI NINGÚN FAVOR á literatura galega, na que, os historiadores da literatura se atoparán con apoloxías que non corresponden á realidade, que crerán porque teñen ese dereito e sempre é máis bonito falar de cousas boas, e como consecuencia darán unha idea equivocada do que realmente foi a literatura galega.

Sinceramente, estou farto da apoloxía literaria, que non só fan “intrus@s” na crítica, senón tamén crític@s. Parece como se calquera se convertera en crític@ só con dar a súa opinión. E non é así. O crític@ precisa, moitas veces, comprender mesmo mellor que @ propi@ autor/autora, o texto que ten diante. Ter unha cultura lectora detrás ben abondosa e proveitosa. Ser obxectiv@ e escribir sen prexuízos, honestamente. Porque o lectorado o merece e esixe, que é quen gasta os cartos.

Non están os tempos como para tirar balas contra a nosa propia literatura, que sobrevive de milagre, e nas condicións que o fai. Iso hai que telo en conta. Esnaquizar ( que tamén existe esa tribo) unha obra literaria é tan sinxelo como enaltecela sen merecelo, e igual de inxusto.

Dito isto, sigo tamén que, en xeral e a estas alturas, agardaba un meirande nivel de “profesionalidade” na crítica galega. E dígoo sabendo que non por iso me van chamar simpático. Porén é o que creo. E non sería libre nin honesto se non o dixera.

Por certo, non podo rematar sen agradecer á equipa de A Nosa Terra a aposta que fixeron por min, pola crítica literaria libre. Sempre gocei de total liberdade á hora de escribir, e esa liberdade provocou que sufriran presións para defenestrame. E sempre me defenderon, sempre me apoiaron, sempre. Mais tamén, tamén teño que agradecer case outro tanto ás casas editorias que creron nesa miña teima por informar obxectivamente; fixérono, con máis ou menos convicción e se cadra despois de tentar defenestarme para poñer no meu lugar alguén máis “receptivo” aos seus produtos literarios, pero fixérono.

MULLERES, POETAS, NARRADORAS

Levo sendo trestemuña durante toda a vida do acceso da muller á literatura galega como autoras. Desde os comezos, sempre difíciles nos 80, até a irrupción “masiva” da muller nas poesía dos 90, achegando unha frescura ( xa sei que hai a quen non lle gusta esta denominación, pero para min segue a ser acertada) fermosa pola achega dun punto de vista que na literatura galega viña sendo deficitario deica entón.

Lembro con emoción as primeiras tentativas, por exemplo de Margarita Ledo Andión, na narrativa dos 80. Non se esqueza que era unha narrativa que estaba nacendo, coma quen di, pois nunca deica entón se escribira de maneira sistemática historicamente (agás algunha excepción pouco duradeira, desafortunadamente, no primeiro terzo do século pasado).

Igual que lembro tamén con moita emoción unha das mellores poetas dos 80, porque fun lector privilexiado da súa poesía. Pois ben, que eu saiba, nunca publicou un libro. Non deberían seguir pasando estas cousas.

O outro día Berta Dávila recollía o García Barros na Estrada e deixábao claro:

“As mulleres que escribimos novelas estamos aquí
e chegamos para quedar. Asuman que queremos ser novelistas, señores, e non só obxectos das súas novelas.”

E un que se alegra desta constatación. Este século ten que ser o século da MULLER, por moito que se empeñen @s retrogad@s en volvermos a tempos pasados. Non só porque en xustiza o merecen e en conxunto as necesitamos. Miren, na miña opinión somos uns/unhas privilexiad@s por vivir este acceso da muller xa non só á poesía senón tamén á narrativa. E vaino constatar unha das autoras máis novas e con máis talento que temos. Aínda por riba facendo gala dunha formación e saber estar que moit@s quixeran para si.

E acontece isto nun ano no que (falo pola miña experiencia lectora e de memoria) publicaron máis narradoras ca nunca. Mel nas filloas.

Só quero lembrar dúas cousas. Non porque labor o colectivo de escritoras mo suxira, mais si que a algunha lle han vir ben. Primeiro: Segundo nos 80, e parte dos 90, se lles esixiá aos autores un axeitado tratamento das personaxes femininas, fuxindo de estereotipos, planicie narrativa e incapacidade para a comprensión da complexa realidade feminina, o mesmo, á inversa, hai que lembralles agora ás mulleres para a personaxe masculina. E en segundo lugar, porque veño detectando (non só nas mulleres) entres as autorías máis novas, un preocupante descoñecemento da literatura galega do século XX, gustaríame que foran máis conscientes da historia da literatura para a que están contribuíndo. No caso de que o fagan, porque tamén hai quen publica en galego por non perder un nicho de vendas ao que non quere renunciar. Xa digo, isto non se refire só ás mulleres. tamén pasa no caso dos homes. E preocúpame.

crítica de LISA DEITADA (Xesús Constela, Edicións Embora)

A FICCIÓN E A CRÚA REALIDADE

Título: Lisa deitada

Autor: Xesús Constela

Editorial: Edicións Embora

Non. Non é cousa de a ver quen escribe máis páxinas, por moito que algúns autores se empeñen; e por moito que a algúns lectores e lectoras lles guste o peso do libro nas mans.Non. Para escribir unha boa novela non se necesitan moitas páxinas, necesítase moito oficio, ou, o que vén sendo o mesmo, talento, moito talento. Así o reivindica Xesús Constela, un autor que nunca deixa indiferente con aquilo que escribe. Neste caso, unha novela de 104 páxinas, que nos resistimos a catalogar como novela breve, porque nin son poucos os protagonistas nin a liña tramática é única (polo menos no comezo) nesta Lisa deitada.

                        A primeira vista, o título non é demasiado atraente, mais si moi claro en canto á actitude de Lisa, unha das personaxes principais da novela, un novela, por outra banda, bastante coral. Unha actitude como de “ a velas vir”, mais que é falsa, porque ela sempre tivo claro o que quería e esa actitude de vivir deitada resume moi ben o que para ela chega a ser a mellor maneira de vivir: consumindo telenovelas sen cesar e chupando televisión sen importar moito o que poñan, sempre deitada no sofá, embobada pola sucesión de imaxes que aparecen no seu descomunal televisor. Certamente, con esta filosofía de vida, non é de estrañar que remate cunha obesidade mórbida, pois non se move nada. E hai, detrás desta personaxe, unha evidente constatación e crítica dunha sociedade que consome ficción (o que aparece no televisor non o podemos catalogar como realidade, senón como ficción, e máis se son telenovelas) sen mesura, que parece que o seu obxectivo  vital e non pasar un día sen a súa dose de ficción, canto máis grande mellor. A estas alturas é tema xa tratado por outros autores, pero tampouco demasiado, non se vaia pensar, nas nosas letras é imposíbel non lembrar a Suso de Toro e a súa Sombra cazadora. Por iso está ben que de cando en vez se nos lembre.

                     Porén, esta ficción que consome Lisa non é a única que aparece na novela. Nin moito menos. Nin sequera no caso de Lisa, a quen a súa nai mortificaba constantemente coa lenda de Xenoveva de Brabante, para que Elisenda (Lisa) chegue algún día a ser unha auténtica señorita, pois a nai tiña uns conceptos sociais bastante anticuados ( e na altura ficticios). E o pai tamén a mortifica, neste caso con poesía, unha poesía que a pobre rapaza non está en condicións de entender. Ao lado destas dúas ficcións hai outra, a lenda dos catro ríos chineses ( o seu nacemento e os catro dragóns) que lles contan aos dous rapaces ( unha nena e un neno), e que neste caso non é nociva porque ten a misión de acercar aos cativos á cultura do seu país de orixe. Trátase dunha ficción positiva, o contrario que a de Lisa, que só lle serve para ver pasar a vida como espectadora, máis nada.

                     Mais dixemos que a novela, no  inicio, non ten unha única liña tramática. Ademais da historia de Lisa, que se nos vai contando desde que é cativa, e a dos chineses, está aínda a dos dous policías (unha muller e un home) que investigan o incendio que houbo no piso que habita Lisa. E tampouco hai que esquecer a dos veciños (veciñas, sobre todo) que axudan a Lisa. Todas estas liñas, como é de agardar confluirán finalmente e convertiranse nunha soa. Nisto, cómpre sinalar que o autor mestura as diferentes liñas tramáticas nun único discurso, choutando dunha noutra sen pausa ou separación entre elas. E esta estratexia acáelle moi ben. Outr@s recorrerían ao capítulo breve e independente, e igual non lles resultaba mal, porén esta estratexia de Xesús Constela é máis ousada, máis atrevida, e literariamente tíralle moito  proveito, porque esta pequena novela é desas que non queres deixar de ler, que non queres pausar porque xa tes dentro o formigo que o autor che foi inoculando co seu discurso.

                     E, no título destas liñas, falamos tamén da crúa realidade. Porque fronte a esas ficcións está a realidade de Lisa, obesa mórbida pola chaladura das telenovelas. E non diremos máis nada da personalidade de Lisa, complexa, mais que é mellor que o lector ou lectora descubra por si mesm@. Sen dúbida é unha crúa realidade que Lisa fomenta, que Lisa padece, coa vida reducida á ficción telenovelesca. Como tamén é crúa a realidade que viven os chineses; un matrimonio con dous fillos que viven nun cuarto cunha cama e un colchón no chan, case sen ventilación, traballando para o  dono duns negocios de sol a sol, en condicións pouco salubres e lindantes co escravismo máis cruel.

                     Xa a Alonso Quijano lle fixo mal a ficción. Porque a ficción, en exceso e sen control, non deixa de ser un alienante máis, e nese caso é nociva, moi nociva. Velaí a diferenza entre a ficción no caso de Lisa e a ficción no caso dos chineses, que é empregada para manter un vínculo cultural. E isto, por moito que pareza que volvemos falar outra vez da ficción, tamén é a crúa realidade. A crúa realidade de cant@s prefiren vivir nun mundo de ficción, como espectadores e mesmo entusiastas animadores/animadoras, antes que sequera botar unha ollada á realidade que os circunda. O cal ten mesmo unha visión política, se se quere, que queremos, porque estamos fartos de ver como se nos vende desde o poder unha Galiza ideal qu enada ten que ver coa realidade, a crúa realidade.

E, se lles apetece, tamén a poden ler como unha novela policial.

Máis non se pode pedir.

ASDO.: Xosé M. Eyré

crítica de ATRANCO NO BANCO (Manuel Núñez Singala) e A DERRADEIRA BALA (Fernando Castro Paredes), en Galaxia.

TEATRO, TEATRO, TEATRO

Títulos: Atranco no banco & A derradeira bala

Autores: Manuel Núñez Singala & Fernando Castro Paredes

Editorial: Galaxia

Os lectores ou lectoras que sigan con fidelidade, ou aínda de cando en vez, o que veño escribindo na Ferradura (primeiro en Blogaliza, xa nin lembro cando empecei) e despois nesta Ferradura II, non se sorprenderán desta nova defensa a ultranza do teatro como artefacto literario que proporciona enorme pracer lector en moi pouco tempo de lectura. Tal e como están as cousas (non agora, desde hai décadas) e tendo a présa como unha das caracteríticas que mellor definen a socieade actual (non só urbana, a esixencia de vertinoxidade xa chegou a todas partes e xentes), de aí a auxe das Hiperbrevidades, non debería estrañar que a  do teatro fose unha unha das lecturas predilectas da xente. Porque é áxil, dinámico, potencia a imaxinación e é quen de emocionar fondamente. Porén, todos sabemos que non é así. O teatro é un xénero no que xa é difícil publicar; e, desde logo, tampouco é dos preferidos do lectorado. Por iso nos prace especialmente que Galaxia dea á luz estas dúas pezas de que hoxe imos falar nunha colección para mozos e mozas, porque son eles e elas precisamente os que len teatro con máis liberdade e aproveitamento, con memos prexuízos. Execelente idea, polo tanto, a da casa editora.

                     A primeira desas dúas pezas é da autoría de Manuel Núñez Singala, autor que se manexa especialmente ben na comedia, como nos demostra a súa obra anterior: O achado do castro (1990), a imprescindíbel Comedia bífida (2007)e, en menor medida ( na nosa opinión) Planificación estratéxica (2009). Ben cabe dicir que Núñez Singala é autor das comedias de meirande éxito nas nosas letras actuais, ás que achega un novo título, este Atranco no banco no que nos presenta catro pesonaxes cunha mesma intención: roubar o mesmo banco o mesmo día e á mesma hora. Certamente, esa coincidencia non é nada novo, xa se ten visto en moitos títulos audiovisuais, por exemplo. Mais, aínda así, Núñez Singala é quen de deixarnos unha comedia que resulta orixinal no seu desenvolvemento. Desas catro personaxes, Serafín é o director da sucursal bancaria, e Vanessa unha empregada que descoñece a verdadeira intención de Serafín aínda que logo se decatará. A eles hai que sumar Rafael e Lois, dous ladróns que coincidrirán con eles na cámara onde se atopa a caixa forte. Rafael e Lois, ademais, practican a un divertido xogo verbal no que hai que facer coincidir un nome propio e outro dunha actividade comercial. Resulta un xogo moi divetido, do que tirar moito efecto cómico, igual que antes se fixera cando Vanessa lle ía buscar un café a Serafín, por exemplo. A todo isto hai que sumar outra cousa que non imos desvelar, non completamente, que son as relacións  de parentesco que as personaxes (non todas) manteñen con outras personaxes que non aparecen en escena e que os apreman.

                     Eis unha divertida comedia que se le dunha tirada, nun prazo horario inferior ás dúas horas, e que resulta moi pracenteira. Alén de presentar divertidos xogos linguísticos, xogos coas palabras e non nos referimos aos de Rafael e Lois.

                     Pola súa banda, o segundo dos títulos, A deradeira bala, de Fernando Castro Paredes, resultou vencedor no I Certame de Textos Teatrais Roberto Vidal Bolaño 2018, e como novidade a súa presentación editorial faise en capítulos. Sendo un texto moito máis complicado de catalogar xenericamente, si se pode dicir que é unha obra antibelicista. Todas as personaxes son adolescentes, e o marco no que se desenvolve a trama é o dunha guerra. Nesa guerra, nunha das trincheiras, están as cinco personaxes: as xemelas Ramírez (Michelle e Mabel, soldados rasos), Luciano Cardone ( soldado melómano que resulta detido por pasarse ás trincheiras enemigas), o sarxento Unamuno e a comandante Cienfuegos. A tarma, con certos toques de teatro do absurdo, é sen dúbida un alegato antibelicista que, no seu momento nos lembrou ao finado humorista Gila e que, si, tamén ten certo toque cómico que vai desde o deseño do vestiario (coa comandante Cienfuegos en camisón e con todas as condecoracións) até a mesma concepción da trama: condenado Luciano a morte, resulta que só lles queda unha bala, a derradeira bala, de aí o título. Evidentemente non queremos adiantar nada de como se resolve a trama, simplemente indicar que se produce unha confrontación entre as bombas enemigas e o recurso á música das personaxes en escena.

                     Sen dúbida, outro título ben indicado para pasar un par de horas cunha lectura de alto valor ético e brillante na súa resolución escénica.

ASDO.: Xosé M. Eyré

crítica de SHANGHAI A BARCELONA

O POKER DA MORTE

Título: Shangai a Barcelona

Autor: Amador Castro Moure

Editorial: Xerais

Son plenamente consciente de que o título destas liñas coincide co dun filme de Henry Hatahaway, de 1968, pois así foi traducido ao castelán orixinal Five Card Stud, protagonizada por Dean Martin, Robert Mitchum, Inger Stevens e Roddy McDowall entre outros. Mais é que non resulta doado asignar un tema a esta novela de Amador Castro que gañou o Xerais de Novela 2019. Nun principio, o título parecía indicar cara a unha novela da emigración. Non hai moitas e a oportunidade do tema viña moito a conto. Mais non é unha novela da emigración. Non é o que se agarda dunha novela da emigración. Pois dunha novela da emigración agradas traballo, moito padecemento para poder aforrar uns cartiños, e moito traballo para iso, e tamén algo de morriña ou saudade. Algo así. Mais non é o que pasa aquí. Malia levar o nome do mítico tren que unía Galiza e Barcelona, malia a novela contar con dous núcleos xeográficos moi claros (Trasmundi, Chantada, Galiza, e Barcelona) e a itinerancia entre eles ser clara, o tema da emigración só aparece mentado cando o narrador enumera os principais oficios en que se empregaba a xente de Chantada emigrada a Barcelona. Fóra diso, o que se di emigración, dela pouco ou nada se fala, por iso na presentación editorial non se pasa de falar dun “esbozo”.

                     Mais se escollín o título que scollín para esta crónica libresca , é porque parece central o feito de que unha panda de amig@s, un día calquera deciden xogar ao poker, e para apostar apostan a vida. E tendo en conta que Orlando, a personaxe central deste exercicio de estilo, acaba como acaba, de xeito acorde ao que naquela partida se apostou, pois pareceume o máis indicado. Tamén podería ser que “ a filosofía do inconcluso define as persoas destes tempos” (155). Aí poderiamos concordar ou non, porén o certo é que a novela si ten conclusión, e Orlando, esa persoanxe hedonista e despreocupada, que fuma todo o fumábel, que se mete todo o que lle caia nas mans e que bebe todo o que o corpo lle ature, esa personaxe tamén ten conclusión. E, se cadra, falar dunha mocidade, dunha xeración perdida a causa das drogas, quizá tamén fora un tanto excesivo.

                     Neste exercicio de estilo, como dixemos, hai acertos e outros aspectos non tan positivos. Entre os acertos están os diálogos que Orlando mantén coa súa Sombra, mesmo esta chega a dirixirse directamente a el, ou a Voz. Non coñecemos na narrativa galega nada que se lle asemelle. Claro que co “posto” que vai Orlando podería falar até con Deus e este responderlle. Tamén me gustou a denuncia que se fai na novela de como os gandeiros se ven obrigados a endebedarse cada vez máis se queren manter as explotacións. Nisto, mesmo hai un gandeiro que deixa as vacas morrer de fame, feito que, infortunadamente chegou a suceder. Ou como se denuncia tamén a desaparición da fauna autóctona máis en contacto co ser humano, paxaros e outros animais. Porque é así e somos poucos os que nos fixamos en tal cousa, agora que o cemento arrasa con todo o que antes era hábitat natural. Menos orixinais son as eternas loitas entre veciños, por mover marcos ou polo que sexa, mais esas xenreiras atávicas están presentes na novela, unha novela que tamén denuncia a educación que no franquismo recibían @s cativ@s. Tamén ten a novela algo de poesía e doses de humor (malia que, aquí, apareza contado un conto popular -o can que morre de fame- sen que se faga referencia a tal cousa).

                     Cómpre dicir que, se ben a parte que transcorre en Barcelona semella, polo que eu coñezo, máis realista e tratada con coñecemento do asunto, a parte que corresponde a Galiza aparece máis idealizada, máis ficcionalizada. Á aldea de Tarasmundi pódeselle atopar algún referente real, se se quixer, mais non deixa de ser ficción. Unha aldea de Tarasmundi á que se lle procura orixe etimolóxica porque sempre hai que procurar as orixes. Do mesmo xeito, un símbolo recorrente na novela, xa avanzada a lectura, é William Wallace. Non necesito explicar a trascendencia desta icona da independencia escocesa, e a súa repercusión na sociedade galega. E, tal e como o autor parece atento ao acontecer da literatura galega cando lembra a tradución ao galego de A pista de area do hai pouco finado Andrea Camilleri, tamén estaría ben que, as veces que aparece na novela o mito de Cthulhu (Lovecraft, pode sorprender pero é así, é o autor máis referenciado) tamén estaría ben lembrar as traducións que Urco Editora verqueu ao galego. Mais, en fin, todo non pode ser e o autor, sendo galego de nación leva afincado en Catalunya moito tempo, desde cativo, así se explica que nin coñecera ao propio Fran Alonso, como o mesmo autor confesa na súa web. Aínda os que vivimos na Galiza temos que esforzarnos, porque non é sinxelo vivir en galego e seguir a nosa propia literatura, pois moito máis complexo ten que ser facelo desde Catalunya.

                     Non pode esquecer mentar que cada capítulo remata cun haiku, todos menos un da autoría de Orlando, que lle achegan un pouso reflexivo ao discurso que lle acae ben. Haikus que proveñen dunha terapia a que se somete Orlando, quen, por outra parte, tamén sufriu outras terapias moito máis agresivas.

                     E xa que estamos rematando esta crónica libresca, dun exercicio de estilo que logra integrar ben as voces narrativas, que son o máis salientábel da novela, unha novela que mentres un a le non lle adiviña doadamente o propósito novelesco senón que máis ben parece unha sucesión de episodios que ás veces teñen protagonista(s) común(s) (ou ben que lles saen á lembranza), algúns mellor tartados ca outros ( aquí salienta o episodio de Xenia, o mozo e a irmá), finalmente si ten remate novelesco do que ben se podería definir ( así o fai o propio autor) como “estética da morte lúdica”.

En canto á extensión, non é este o proxecto narrativo máis ambicioso do autor, tanto Memorias de antes do encoro como Pillabán, pillabán parecen superar esta Shanghai a Barcelona, mais si parece o suficientemente serio como para agardar con interese novos títulos seus.

                     ASDO.: Xosé M. Eyré

crítica de O LADO DO QUE DORMES (María Canosa, Xerais)

UNHA NOVELA MOI INTELIXENTE

Título:O lado do que dormes

Autora: María Canosa

Editorial: Xerais

Sexamos claros desde un principio, esta novela de María Canosa da que imos escribrir hoxe é unha das que máis me removeron por dentro nos últimos tempos. Logo incidiremos nas razóns desta afirmación, porén antes queremos indicar que se trata dunha novela realista que expón narrativamente como é a sociedade actual no seu comportamento para coas mulleres, máis concretamente, para coas mulleres traballadoras. Unha novela realista, tendo en conta que o realismo é un xénero tarizoeiro, ou o fas moi ben ou ficas na mediocridade. Nestas condicións, escribir unha novela realista, e tal e como a escribiu María Canosa, é unha aposta arriscada, arriscada e necesaria, moi necesaria. Dígase, como información sobre a trama, que a novela conta o día a día dunha muller, Laura, de 37 anos, casada, con dous cativos e que traballa ( o seu é un traballo cualificado) no eido da construción. Un día a día que resulta unha denuncia, clara e patente, antes de nada de que conciliación laboral e familiar no caso das mulleres é unha asignatura pendente, pendente e de moi necesaria solución porque desta maneira, así como estamos, así como se denuncia na novela, é imposíbel continuar. Imposíbel. (E máis se a muller é escritora por riba, como a propia autora comenta cun chisco de ironía e humor). E despois, do machismo.

                     Conste que, no inicio, na primeira parte da novela, cando a trama se centra máis na conciliación laboral e familiar e narra os agónicos días dunha nai que, para dicilo rápido, non dá máis entre atender os fillos e cumprir nun traballo no que non é valorada como os homes. Mentres a novela camiña esas latitudes parece previsíbel e que non vai contar nada que non saibamos. Aínda que a autora remate os capítulos cunhas chiscadelas atraentes. Ora ben, iso non quere dicir que non sexa necesaria. Porque o habitual nas nosas letras, na nosa narrativa, para ser máis concretos é que as tramas sexan ficcións máis ou menos ocorrentes. Para facer o que fai María Canosa, tecer unha ficción que sexa un calco da realidade, hai que ter valor, primeiro, e despois saber facelo, e ben.

                     Mais é que esa é só unha parte da novela, unha novela que despois denuncia o machismo da sociedade. Se cadra, alguén lles chama micromachismos, a algúns, porén iso tanto ten, non deixan de ser machismos. Acontece iso cando Laura se decata que por ser muller está sendo tratada “doutra maneira” e non en igualdade de condicións cos homes. E a trama, mesmo podemos chamala, de certa maneira, “discreta”, en ningún momento procura casos de esaxero, casos onde o machismo sexa esaxeradamente visíbel,  extremos, que os hai, que existen, mentres a xente volve a vista a outro lado. Non só os homes. Tamén as mulleres, porque á mesma Laura aconteceulle cando era adolescente. Aí é cando nos imos decatando da intelixencia coa que está escrita a novela, se nun caso como o de Laura ( cun marido que a axuda e comprende, malia estar moito tempo  fóra) a conciliación é tan complicada e o machismo tan noxento e abusador, como dicimos, malia non procurar casos extremos, a cousa é tan grave, na vida real hai casos moito peores, sen dúbida. E aquela Laura, coa que xa empatizabamos na súa teima, nos seus esforzos por atender o traballo e os  fillos e non morrer na tentativa, sen tempo para ela mesma, xa non digamos que tempo para descansar, é que non ten tempo para ela mesma, para si propia. Aquela Laura, agora, que a sabemos vítima do machismo, gáñanos definitivamente, empatizamos mais ca nunca con ela e desexamos que loite e reverta a situación. E farao, Laura loitará.

                     (Un inciso: menos mal que ninguén lle dixo á Laura agoniada por atender os cativos iso de: “fillos criados, traballos dobrados”. Era o que lle faltaba á pobre Laura.)

                     Eis, pois, unha novela moi intelixentemente escrita, que denuncia a conciliación laboral e familiar e o machismo, que sempre é xusto e necesario, contando un caso como o de Laura, que sendo claro seguro que na sociedade os hai  peores, moito peores. Unha novela na que hai chsicadelas, chiscadelas de humor, chiscadelas de ironía, mesmo chiscadelas de poesía ou de desenfado. Só chiscadelas, mais que por iso mesmo teñen máis valor. Definitivamente O lado do que dormes é un título precioso para unha novela necesaria e moi intelixentemente escrita, que sabe gañar ao lector ou lectora empatizándoo/a coa protagonista e co mundo que vive, para que, despois de lida a novela e mentres a le, sinta que algo @ está a remover por dentro. Unha xenreira. Unha reacción na procura de xustiza, unha xustiza que non só é necesaria senón que é urxente. Moito máis na  sociedade galega, politicamente desamparada a respecto destes casos tanto de conciliación laboral e familiar como de machismos.

ASDO.: Xosé M. Eyré

crítica de CARRUSEL (Berta Dávila, Galaxia)

NOVELA PARA ATOPARSE

Título: Carrusel

Autora: Berta Dávila

Editorial: Galaxia

Dicía un escritor portugués, do que non lembro o nome, falo de mediados dos oitenta, nunha entrevista para o Jornal de Notícias, que o escritor, cando escribe, vaise escribindo. E con toda razón; xa sexa poesía, teatro, narrativa…o escritor ou escritora vai deixando pedazos de si en cada obra, para o que utiliza como mensaxeiros aos narradores/narradoras ou ás personaxes. En todo caso, Berta Dávila, neste Carrusel co que gañou o García Barros 2019, cremos que escribe para encontrarse. A novela conta a historia dunha escritora en plena crise de creación, que se ve obrigada a reformularse a súa relación coa vida, coa familia e consigo mesma como autora. A mesma Berta Dávila falou desta novela en clave de autoficción, e, se ela o di, quen vai haber que llo negue, pois ninguén coma ela sabe o que na novela hai de vivido e de ficción. Desde logo, esta escritora en crise que protagoniza a novela é un bo instrumento para repensarse a si mesma dentro do eido da ficción, porque o que se conta é ficción. Ou non todo, porque a autoficción non ten un estatuto claro e, malia escribrise moito sobre o tema, desde G. Genette a Vincent Colonna ou Alberca. Móvese no eido da incerteza esa confabulación de pactos lectores, o da autobiografía e o da ficción, como o propio carrusel que dá título a esta novela. As cousas van desfilando diante dos nosos ollos intermitentemente, e , nesa intermitencia rematan por se repetir. De aí o título.

                     Mais, para alén da peripecia a redor da escritora protagonista, desde o seu “regreso” á infancia até as relacións que mantén sobre todo coa avoa Úrsula e co tío Carlos, a novela é moi rica no pensamento que esta vai deixando nas súas páxinas. E dinámica, non se esqueza. Pois desde a singularidade dos números perfectos, o misterio das matemáticas, comeza a “empregar a  escrita como método para peneirar a realidade” (28), unha vez que xa nos confesara que a lingua é a única terra na que meteu as mans, e a escrita ten algo de parecido a desprenderse, por iso a escrita da novela é o lugar onde se busca. A escritora ( a autora) sente que a diferenza non é, igual có silencio, unha derrota e mesmo fala de construír muros no mar, e decátase de que escribe para coñecer a infinidade do mundo (43). Esta condición de senlleira faina sentir que ela non é coma a xente normal, recoñécese neurótica (se cadra esa é razon pola que é escritora) e escribe coa lóxica da neurose. Mais ese carácter de ser diferente, mesmo o feito de estar enferma ou de “ser doutro xeito” non se ve como un atranco senón que é algo desde o cal ela toma pulo, algo que lle dá forzas na súa auto-esculca.

                     Nestas, cheagan ao texto os automatismos para ser feliz, e tamén, unha vez que se sabe embarazada, a necesidade de comprenderse para explicarllo ao seu fillo, tirando forzas da súa propia fraxilidade. Fagamos aquí un inciso para indicar que a novela (breve) por veces amosa un innegábel pouso poético, na expresión, na concepción, e non só na súa brevidade ou concisión. Pouco a pouco, a escritora vai vencendo obstáculos na decisión de construír (coa palabra), no pulo por descubrir a beleza, e decatándose de que “ o amor, cando é de verdade, é sempre imprevisíbel” (87). Nestas, ingresa no hospital, na unidade de Psiquitría, e decátase de que a identidade é unha suma de fragmentos, e tamén un xogo de aparencias, ou que a escrita (agora) é unha tentativa xa non de encontrarse a través da palabra senón de conservarse. Por fin ten un fillo e volve aparecer a imaxe, o símbolo do carrusel, así como as cicatrices, que tamén son marcas, que tamén son orixe e finalidade da escrita, manifestacións da escrita. Para, desde aí, chegar a algo tan coñecido como é a literatura como disfrace, como xogo de aparencias. E ímonos achegando ao remate, onde conclúe que “ a única razón para comezar unha novela é o amor” (118) e que a literatura non é un destino senón unha escolla.

                     Velaí, sinteizado, o percurso dos achados da escritora protagonista ( e da autora). O percurso evolutivo dunaha novela que remata de xeito moi enigmático. A escritora confesa que o tío Carlos lle pediu que escribira unha novela sobre os mortos, e di literalmente “Aquí está” (121). Dá para pensar, e para reler a novela fixándonos especialmente nas personaxes que morren, sobre todo na avoa Úrsula e o tío Carlos. Mais non só.

                     Neste punto, seguramente haberá moitos lectores ou lectoras que pensen nunha relectura de O último libro de Emma Olsen en clave de autoficción. Naturalmente é unha posibilidade, case unha esixencia, que excede a dimensión destas liñas nas que, pola contra, queremos lembrar que tamén esixe, pide a berros, unha lectura comparada entre esta escritora en crise e o Adrián Solovio de Otero Pedrayo, pois ambas personaxes son personaxes de autoficción e manteñen unha procura que é importantísima para súa vida. Son dúas novelas moi diferentes. Son dúas personaxesmoi diferentes, mais a lectura de Adrián Solovio en clave de autoficción é tremendamente atraente. Polo demais, non se esqueza, esta novela de Berta Dávila tamén é unha novela desas chamadas de aprendizaxe. De feito a novela é o camiño da aprendizaxe da escritora protagonista e tamén da autora.

                     É agora o momento de comentar que na novela se menciona a varios escritores: Tenesse Williams, Cortázar ou Borges. Tamén o cinema: Bambi. E moita música:Patty Pravo, Joni Mitchell, a banda sonora de Love Story, Billie Holiday ou Mozart. Como decorado literario, cinéfilo ou musical, dunha novela que presenta símbolos importantes, como é o caso do “avó inventado”, da mai como “casa”, do xiro e da ambiguidade do mundo. E un sobre calquera outro: a Alicia de Lewis Carrol, pois a propia escritora non deixa de sentirse como esa Alicia traspasando o espello, mais é unha Alicia a quen Carrol impele a traspasar ese espello.

                     Eis, pois, unha novela conceptualmente rica. Rica e evolutiva, como tentamos demostrar, na que a peripecia da escritora parece o de menos e non é para tanto. Ten a súa importancia, porque nela se reproducen situacións que a autora viviu ou padeceu. De aí aquilo da novela como autoficción. Si, ten a súa importancia, mais, fundamentalmente é unha novela chea de metaliteratura, un río de reflexións onde atoparse a escritora protagonista e a propia autora. Sinxelamente, novelas deste calibre metaliterario, autoficcional, son rara vis na nosa literatura. Iso sen que lle esixamos que a novela, aínda por riba, estea ben escrita, pois Berta Dávila ten moito talento para escrita ( tanto dá poesía como narrativa) e leva tempo demostrándoo. Talento, esa palabra que ultimamente se di (escribe) tan pouco. E Berta Dávila sóbrealle; unha vez dito iso, o tema de que escriba non importa nada, nada.

                     Deste xeito, despois de que o ano pasado o fixera Ana Cabaleiro, e antes Anxos Sumai e María Gándara, convértese na cuarta muller en levar o García Barros, un galardón que, malia todo, segue sendo dominado por nomes de varón.

ASDO.: Xosé M. Eyré

Ciao, Montalbano, ciao

Esoutro día souben da morte de Andrea Camilleri, xa hai uns meses, eu estaba de vacacións e sen conexión a internet. E Camilleri non era calquera. A literatura italiana perdeu o seu último xenio, a literatura europea perde un autor realmente singular. Eu perdo un dos refuxios que a literatura me concedeu a través do comisario Montalbano.

Porque os policías e investigadores das novelas (europeas ou americanas, dá igual) rematan por se parecen moito, por seren case clons un dos outros. E Montalbano era unha das excepcións. Lonxe da violencia que aniña en moitas destas novelas, Montalbano usaba como arma o raciocinio. O raciocinio e un moi bo coñecemento da sociedade siciliana. Ademais de facer gala dunha diplomacia realmente extraordinaria e que comezaba cos seus propios axudantes, na comisaría.

Pero vaiamos por partes. Primeiro temos que falar do grande coñecemento da sociedade siciliana, ou como mínimo da socieade de Porto Empedocle, que na ficción se transforma en Vigáta. Aí hai que incluír desde mafiosos até xente de a pé. E conste que os mafiosos, sobre todo unha familia da que non lembro o nome, pero co capo xa moi mello, profesaban un salientábel respeto por Montalbano e así llo manifeastaban. Iso non quere dicir que fosen menos mafiosos, pero a xente que fai ben o seu oficio merece respeto, cousa que os mafiosos levan moi a gala. E tamén a xente de a pé, dixen. Lembro un caso que parecía non ter solución até que Montalbano decide falar coas veciñas, e faino primeiro gabándolles o ben que cociñan, para así gañar a súa confianza. E, en confianza, esas veciñas rematan dándolle as claves que resolverán o caso. Marabilloume.

Fálase moito da astucia, da sagacidade de Montalbano, e esquécese ese grande coñecemento da sociedade siciliana. Moi inxusto. Por outra banda comparte clixés con outros policías e investigadores. Non se leva nada ben co seu superior, máis político que policía. Tamén ten unha relación moi peculiar co forense, que se repetan aínda que parece que non se poden ver. E é quen de aplicar a lei á súa maneira, mesmo saltándose o procedemento, se fai falta. Lembro un caso en que renuncia e poñer a disposición da xustiza o culpábel, porque ese culpábel fora vítima dunha situación moito peor que a investigada: nesas condicións, poñer o culpábel a disposición da xustiza sería vitimalo dúas veces.

E agora chega a diplomacia. Montalbano é quen de saber moverse en calquera círculo social. Empezando pola porpia comisaría. Cun axudante, Mimi, que é, sendo casado, un casanova impenitente e un policía de pouco talento. Montalbano teno que apartar dos casos, con moita man esquerda para que non se ofenda. Logo está Fazio, máis novo, metódico, eficiente, Montalbano lévase moi ben con el. E despois, Catarella, o recepcionista e telefonista, un home do pobo, que non sabe falar ben italiano e mete moitos sicilianismos, a parte de ter problemas coa porta do despacho de Montalbano, que non a sabe abrir ben. Montalbano ten moita paciencia con el, inocente, que non se sabe expresar ben pero ten moi bo corazón e é un traballador exemplar.

A RAI fixo unha serie que aquí programou a 2, de moito éxito malia que a 2 non é nada fiábel na súa programación. Claro, o caso de Catarella era o máis complicado polos “sicilianismos”, resolvérono facendo del unha personaxe cómica e empática. En italiano, a súa lingua ten un valor engadido, claro. No YouTube poden verse episodios, sobre todo de cando Montalbano era mozo.

Eu recomendo moito, primeiro as novelas, perfectas novelas negras, e tamén a serie. Vigáta é unha cidade pequena, con edificios todos de pedra e de pouca altura. tamén con pouca xente pola rúa, con edificios emblemáticos no seu tempo pero que agora están en franca decadencia. Cemento só nas rúas, nalgunhas rúas. En contacto, moito, co rural. Un rural onde se ven valados, tal como na Galiza que se salvou das concentracións parcelarias 8 que por parcelar chegaron a parcelar un castro). E tamén unha sociedade que estima en moito o aspecto culianrio, aí Montalbano fai honor a quen lle deu o nome (Vázquez Montalbán, credor do Carvalho, outro gastrónomo de primeira, e lector voraz). Ben , tamén hai que dicir que Salvo e Montalbano non nome e apelidos moi fracuentes nesa zona de Italia.

Montalbano conduce un Fiat Tipo, como eu conducín outro utilitario igual, nada deses cochazos das pelis americanas e tamén europeas

Cando necesito descansar desas novelas, policiais ou negras, que repiten personaxes coma clons, boto man de Montalbano. É coma bener auga nunha fonte, as envasadas todas saben máis ou menos iguais.

Camilleri, comunista convencido, non tivo a repercusión que a súa obra merece.

En galego temos dúas traducións. A pensión Eva ( non lembro o traduto ou tradutotora), que é unha pequena xoia literaria onde Camilleri escribe sobre como foi a mocidade naqueles tempos na Segunda Guerra Mundial. Moi humanista e entrañábel. E, tamén en Galaxia, A pista de area, traducida por Carlos Acevedo, xa da serie de Montalbano.

Ciao, Montalbano, até máis ver.

In memoriam Andrea Camilleri.

crítca de SOLEANDO & O GRUPO, An Alfaya, Galaxia & Xerais.

AN ALFAYA x 2

Títulos: Soleando & O grupo

Autora: An Alfaya

Editoriais: Galaxia & Xerais.

Quero comezar dicindo que An Alfaya me parece unha escritora non abondo valorada no conxunto da literatura galega. De seguro que, entre os que seguimos a literatura galega “ a pé de obra” concordaremos en que An é desas autoras que nunca decepciona, absolutamente nunca. Sexa en títulos para os máis novos ou en títulos para adultos, a sinatura de An Alfaya é sinónimo do bo facer literario. Mais cando pensamos nos grandes nomes da literatura galega poucas veces lembramos a An Alfaya, se cadra por iso de que non é habitual do circo mediático e parece gardar certas distancias á hora de expoñerse en público, pois xa a súa obra fala por ela. E cando se escoita o que di a súa obra, entón temos que recoñecer o inxusto que é o seu esquezo, porque, como dicimos, a súa sinatura é sinónimo de calidade literaria. Para máis, An escribe libros que non son doados de esquecer porque sempre sabe moi ben tocar a fibra sensíbel do lector, sexa polo tratamento dos temas que toca ou ben pola calidade expresiva, cando non polas dúas cousas á vez.

                     Dito isto, comecemos explicando a razón de que traiamos estes dous títulos á vez. Non acontece moitas veces que unha mesma autora/un mesmo autor tire do prelo dous libros no mesmo ano en dúas editoriais diferentes e pertencentes a dous xéneros diferentes tamén. Isto acontece agora. Soleando é poesía para os máis novos e está aditado na colección “Árbore” de Galaxia, mentres O grupo é unha novela breve para mozos e mozas e edítaa Xerais.

                     Do primeiro título, Soleando, hai que comezar sinalando que se trata dun proxecto colaborativo entre An Alfaya e Imma de Batlle, ilustradora catalá. A cousa consistía en que Imma lle enviaba cada día, por WhatsApp, unha ilustración consistente nun sol e An lle devolvía a ilustración acompañada dun poema antes das doce da noite dese mesmo día.O resultado final é este Soleando, un libro que leva unha ilustración dun sol acompañando cada poema. Poesía para cativos que xa saben ler ou tamén para que os adultos lles lean cando aínda non poden ser lectores. Ás veces dialogada, ás veces interrogativa, tamén deixando caer algunha ( ou algunhas) rima en cada poema (efecto que lles senta moi ben aos poemas), outras veces botando de recursos da lírica medieval ( ou que os lembran) sempre alegre e sorprendente, nunha achega clara á mentalidade os posíbeis lectores e lectoras. Cómpre ter moi claro que esta poesía para cativos non é menos poesía, ben se ocupa de lembránolo Antonio García Teijeiro ou, no seu caso, a lembrada Gloria Fuertes, que cos seus poemas para cativ@s chegan ás mentes adultas e abren un oco por onde estes se cuestionen a súa visión da vida.

                     O outro título, O grupo, trátase dunha novela breve (114 páxinas), onde Sandra (unha traballadora social) coordina un grupo de moz@s nun centro social (entendemos que) de barrio. Os participantes no grupo sofren algún problema que lles impide unha plena integración na sociedade, son persoas especialmente vulnerábeis e a ese tipo de persoas vai dedicado este XII Premio Raíña Lupa. Por un lado está Antón, o Caraquimada, do que non cómpre facer descrición e que, cando de verdade quere comunicar o seu interior aos demais, pois faino desde os acordes da súa guitarra e do seu canto. Despois está Carla, filla dun matrimonio onde o pai abusa da muller e lle pega. E Amina, unha inmigrante que ten problemas coa lingua. Runa, graffiteira que anda en cadeira de rodas, mais cun natural moi positivista, alegre. E Nico, un mozo homosexual, coa súa parella no hospital porque os pais non aceptan a situación do fillo.

                     A novela ten tres partes. Na primeira, Sandra e os mozos e mozas falan en primeira persoa para que os mozos expoñan a súa problemática, o que os levou a querer participar no grupo. Despois hai unha segunda parte onde comezamos a ver que detrás da historia se Sandra tamén hai algo escuro, e @s moz@s continúan  a expresarse, sempre pensando nas eivas dos demais en lugar das súas propias. E unha terceira parte onde descubrimos que Sandra, a coordinadora do grupo, en realidade tamén forma parte del e nel apoiará o seu saír do pozo que a tiña ensumida. E aí remata a novela, cando Sandra descubrimos que é parte fundamental do grupo e soluciona a súa problemática, porque, do resto, An ALfaya tiña material abondo como para seguir escribindo.

                     Unha novela doada de ler e que convida a reflexionar sobre as discriminacións que sofren as persoas que fican en situación especialmente vulnerábel. Que pode ser calquera que vai canda nós pola beirarrúa, ou que está no mesmo café ca nós. Que dá pé a un(s) debate(s) contrutivo(s) na aula ( e non só de Lingua e Litertaura) e que, con toda seguranza, se convertirá nun  título de lectura indispensábel non só neste curso senón tamén nos vindeiros. Mais convertirase en lectura imprescindíbel non só pola temática, senón tamén polo axeitado ( e ben ponderado) uso dos recursos narrativos que An Alfaya emprega. Para lograr un discurso moi directo, que chega e toca na fibra sensíbel do lectora ou lectora, porque a autora demostra non só saber seleccionar un tema de interese e necesidade social, senón tamén alicerzar o seu discurso nun bo oficio narrativo que xa non ten porque sorprendernos porque en cada traballo seu é constante.

ASDO.: Xosé M. Eyré

crítica de O PAXARO DE NÁCARA (Pura Salceda, Galaxia)

AMORES DE OUTONO E CRIMES SEN RESOLVER

Título: O paxaro de nácara

Autora: Pura Salceda

Editorial: Galaxia

Malia sermos un pobo eminentemente emigrante, e Rosalía de Castro ou Cuuros Enríquez lembrárnolo ben no Rexurdimento, o certo é que na narrativa é un tema que aínda ten moito percorrido. Así, de primeiras, lembramos o Sándalo de María Xosé Porteiro, aínda recente, e logo habemos de ler o Shangai a Barcelona, así damos dous títulos, un da emigración  a ultramar e outro da pertinente e Barcelona. E moito menos se prodigou o tema do exilio, O exiliado e a primavera de Manuel Veiga, é o título que a este efecto lembramos. E nesta ocasión Pura Salceda ofrécenos un título, este O paxaro de nácara, que hoxe traemos a estas páxinas da Ferradura II onde precisamente a emigración ten moita presenza, tanto a emigración interior (a Barcelona) coma a ultramar (Venezuela, Panamá, e, sobre todo, México).

                     En principio, a novela plantexa o regreso vacacional á Galiza de Nélida, que vive e traballa en Barcelona. Mais, prendida neste regreso, acode tamén a emigración a ultramar, porque en México D.F. produciuse a morte pouco clara dun parente de Nélida, e non será o único asunto pouco claro que aconteza no D. F. E teña relación cos habitantes de Feás, lugar do Carballiño a que regresa Nélida. Mais este regreso de Nélida vai supoñer tamén o reencontro cun amor de mocidade, Elías, tamén emigrado a México D.F. e que coincide con Nélida nas vacacións. Entre os dous, xa en idade madura, danse unha segunda oportunidade para o amor. E non serán os únicos, tamén Sabela (prima e confidente de Nélida) atopa a Pepe (amigo, tamén emigrado en México D.F.) de Elías e posteriormente de Alfredo (que tamén viviu a emigración no D.F. e saíu de alí mal parado) e Margarida. Preciamente, na primeira parte da novela, cando Elías fai o que pode por reconquistar a unha Nélida (casada, cos fillos medrados, pero non feliz) reticente de primeiras, nesa primeira parte os diálogos entre Elías e Nélida son do mellor da novela. Diálogos picantes, con dupla intención, mesmo ás veces algo retranqueiros, enormemente atraentes e divertidos, moi logrados, que fan esquecer o confusionismo que a longa parentela e veciñanza de Nélida pousan no lector ou lectora.

                     Despois, na segunda parte da novela, cando Elías e Nélida consuman o seu amor, pérdense estes diálogos, mais xorde outro núcleo temático que atrae a atención lectora: esa morte misteriosa do familiar de Nélida (Gonzalo), que non será o único porque tamén hai outra morte misteriosa, a de Nora, da parentela dun dos caciques (tamén emogrante en México) do lugar. Elías e Nélida, mentres consuman o seu amor, farán o posíbel por aclarar eses dous sucesos a través do que lles van dicindo os veciños e emigrantes no D.F.

Cómpe dicir tamén que a novela está narrada en terceira persoa, por unha narradora (entendemos) que se presenta moi culta, pois non só emprega ás veces alusións á sétima arte para caracterizar as personaxes, outras veces esas alusións son literarias, non faltando outras relativas á música (nun percorrido bastante amplo), a pintura, ou mesmo os teléfonos móbiles e Internet. Practicamente, calquera plataforma onde se poida emitir unha mensaxe, está presente no discurso desta narradora que narra a volta  a Feás dunha emigrante a Barcelona que non perdeu os vínculos con Galiza e llelos soubo transmitir aos fillos, a diferenza doutras personaxes que con só marchar de Galiza xa esquecen mesmo o idioma.

                     Deste xeito, a narradora é outro dos núcleos atrentes do discurso, pois lembramos poucos narradores/narradoras tan cultos e versátiles na súa cultura. E non só iso, senón que, ademais, resulta unha narradora que logra personaxes ben caracterizados, malia seren tantos, polo menos as personaxes protagonistas e secundarias están ben configuradas. De xeito que a novela lese con agrado, mesmo simpatía ou empatía. Primeiro, como dixemos, polos brillantes diálogos, despois pola maña que se dan Nélida e Elías investigando eses tres feitos (as mortes de Gonzalo e Nora, e tamén o regreso de Alfredo, fracasado e pouco claro tamén). E cómpre dicir que non son as únicas mortes ou sucesos que investigan, tamén está a de Aniceto. Estas investigacións, mentres consuman o seu amor Nélida e Elías ( e tamén Sabela e Pepe, e Alfredo e Margarida), a través do que lles din/confesan outr@s veciñ@s, tampouco son sinxelas de facer así, a distancia do lugar dos feitos, mesmo tamén distancia temporaria, pois eses sucesos aconteceron tempo atrás.

                     Unha boa ocasión para reflexionar sobre os amores de outono, amores adultos antes de chegar á vellez, e tamén sobre a permanencia ou non no tempo dos amores de mocidade, sobre como nos vai cambiando a vida ou sobre como permanecemos fieis á personalidade que conformamos na mocidade. E tamén unha boa ocasión para reflexionar sobre a mantenza dos valores patrios londe da Terra, máis dunha ocasión brindaránola a novela, a novela e a personaxe indispensábel de Nélida e a súa actitude tanto ao gardar os valores patrios como á hora de integrarse na comunidade receptora. E non só Nélida, tamén a narradora mesma.

ASDO.: Xosé M. Eyré