crítica de A VINGANZA DE FORTIMBRÁS, de Francisco A. Vidal, en Positivas.

TEATRO CONTADO

Título: A vinganza de Fortimbrás

Autor: Francisco A. Vidal

Editorial: Positivas

Velaquí temos o III Premio Laudamuco de Teatro, no que venceu A vinganza de Fortimbrás, de Francisco A. Vidal, sendo esta a súa segunda publicación dramatúrxica despois de A serea (2006). E como no título aparece a palabra “vinganza” e nós vimos de utilizar “venceu”, xa teñen vostedes unha pista da temática que desenvolve a peza teatral. Se a isto engadimos os nomes de Elsinor e Hamlet, a pista xe é unha autoestrada. Porque, en realidade, Francisco A. Vidal recóntanos a traxedia da perda de Elsinor (cidade de Dinamarca, clave no comercio marítimo desa zona) a mans norueguesas. Mais cun importante matiz, aquí son perosnaxes secundarias na traxedia shakesperiana as protagonistas, mentres Hamlet e as personaxes principais de Shakespeare permanecen nun segundo plano.

                     Porén, a peza teatral de Francisco A. Vidal posúe outros focos atraentes que non debenos deixar de comentar. Por sinal, xa de inicio Elsinor aparece como cidade conquistada; desde aí, trazar un paralelismo coa situación da Galiza, colonizada por Castela, non resulta nada complicado, e mesmo  podemos dicir que a peza teatral de Francisco A.Vidal fomenta esta lectura. Á súa vez, existe outro paralelismo moi significativo: se na traxedia shakesperiana o uso dalingua ten unha importancia fundamental, tamén hai que recoñecer que en A vinganza de Fortimbrás, o uso da lingua merece ser salientado, neste caso porque o autor realiza un uso moi atinado da fraseoloxía, unha fraseoloxía rica e variada que cautiva a quen le irreversibelmente. Non se esquenza que falamos de teatro, polo cal o uso da lingua  é un aspecto fundamental, central, diremos, porque se na literatura a palabra é o instrumento desde o cal se manifesta, moito máis no teatro, onde o diálogo é a estratexia basilar que dá pé á súa existecia.

                     A tentación de establecer máis paralelismos coa peza shakesperiana é moi grande, sen dúbida, mais non cremos que sexa o mellor camiño para dar conta da obra de Francisco A. Vidal, que ten personalidade propia e que se ve xa de inicio cando aquí son personaxes secundarias as protagonistas. E dicimos isto conscientes de que Shakespeare non inventa nada no seu Hamlet, senón que reelabora textos anteriores. Por iso, continuando co sobresaliente uso da lingua, outro punto a tratar é o das poucas acoutacións, apartes e soliloquios que aquí se usan para canalizar a sentimentalidade das personaxes. Deste xeito todo recae sobre os diálogos, e cabe dicir que estes son suficientemente elaborados como para expresar ese mundo interior.

                     Alén diso hai outra característica moi acusada en A vinganza de Fortimbrás ( que se se quixer é outro paralelismo, mais xa dixemos que non imso continuar por aí) e é que as personaxes comentan maioritariamente accións, actos, que realizan outras personaxes. Algo semellante a “o teatro dentro do teatro” e que é unha dificultade engadida nesta peza teatral onde a vinganza non é o único tema tratado. Si é o máis importante, mais ao seu carón sitúase outro tamén capital: a relevancia de creaar un “estado de opinión pública” que dea pé, que propicie ese acto de vinganza. Porque, a fin de contas, vivimos nun mundo inzado de “creadores de opinión pública” que preparan o camiño a decisóns polítcas posteriores, xustifican outras anteriores ou contribúen a afianzar as que se producen na actualidade.

                     Isto que vimos de mencionar, non cabe dúbida de que é todo un reto para un autor dramático, pois non é tan sinxelo capatar a ateción do público, ou de quen le, a partir de comentarios como a partir dos actos que desenvolven directamente as personaxes. E conséguese. Despois disto, que o remate non chegue a sorprendernos, tampouco debe considerarse negativamente senón todo co contrario, pois sempre é máis complicado escribir sobre unha temática xa coñecida.

                     ASDO.: Xosé M. Eyré

crítica de CÓNTAMO OUTRA VEZ, RICK, de J. A. Xesteira, en Galaxia

CONTOS E CONTISTAS REUNIDOS

Título:Cóntamo outra vez, Rick

Autor: J.A. Xesteira

Editorial: Galaxia

A fórmula do conto contado é vella, e o autor lembra algúns títulos que testemuñan a súa efectividade. Concretamente mentres nos introduce no contexto en que van ser contados os contos (un grupo de xornalistas, aos que as condicións atmosféricas reclúe nun hotel, deciden contarse contos uns aos outros para así pasar a noite con algo de amenidade. O resultado é o libro.) e o mesmo narrador ten palabras de lembranza para Os contos de Canterbury (Geofrey de Chaucer) e O Decameron (G. Boccacccio, nel se inspirou Chaucer) e poderían ser máis, evidentemente a todos nos veñen á memoria, desde Calila e Dimma a As mil e unha noites. Porén, non son esas ausencias as que nos estrañan. A que nos estraña, e moito, é Á lus do candil, de Ánxel Fole, pois o libro de J.A. Xesteira ten moito máis que ver, presenta máis similitudes co de Fole ca con calquera, comezando porque este grupo de xornalistas tamén se ven na obriga de botar man de substitutos da corrente eléctrica e mesmo hai conto sobre caza, dito sexa por sinal. Esta ausencia pode estar motivada por un afán de verismo denunciador do pouco coñecemento que temos da nosa propia historia literaria. Pode, porén contribúe máis ao esquecemento que á denuncia.

                     Para o conxunto de contos contados, o autor creou unha atmosfera que os abrangue a todos, cada un coa súa especificidade temática e contextual. Este é un efecto agardado neste tipo de contos reunidos, que ademais lle dá un ar de novela ao conxunto do libro. Tal e como os contistas  representan distintos tipos de traballadores do xornalismo, cada conto contado é diferente dos anteriores, ás veces mesmo hai conto contado dentro do conto contado. E lense os contos desde un clima de desenfado que os sobrevoa a todos. Trátase de crear un clima lector que anime, a quen ten libro entre as mans, a continuar a lectura, asistindo desde o voyerismo natural en quen le, ás confidencias que os contadores se fan entre si. Deste xeito, estamos a falar dun linro de contos que aposta pola elaboración. É unha reunión de contos elaborada, non unha sucesión deles amoreados con máis ou menos intención e fortuna. Iso debe serlle recoñecido ao autor, porque lle serve para lograr a finalidsde pretendida, que leamos os contos (algún é máis ben relato, mais non paremos nisto), que como lector+s valoremos a calidade indiscutíbel dos contos, aínda que,como é lóxico pensar, esta calidade que se pretende igual no conxunto…finalmente resulta que non todos teñen a mesma calidade, non hai tampouco tanta diferenza cualitativa entre eles.

                      E aquí temos que facer un alto, porque hai un efecto harmonizador pouco ou nada xustificábel. Referímonos á tendencia amosada a usar diminutivos en -ito, -íta cos nomes propios, castelanización moi propia das clases medio-altas de hai décadas, certo, mais non é un recurso precisamente literario por falta doutro similar en galego, este hiperrrealismo que despois se verá incrementado co uso de nomes casteláns, caso de Maruja.

                     Do resto, cadaquen optará por escoller os seus preferidos entre os 10 (en realidade 12) contos contados. Nös queremos salientar en primeiro lugar a influencia cinematográfica, nón so no que dá título ao libro, que remite ao film Casablanca (1942), toodo un clásico do cinema que aquí é materia literaria e dá unha visión alternativa do traballo de Michel Curtiz. E non é a única vez que isto se manifesta; para alén da influencia na estratexia narrativa do autor, este demostra fondos coñecementos tanto de cinema como de literatura ( e aquí non esquezamos o esquezo de Ä lus do candil) cando revela que o argumento de A dilixencia (Jonh Ford, 1939) está tirado dun conto esrito por Ernest Haycox que á súa vez traslada a Novo México a trama que Maupassant urdira para a a súa viaxe durante a guerra franco-prusiana de 1870.

                     Agás polas salvedades relativas á lingua e o esquezo de Ánxle Fole, do resto é un libro de contos de lectura moi amena, que seguramente será un dos títulos protagonistas do verán que logo nos vén enriba,

ASDO.: Xosé M. Eyré

crítica de INSTRUCIÓNS PARA MATAR UN OSO, de Suso Bahamonde, en Belagua.

OS RELATOS DE SUSO BAHAMONDE

Título: Instrucións para matar un oso

Autor: Suso Bahamonde

Editorial: Belagua

O primeiro é indicar, por se houber posibilidade de equívoco, que non se trata do noso cantor, exiliado e fiando en 2000, aquel era Suso Vaamonde. Este Suso Bahamonde vén sendo coñecido e recoñecido como un dos poetas que impulsaron o Batallón Literario Costa da Morte. Esta é polo tanto a súa estrea na narrativa “ quen sabe se a derradeira” ( se di na orella). En todo caso representa unha boa mostra da actividade cultural e literaria que se desenvolve na Costa da Morte, e unha ocasión única para nos achegar á produción en prosa dun poeta. E se alguén ambicionase ver restos ou presencias da poesía nestes nove relatos, a non ser algunha coincidencia temática, a non ser algunha concomitancia no punto de vista, xa anunciamos que non, que non hai nada máis alá.

                     Os nove relatos preséntannos unhas personaxes desesperanzadas, habitantes dunha sociedade determinista que condiciona as súas poisbilidades de manifestación vital, e por iso son seres atrapados, a deambular por un tempo e por un espazo que son variábeis, que poden mudar relato a relato -o único que non varía é a condición indicada. Nada novo baixo o sol, pode pensarse, tamén erradamente porque nestas personaxes (tópicas se se quixer) sempre aniñan características propias, inalienábeis, individualizadoras. E no mesmo título de Suso Bahamonde atopamos exeplificación ao caso. Por sinal, no é o mesmo a personaxe de Anyra Keller, aparentemente triunfadora mais que fai da súa frustración vital actos de tipo altruísta, que o protagonista anónimo do relato que segue ao de Anyra, que é un relato, moi breve e intenso, da historia dunha vida coma calquera outra, e que se suicida ao decatarse (interpreta quen le) precisamente do anódino do seu existir. Son dous casos, diferentes, moi diferentes, mais sempre desde ese sentimento de perda vital.

                     Como é de agardar os relatos son moi diversos xa en canto á factura, atopándoos moi breves (como o xa sinalado) e outros de meirande extensión, mesmo tamén seriados, como que dá título ao  libro. Tamén os hai  onde a presenza onírica parece dominar o relato, mais hai que advertir que o onirismo tampouco é ningunha solución á perda vital. Como sempre nestes casos, quen lea escollerá aqueles que meirande impacto lle produciron, porque o certo é que ningún deles deixa indiferente. Desde a óptica crítica sempre se adoitan salientar aqueles que esixen unha meirande elaboración, aqueles que conteñen unha estratexia narrativa máis complexa. Porén, que  posúan unha narratividade máis complexa, só indica que o narrador é hábil á hora de crear estruturas complexas, e quizá o efecto producido por estes relatos ( que tendemos a considerar “máis difíciles” de elaborar, e non sempre é certo) sexa meirande xustamente por iso, porén nada disto quere dicir que os relatos máis curtos, máis simples (en aprencia, porque non é a lonxitude narrativa signo de dificultade maior, tantas veces resulta ao contrario) produzan un efecto menor en quen le.

                     Desde aquí, nós, que saudamos esta irrupción dun poeta na narrativa, quixeramos que esta non sexa a derradeira vez, como se di na orella o libro. Primeiro porque este título de presentación só é un pequeno indicativo do que pode dar de si este novo narrador. E en segundo lugar porque o paso da poesía á narrativa adoita premiarnos con narradoras e narradores moi competentes, de tremendo atractivo lector e que saben atopar voces narrativas propias..

                     Non perdan, pois, esta ocsión de achegarse á primeira experiencia narrativa dun poeta, de Suso Bahamonde.

ASDO.: Xosé M. Eyré

crítica de O PESO DO CEREBRO, de Xesús Constela, en Xerais.

O VALOR DUNHA IDEA

                     Título: O peso do cerebro

                     Autor: Xesús Constela

                     Editorial: Xerais

O valor dunha idea pódese adiviñar, pódese presentir, mesmo se pode acreditar nel unha vez que apareceu polas nosas mentes. Porén, realmente non se sabe o valor dunha idea até que esta se pon en desenvolvemento, até que se leve á práctica. Como neste caso.

                     Xesús Constela matinou en cal pode ser o peso cerebro, feito verificábel, mais tamén na necesidade de reordenarmos o cerebro, de facer unha avaliación das ideas que temos dentro del, amorealas segundo categorías (boas, malas, peores, regulares) e necesidades (urxente, para longo prazo, para medio prazo), e non só iso, senón que fixo diso o motor dunha novela. Si, xa cómpre ousadía para atreverse con semellante reto, e ademais fíxoo de tal maneira que obriga a quen le a contínuas reflexións. Mais volvamos ao inicio, e o inicio é un home, Honorio, un home de idade avanzada, que, de súpeto foxe da casa e da vixilancia da sobriña, vestido con pixama, cun abrigo vermello da sobriña, e calzando zapatillas de andar pola casa. Aí, e durante a novela toda, suxíresenos que meditemos nos coidados que as persoas maiores precisan, nas súas necesidades e entre elas o feito de que  poidan gozar de certa autonomía. Imposíbel non lembrar as Zapatillas rotas de Xavier Quiroga, polo protagonismo da terceira idade. Porén, aquí non hai claros acenos á comedia, ou non tantos coma na novela de Xavier Quiroga. Imposíbel tamén non lembrar a Cara a Times Square de Camilo Gonsar, pois tamén hai un periplo cidadán un tanto azarístico, mais son novelas moi diferentes. E imposíbel tamén non lembrar o esperpento, e aquí si que faremos ben en mantelo sempre presente.

                     A este don Honorio, xúntaselle un cativo que leva unha robaliza como mascota (atada), a estatua dun persoeiro que cobra vida, un nazareno, un par de rondallistas, un parvo de solemnidade… E entre todos conforman un grupo a andar polas rúas da cidade barco. Un grupo certamente pintoresco, no cal as personaxes están moi ben individualizadas desde o punto de vista lingüístico, cada unha posúe un idiolecto propio que as fai inconfundíbeis. E isto resulta ampliábel á sobriña e o seu mozo (Aquí, máis que polo tipo lingua que usan, polos pensamentos que expresan) e tamén aos avós (doutor Herrea e a súa muller). Acerto innegábel de Xesús Constela.

                     Durante toda a lectura resulta moi difícil non pensar na distopía, ou até que punto non estamos lendo unha distopía, ou en cales son os vínculos que entrelazan unha lectura realista da novela con outra distópica. Posibelmente non cheguemos a ningunha conclusión, ou si, mais o importante é xustamente o proceso, o feito de que meditemos sobre iso, sen deixar de ter presente o que antes comentamos sobre o coidado dos maiores. Deste xeito a novela instálase nun interregno, nunha confluencia de estratexias narrativas e mesmo estilístcas, onde iso adquire unha importancia capital.

                     Na novela, a pé de páxina, dúas mulleres rexoubeiras comentan o que lles sucede a estas personaxes, mais ben comentan as relacións que se establecen no grupo, o comportamento duns con outros a partir das manifestacións lingüísticas. A modo de voyeur, resulta complexo non relacionar esta estratexia narrativa en dous planos coa filmografía de Hitchkock, que sempre xogou tamén con este concepto. Como se ve, outra confluencia máis. Despois chegará o momento en que estas rexoubeiras en segundo plano, a pé de páxina, cheguen a ocupar o protagonismo enteiro e ocupen xa toda a páxina.

                     A todo isto, hai unha personaxe máis na comitiva da que aínda non falamos, un vello petrucio de principios do século XX. Esta personaxe está directamente tomada do parrafeo Mal de moitos, de Eugenio Charlón Arias e así se recoñece na novela. Xesús Constela non fixo como outros que plaxiaron O catecismo do labrego, pois non recoñeceron a procedencia da páxina inserida. E hai que dicir que Constela tíñao moito máis doado, pois este parrafeo non é tan coñecido para quen le e podería pasar desapercibido.

                     Do que pensan as personaxes da comitiva, centro da novela, observarán que non lles comentei nada. En realidade, iso ten unha importancia ben relativa, aínda que o clasismo social é ben patente, porque o que realmente importa na novela é o mundo de reflexións que provoca, tanto temáticas como relativas á peculiar estratexia narrativa en que se manifesta a novela. E é de aí, do entrecruzamento entre a temática relativa aos coidados a maiores, da importancia das lembranzas neste contexto, do clasismo asumido ou da prepotencia clasista, do valor do silencio, do trato que tamén lles deparamos aos cativos…o entrecruzamento de todo isto coas diferentes confluencias de tácticas narrativas que antes debullamos, aí é onde radica o verdeiro valor da novela. Niso e no rico mundo de reflexións que, con moi pouca cousa, nos provoca. Por sinal. a disolución da esencia humana no caos posmoderno. quiáé desde aí desde onde mellor se pode entender a novela, o discurso, o tipo de personaxes, a súa idiodincrasia…mesmo a forma da propia novela.

ASDO.: Xosé M. Eyré

crítica de ABRIL, de Luz Darriba, en Belagua

MEMORIA DO HORROR FASCISTA

                     Título: Abril

                     Autora: Luz Darriba

                     Editorial: Belagua

Hai novelas que sangran. Hai novelas que non está escritas con tinta negra sobre o branco papel. Porque hai novelas que están escritas con sangue, e, como sabemos, o tempo vira escura a cor do sangue. E esta é unha desas novelas. A primeira que Luz Darriba escribe en galego. Luz Darriba, artista multidiciplinar uruguaia e tamén galega, desde 1990 vive na Galiza. Artista da diáspora, saudamos, pois, unha nova autora para  anosa narrativa, pois antes escribira en castelán, e non esuquezamos que é autora da diáspora. En pleno século XXI, a diáspora galega segue presente, segue existindo, non é “cousa doutros tempos pasados, superados” (como hai quen quere que creamos), e seguirá existindo porque tant@s galeg@s seguen tendo que marchar fóra da Galiza para atopar con que vivir.

                     Esa é unha primeira esgazadura. A da diáspora, o periplo que a leva desde Urugaui a Arxentina e, por fin de volta, a trae á Galiza, Galiza, a orixe galego-asturiana familiar.

                     Mais, vaiamos ao que importa, a novela, Abril. Abril é unha novela de voces femininas, de voces de muller, e Abril é unha delas, o elo final dunha cadea de voces de muller que foxen do horror, do horror fascista e tamén do horror machista. É unha novela de voces de muller, e iso non quita que existan personaxes masculinas, mesmo unha delas, o cana, policía, resulta unha personaxes absolutamente complexa, pertence a un dos corpos represivos, mais é quen vai “salvar” a Abril. Dicimos “salvar”, porque é certo que a salva, mais non imos dicir o prezo que terá que pagar Abril para ser “salavda”, non queremos desvelar o enredo.

                     Diremos, si, que Abril non recibe ese nome por casualidade, Abril chámase así porque é nome que lembra República (14 de abril)  e así figura no texto – ao que engadimos nós que tamén lembra o 25 de abril portugués, a revolución “dos “cravos” ou caraveis, esa lección para o mundo.

                     Mais, deica chegar a Abril, a novela percorre a memoria dos fascismos. A memoria do fascismo franquista e a memoria do fascismo arxentino do Proceso de Reorganización Nacional, unha ditadura cívico-militar (moi militar) que espertou unha enxurrrada de ignominia, de crueldade, de barbarie, de atrocidades e saña entre 1976 e 1983. Precisamente, o enredo novelístico está trufado de extractos de noticias (xornalísticas ou ensaísticas) que dan fe da arrepiante vontade asasina do fascismo, for do fascismo franquista (que se vive na novela como memoria) ou ben do fascismo arxentino, especialmente cruel, como todos os fascismos, con tod@s os que non foran “afectos significativamente” á causa. Son “pedazos de realidade”, dunha indisimulada crueldade que arrepía.

                     E non se persegue unicamente por motivos políticos. Ou, mellor dito, dentro deses motivos “políticos” tamén se inclúe a diversidade de xénero. De xeito que tamén é unha novela feminina, feminista e reivindicadora da sororidade, aspecto este que non debe quedar no esquezo, pois é un dos motivos que, cremos, levan á escrita desta novela. O outro, claro está, é a denuncia dos fascismos. O que é vivido na novela como memoria, o franquista, e o que é vivido como experiencia polas personaxes.

                     En definitiva, é unha memoria de “grises”, esa cromatoloxía entre o negro e branco, suxestiva, delicada e tamén dura. Dicimos cromatoloxía polo que ten de icónico tamén desde a faciana lingüística, que xa leva incorprada a cromatografía, a arte da cor, que tanta impotancia ten na novela, sobre todo no remate. A arte, véxase, coma arma, coma instrumento denunciador e loitador contra todos os fascismos e os seus “excesos” ( e perdón polo eufemismo, mais é moi difícil non repetir conceptos como crueldade ou atrocidade ou barbarie etc.).

                     Para remate digamos que a novela ben mercería unha revisón final que evitara algunhas “adaptacións” do castelelán como “solciño” ou “chaleciño”, onde tamén entran palabras como “varicela” (admitido pola RAG, porén non por iso deixa de ser castelanismo, porque en galego tamén temos “varíola) ou “chistera”.

                     Contra todos os fascismos, arte e palabra. Abril.

onde está o feminismo europeo?

Con agrado e sorpresa leo este artigo de Nös Diario. Agrado e sorpresa. Agrado porque a sociedade galega, mesmo a áis comprometida social e politcamente, está máis pendente do que ocorre en Madrid que o que pode pasar en Lisboa ou Rio de Janeiro, por sinal. É dicir, a preferenza polo Madrid colonizador, non se dicute; mentres, o que sucede en pobos que por cultura e lingua podemos cualificar de irmáns non semella ter absolutament enngún interese. Hai excepcións, puntuais e individuais das que hai que loar un traballo imprescindíbel neste páramo. Mais son excepcións.

Unha procura na rede de “Bolsonaro genocida”, axiña deita significativas informacións. Por sinal: esta emquisa, esta denuncia, outra máis ( que aliás fai pesente o interese USA), onde escoller non falta, nin moito menos, meso en forma de libro moi documentado….non @s vou cansar máis.

Indíxenas, negr@s e mulleres son oso seus obxectivos preferidos. Indíxenas creo que non chegan ao millón de persoas, @s negr@s son perseguid@s (dificúltase o seu acceso á cultura, póñense pexas ao desenvolvemento económico dunha xente que socialmente non é afortunada, etc). E mulleres, o machismo descarado de Bolsonaro é máis que coñecido..

Indíxenas, negr@s, mulleres. E se se combinan as tres posibilidades? Muller, negra, e indíxena?

En artigos anteriores, divulgando poesía de muller brasileira, teño denunciado como poetas foron violadas. E agora xorde a pregunta. Onde está o feminismo europeo? Particularmente o portugués e o galego? Non merece a causa da muller negra e indíxena sequera un chisco de atención? Por non falar de intervencións mediáticas que poñan de actualidade toda esta problemática.

Madrid non é o centro do mundo. E resulta curioso que nós, periferia, non nos inmutemos co que acontece en países irmáns. Hai aí unha sorte de estrabismo, ou de orelleiras, que distraen a nosa atención cara ao que interesa a Madrid ao nos deinteresar do que sucede en pobos cultural e linguisticamente máis afíns a nós. Ë dicir, viva o castelán (lingua imperial, literatura imperial) como espello no que mirarnos. E o peor é que non se albisca ningún sentimento de culpa nese embiguimo madrileñata. Que literariamente sexa unha opción non rexeitábel escribir para que entendan ben os castelafalantes. Que a lingua se nos estea converter nun castrapo dialectal e submiso.

Non o entendo.

E o feminismo europeo, como ideoloxía integradora o socialmente comprometida e rebelde, onde está?

a propósito de O INFINITO NUN XUNCO, de Irene Vallejo, en Xerais

12 RAZÓNS PARA LER, TER, E FACHENDEAR DE TER, O UNIVERSO NUN XUNCO. A invención do libro no mundo antigo.

Título: O universo nun xunco. A invención do libro no mundo antigo

Autora: Irene Vallejo

Traduce: María López Suárez

Editorial: Xerais

(Non vou andar categorizando, xerarquizando ou agrupando, as razóns para ler e posuír este título de Irene Vallejo, esplendidamente traducido por María López Suarez. Todas elas son moi importantes)

  • É un libro de autora. Tardicionalmente chámaselles así a aqueles libros que non casan cos restricións xenéricas, senón que as trascenden e rematan por ser deses títulos que case son sinónimo e bandeira de quen os escribiu. A estre respecto temos que dicir que malia  recibir o Premio Nacional de Ensaio 2020, non se trata dun ensaio “ao uso”, senón que racha fronteiras e, o que en principio era ou deberíamos agardar que fora, un libro sobre a historia dos libros, remata sendo unha das mellores maneira de nos achegar á vida na antiguidade grecolatina.
  • Para ser un libro de autora, ten moito que ver o feito de que se trate dunha narradora experta, que axiña sabe introducirnos nese mundo de amor aos libros, de xeito que o leamos con paixón  e inmensa curiosidade. Non ten medo a autora, e non dubida, á hora de introducir na narración acontecementos relativos á sús propia historia persoal; e fai ben, pois contribúen a que leamos o libro como confidencia feita a privilexiados lectores ou lectoras. É certo que ás veces se desexaría, neste tipo de libros, unha meirande fidelidade ao desenvolvemento histórico como liña en progreso, mais tamén resulta indubidábel que o contínuo contraste entre o mundo antigo e o mundo actual é moi útil, moi revelador, e vainos abrir os ollos a realidades sorpesivas. Tamén é certo que ás veces parece decaer o interse lector, mais iso terá que xulgalo quen o lea, e non ten porque coincidir coa nosa lectura, non se trata dunha novela (xénero libre, si,  mais codificado, onde hai certos aspectos imprescindíbeis, como saber dosificar o enredo) e xa vimos que como ensaio tamén adopta unha postura libérrima.
  • Un libro sobre os libros pode resultar tan interesante e ameno como  para exceder o interese d@s intersad@s (perdón polo exceso) no tema da historia do obxecto chamado libro? Pois si. Velaí a súa maxia, a súa destreza narrativa, que tamén nos traslada multitude de anécdotas ou cousas curiosas que son realmente significativas moitas veces.
  • Non só é un libro que leremos con degoro, que devoraremos. Como indicamos no título, tamén é un libro do cal, despois, fachendearemos dicindo “ese téñoo eu”.
  • Como persoa especilamente atinguida por todo o que teña que ver coa “Historia da Lectura”, gustaríame que prestase máis e mellor atención a este aspecto, aspecto basilar, pois o libro escríbese para ser lido e hai veces nas que non se lle dedica o tempo suficiente nin resulta correcta, ao meu entender, a súa interpretación. Porén, esta só é unha das focalizacións adxacentes na escrita de O universo nun xunco, nunca se quere central e non debe ocultar unha lectura repleta de consideracións ben atinadas.
  • Este título pasará, pasa, a formar parte dun selecto club de escollidos imprescindíbeis, xunto á Historia da lectura (Alberto Manguel) a Historia da escritura (Ignace J. Delf), os variados ensaios sobre a lectura e os lectores de Roger Chartier, Como unha novela (D. Pennac, hai versión galega, de Moncha Fuentes e Enma Lázare, en Xerais ), ou Como falar dos libros que non se leron (P. Bayard), por sinal e entre outros moitos que cada lectora ou lector achegará.
  • Trátase dun título que non perde ocasión para reivindicar o rol da muller. Ás veces desmitificando (por sinal, Cleopatra) e outras veces reivindicando (como as mulleres filósofas, por sinal). Deste xeito resulta un texto integrador, que presta voz ás esquecidas e, polo mesmo, resulta máis veraz. Atender o rol da muller tanto como lectora como produtora de textos e tamén mecenas, nun mundo onde a muller estaba especialmente marxinada, ten unha importancia decisiva.
  • A destreza narrativa de Ana Vallejo nótase especialmente en que tan ben nos transporta desde atmosferas tráxicas, mesmo especialmente crueis, como o caso do asasinato de Hipatia, a outras de índole xocosa, das cales os epigrmas de Marcial son boa testemuña, e sempre tendo como nó a “Historia do Libro”.
  • A autora non só posúe amplísimos coñecementos sobre o mundo antigo gracolatino, senón que tamén está moi atenta ás correlacións que se popden establecer, e se deben establecer, entre ese mundo antigo e o mundo no que vivimos hoxe. Por sinal: cal cren que foi o primeiro antecedente dos “centros comerciais”? Non lleo vou revelar, lean o libro.
  • Evidentemente, como historia do libro que é, tamén é unha historia das bibliotecas, aspecto que quero salientar por non ser tema  habitual na ensaística. Das bibliotecas, os bibliotecarios e das bibliotecarias. A este respecto véxanse os atentados contra as bibliotecas na época da Transición ou a depuración das (ben formadas e destras no seu oficio) bibliotecarias republicanas, ou a intereseira imaxe da bibliotecaria “ amargurada”
  • Trátase dun libro reivindicativo do valor dos libros. Mais, é que hai que reivindicvar os libros? Pois si, como obxecto e ben de de interese xeral. Gutemberg, digamos que dalgún xeito democratizou o acceso aos libros (que sempre foron custodiados polo poder, poder en calquera das súas manifestacións), porén nin así deixaron de ser os libros cousa perigosa. As queimas de libros, as listaxes de libros prohibidos, chegan até o século XX. E no XXI dise que Internet vai rematar co que entendemos como libo. Non haxa medo. O libro leva sobrevivido a múltiples mudanzas tecnolóxicas. Non haxa medo.
  • E como tal, O univerdso nun xunco tamén é un libro reivindicativo do sufrido, egotador e fundamental e anónimo, tarballo dos copistas de todas as épocas, grazas aos cales o libro chegou a nós. Copistas e mecenas. O rol ( e empregamos esta palabra con moita intención ao remitirnos ao o “rolo”) dos mecenas resulta tamén absolutamente decisivo. Desde os Ptolomeos que coidaron e engrandeceron a Biblioteca de Alexandría, até o@s coleccionistas e libreiros “de libros vellos e raros”, salvándoos das múltiples ocasións en que as BIblitecas foron obxectivo bélico, como a de Sarajevo, por sinal.

(Velaquí doce razóns para mercar e ler este libro de libros, este libro sobre os libros. E con toda seguranza, quen o lea atopará outras tantas ou máis das que aquí dixemos. Lean. Abráiense. Lean. Abráiense. Porque quedara, dentros das súas mentes e do seu corazon, un libro sobre libros tan ben escrito.)

ASDO.: Xosé M. Eyré

TRES LIBROS PARA MENIÑ@S

TRES LIBROS PARA MENIÑ@S

Títulos: Soños & Na busca de Antón & Como se di?

Autorías: Pere Tobaruela & Ana López Quintela & Lawrence Schimel

Ilustran: Víctor Boullón & Ana López Quintela & Thiago Lopes

Edita: Alvarellos

Foi  onte, mais quedan lonxe os tempos de “a letra con sangue entra”. Eu mesmo aprendín o silabario e as contas no mármore do mesado da cociña. Porén, hoxe, até se escriben libros para meniños que aínda non saben ler, e, se cómpre, plastificados para que non se deterioren coa auga do baño, por sinal. Adoitan ser enredos simples que prendan na atención d@s meniñ@s, mais iso non quere dicir que estean exentos da “beleza da palabra”, nin moito menos, todo o contrario. Un bo exemplo son estes tres títulos que Alvarelos presenta na colección “Verdemar” e dos cales vou dar conta.

                     O primeiro, Soños, é unha colección de palíndromos da autoría de Pere Tobaruela, e ilustrados por Vïctor Boullon. Dos tres títulos este é o único que esixe d@s meni@s que xa saiban ler, por que os palíndromos teñen a súa graza precisamente en que son conxuntos verbais que se len igual de dereita a esquerda e de esquerda a dereita. De xeito que o palíndromo é a figura (deixémolo niso, non entremos por carreiros que nos devíen o camiño) literaria máis difícil de conseguir. Certamente, adoitan ser frases simples, mais iso non implica que cada unha sexa un achádego letresco ben importante pola complexidade que implica. Si, esixe que @ meniñ@ saiba xa algo ler, mais os palíndromos resultan unha estratexia ben divertida para que @s meniñ@s xoguen coas palabras, e iso non ten prezo.

                     O segundo, Na busca de Antón, de Ana López Quintela, presenta o mundo da diversidade sexual como un xogo. Todos os textos, en cada páxina un, están en certa maneira preñados de poesía, e rematan expoñendo preguntas nas cales se inquire se Antón usará panatalón ou saia, por sinal. O resultado é unha descontraída e divertida maneira de ir amosando unha realidade que, cando sexa grande, pode entrañar todo un mundo de dificultades se esa persoa chega a ter probelmas de “disforia de xénero”. Mais non só, porque tamén é unha descontraída e divertida maneira de ensinar a meniñ@s que esa “disforia de xénero” é algo que hai que comprender e respectar e mesmo apoiar nas decisións que se adopten. Eis, logo, un título dotado dunha utilidade social ben importante.

                     E o terceiro, Como se di?, da autoría do xa recoñecido Lawrence Schimel, consiste nunha serie de textos aos cales @ meniñ@ debe responder con “grazas” ou “por favor”. Neste caso, o autor atopou unha ben divertida maneira de axudar na educación d@s meniñ@s. Insisto no de “divertida”, pois é moi importante que a educación e formación d@s meniñ@s responda a eses parámetros. De xeito que aprendan a amar a lingua desde os aspectos lúdicos que esta comporta, e que vaian sabendo que, independentemente da idade que teñan, a lingua sempre estará aí para que xoguen con ela. Que non só xogamos cando nen@s, desventurada é a vida de quen perdeu o xeito se seguir xogando sendo adult@.

                     E, finalmente non podemos deixar de salientar as preciosas imaxes que ilustran os textos. No caso de Ana Löpez Quintela, ela mesma tamén é autora das ilustracións, máis simples que as outras dúas, porén non por iso menso belas. As de Víctor Boullón e Thiago Lopes inavden a páxina, ocúpana, e dentro dela (ou ao lado) figura o texto, nunha estratexia moi fértil neste tipo de publicacións. En todos os casos, ilsutracións ben fermosas.

ASDO.: Xosé M. Eyré

crítica de O LIBRO CERO, de Jorge Emilio Bóveda

PERIPLO (S)

Título: O libro cero

Autor: Jorge Emilio Bóveda

Editorial: Galaxia.

Tamén é casualidade, porque as casualidades existen ,que a semana pasada escribira sobre unha novela que só se parece a si mesma (por riba de calquera semmelanza que se poida atopar), e esta semana vou e leo e escribirei sobre outrra novela que tamén é unha rareza: O libro cero, de Jorge Emilio Bóveda. Se a novela de Suso Lista xogaba co surrealismo, co esperpento, mesmo coa distopía-real, esta de Jorge Emilio Bóveda, partindo de que remite a obras anteriores do autor (Pastor Páez é unha personaxe recuperada, un cadro de Tomás Bóveda tamén aparec en As sete mortes de Leopoldo Pardo.), que narra un periplo viaxeiro e que ten sempre un trasfondo metaliterario ou meta-vital, tamén é unha novela que cade cualificar como “rara avis” entre todas as novelas.

                     O enredo preséntanos a Pastor Páez como protagonista central (aínda que é unha novela bastante coral), un ex-policía (tipo depersonaxe moi do gusto do autor) que quere atopar o lugar onde todo comezou, e por iso viaxa a Madrid, a Londres e a Atenas, nun periplo viaxiero que só quen lea estará en disposición de dilucidar se pagou a pena ou non. Así que, de primeiras, todas as historias que narran periplos están de fondo, desde a homérica Odisea até títulos máis nosos como Arredor de si (Otero Pedrayo) ou Cara a Times Square (Camilo Gonsar). A de Otero porque o periplo de Pastor Páez é unha viaxe na procura de si mesmo e do seu lugar na vida; a de Camilo Gonsar porque o periplo de Pastor Páez é en boa parte un conxunto de viaxes das que el é máis obxecto que suxeito, digamos que vai onde o leva un destino do que el non é protagonista central senón personaxe condicionada.

                     (Fagamos un alto. Antes referiámonos a que o seu periplo está condicionado por outras personaxes. Mais outra condicionante en Pastor Páez que  non debe pasar por alto é a súa narcolepsia (que non catalepsia, como se indica na contracapa), pois esta dá entrda no discurso ao soños, e,precisamente, os soños teñen unha importancia capital no remate)

                     Deste xeito, a novela de Bóveda camiña por un estreito gume entre a novela realista ( é o marco en que moven as personaxes), a novela onírica (hai veces nas que custa diferenciar o  onírico do real), cun chisco de desenfado (personaxes como Ítalo Calviño, que leva apensar en Ítalo Calvino, Jackson Boges…) nada inocente porque sempre conleva convite á reflexión, a novela de formación (a fin de contas, atopar o punto cero é o momento para saber quen é Pastor e o que pode chegar a ser), a novela que se escribe a si mesma ( o xogo autorial é verdadeiramente ousado, Alma Vicuña-Nacho como autores dunha ficción onde o propio Bóveda, que asina o libro, e Pastor son personaxes) e, en definitiva, un discurso de marco realista onde Pastor camiña cos ollos embafados pola realidade onírica, pola realidade ficticia da sétima arte (Florence Marly, mais non só) que non se diferencia moito da realidade ficiticia literaria (mesmo con alusións á banda deseñada).

                     Desde este punto de vista, a novela constitúe un camiño introspectivo do propio autor, que procura o seu lugar na Historia-historia ( e aquí lembremos a Berta Dávila en Illa Decepción), un camiño polo gume xenérico narrativo-conceptual- ficiticio. Que ese periplo sexa do interese de quen le, xa non o podemos dicir nós, que nos limitamos a expoñer como, case con 100 anos de diferenza, o tema do  autor que procura o seu lugar na Historia e no discurso lémbranos que non deixa de ser un tema de actualidade hoxe mesmo.

                     Unha vez que comentamos o enredo temático, é momento para comentar o aspecto formal. De entrada, a numeración dos capítulos en orde descendente deica chegar o cero (libro cero), crea expectativas pola infrecuencia, aínda que a exposición dos feito sexa en liña progresiva. Porén é á hora da plasmación en palabras, da redacción de oración, frases, períodos, onde o autor debera andar con algo máis de coidado (por sinal, na caofonía que supón repetir  a preposión “para” na mesma oración), no uso de calcos semáticos do castelán (“altibaixos” está admitido no dicionario en liña da RAG, o que non quere dicir que mudemos de opinión, xa temos advertido que es dicionario  só é útil para cuestións ortográficas ou procuras semanticas menores, do resto, e aínda que foi actualizado, dá entrada a moitos castelanismos ou calcos semáticos), no uso do pronome persoal átono (uso de obxecto indirecto, lle, en lugar de obxecto directo, o. O mesmo que “camarilla”, que parece usada máis no sentido castelán que no galegeo) ou o uso inapropiado do xénero gramatical (“ cores” é feminino, non masculino)….Cousas todas que se terían evitado cunha revisón máis atenta antes da publicación.

ASDO.: Xosé M. Eyré

crítica de COMO A RODA DO MUÍÑO, de Suso Lista, en Edicións Embora

ENTRE ESPERPENTO E REALIDADE OU A DISTOPÍA DO REAL

Título: Como a roda do muíño

Autor: Suso Lista

Editorial: Edicións Embora

O esperpento constitúe unha estratexia narrativa moi complexa e completa, pois ten que ver tanto coa plasmación no texto (aspecto formal) como coa propia concepción do narrado (contido), e á vez sitúase entre a deformación grotesca “humorística” e a máis seria das advertencias sobre a realidade; provocará riso (amargo, doloroso, tamén xenial) mais esa é unha provocación feita como necesidade reflexiva e produto dela. Isto é o primeiro que quero dicir.

                     O segundo: que ler sempre te habitúa a atopar discursos realmente estraños, diferentes;e, aínda que un estea ben acostumado a iso…sempre hai lugar para a sorpresa.

                     Como aquí sucede, con esta novela de Suso Lista, que, unha vez rematada a trriloxóa de realtos curtos (Salseiros, Xeixos, Charamuscas), toma prestada unha personaxe de Charamuscas e a trae desdde Suíza á Galiza seguindo o Camiño de Santiago. Unha personaxe especialmente pedante, totalmente incapaz de atopar compaña que ature a súa verborrea, a non ser un burro, que se converte no seu compañeiro de viaxe, co a cal fala o que quere, co cal conversa e polo cal se sente comprendido. Porén, esta pedantería do protagonista agacha sempre xuízos, opinións, moi cabais, moi a ter en conta. E hai nela o que nos días de hoxe ben poderiamos chamar un “exceso de retórica” que é como para deterse a pensar, deterse a pensar no que se perdeu tanto formalmente como conceptualmente. Unha reflexión necesaria e imprescindíbel posto que o protagonista non é a única personaxe dotada de facultades retóricas, nin moito menos, e, neste punto, cabe salientar que, dentro desa retórica común, as personaxes están ben diferenciadas, configuradas cada unha na súa especifidade retórica, co seu propio rexistro, co seu propio idiolecto, aínda que teñan que compartir cousas comúns á tan mentada retórica.

                     Hai aquí, o seu de esperpento, as personaxes, mesmo as animais, viven nunha realidade alternativa, tan literaria como reflexo do mundo actual, ese mundo rural e mariñeiro que imos perdendo, que está sen estar estando. Iso si, sen  nunca deixar de ser ficción, a interpretación realista a partir do texto esperpéntico é iso, interpretación a partir de. E tamén ten o seu quiñón de surrealismo nestas “aventuras e desventuras” dun suízo que retorna á terra dos seus pais, e que contrasta o que coñece “de oídas” co que vai atopando polo camiño, co seu saber cultural e co que vive unha vez chegado á Galiza.

                     Quen se anime a ler esta novela de Suso Lista, pode estar segur@ de que vai ler un discurso que non se parece a case nada do que teña lido anteriormente. Si, hai veces que lembra “algo”, a picaresca. Si, hai veces que lembra “algo” esa parella inmortal, Alonso Quijano-Sancho Panza, coas súas diferenzas evidentes. Si, hai veces que se parece a….mais ningún parecido ou sospeita de parecido resulta realmente importante e decisivo, pois a novela de Suso Lista só se parece a si mesma, definitivamente.

                     Iso si, cómpre advertilo, esta non é unha novela para ler con présas (cousa nunca aconsellábel), esta é unha novela na que hai que disfrutar desa retórica “pedante”, do exceso verbal ( e pensar se en realidade esa pedantería retórica non é preferíbel á rapidez, ao vértigo comunicacional actual, onde xa se substitúen palabras por representacións gráficas). Require unha lectura sosegada, que acompañe as personaxes e que permita ser acompñad@s delas. Por sinal, non deixa de ser “curioso” que unha personaxe chegada de Suíza coñeza aspectos relativos á historia da Galiza que moit@s galeg@s pasan por alto. E como é unha novela moi crítica coa realidade actual, tampouco queremos deixar de comentar a “musealización turística” que aparece no discurso…como un futuro que xa case non é futuro senón que xa está aquí. Punto de vista desde o cal a novela se pode considerar unha distopía, moi crítica, e que leva en si tamén algo de eutopía que as personaxes, dobre todo a protagonista, encarnan.

                     ASDO.: Xosé M. Eyré