a falsa bibliofilia

Poñamos que falo de Madrid, Da Feira do Libro de Madrid. Lean e crean, todo o que lles vou contar é verdade, a parte de verdade que podo contar se meterme en sarillos. de difícil solución.

Imos ter como centro a Feira do LIbro de Madrid, que sempre boicotea o libro galego, non por casualidade senón por motivos políticos. Parte do que lles vou contar sóubeno da boca dun dos bibliófilos españois (e diría que europeos) de máis reputación. Vive a uns 200 km tirando para a meseta. E é un mesetario desprezábel. Unha vergoña de persoa, que debaixo da “bibliofilia” agacha un odio inmenso á literatura e cultura galegas. Ten “a súa biblioteca particular” nun castelo, nela vin primeiras edicións de moito libro medieval, agás aínda que fora unha triste edición fotografica pertencente á Lírica Medieval Galega. A razón é política, no Bierzo existe unha correntre de opinión que trata de deslexitimar e ocultar o seu pasado galego. Este bibliófilo lévao ao extremo máis intransixente.e combatente.

O “negocio do libro” non o fan as editoriais, nin moito menos as autorías escritoras. O negocio do libro fano unhas presas de autodenominados bibliófilos, que mellor sería chamarlles contrabandistas. Unhas presas, repartidas entre Europa e América. Pouco importa que na Feira de Madrid se vendan máis ou menos libros. Esa é unha colateralidade prescindíbel. O negocio non está en vendar máis ou menos, iso é un escaparate d eonde se poden sacar uns euriños extra. O negocio faise por detrás. A través da intermediación entre ese bibliófilos que, en relaidade, aaoitan ser auténticos predadores. Que é o que procuran estes bibliófilos? Moita cousa. Libros raros (pola temática, polo tipo de edición ou porque existen poucos exemplares). LIbros asniandos polo autor ou con dedicatorias “especiais” -pola persoa a que van dedicados ou polo texto da dedicatoria. “Galeradas” con correcciós editoriais -estas son, polo que eu sei, das máis cobizadas. Libros prohibidos pola Inquisición, pola Igrexa, polo poder político, mais non desexados como metodo para denunciar atrocidades senón como moeda de cambio, como negocio. Aí entran tamén libros “salvados” de queimas represoras etc, aínda que non estean completos ou foran deteriorados no acto. Tïtulos descatalogados ou dos que só circulan un número reducido de exemplares precisamente entre estes “biliófilos”. Exemplares de edicións “fantasma”, feitas sen consentimento autorial, dos herdeiros e/ou á marxe do mercado editorial…Cousas así, hai moitas máis, non quero tampouco abusar, o obxectivo destas liñas é outro.

Como se fan ese negocios do libro? Mediante a intermediación. “Alguén” pon en contacto a este bibliófilo que posúe determinado exemplar que procura aqueloutro bibliófilo. Unha intermediación moi ben retribuída, polas dúas partes. As Feiras do Libro (Bologna, Frankfurt, Madrid etc…) son o lugar que as fai posíbeis. Alguén chega demandando tal produto, se é factíbel no momento, ponse en contacto alguén que o posúa. Se o negocio se chega facer,a recompensa é inmediata. Mais tamén pode habela, caso de non ser posíbel o negocio, se o intermediador por o pon en contacto conalguén que “convenza” ao vendedor. As relacións entre estes bibliófilos son tensas, todos teñen ciúmes de todos. Por iso son necesarios moitas veces nomes non sospeitosos de “bibliofilia”, para efectuar a venda sen que oproduto vaia parar a mans dun competidor. Evidentmente, toso isto faise “por detrás”, en B, son operación mercantís non declaradas. E moven unha chea de cartos. Por iso digo que as vendas ao público nas feiras do libro non son o principal negocio.

Teñen na casa “cromos” da marca Panini? Pois ese tal Panini é un dos principais bibliófilos occidentais. O dos “cromos” é pura fachada empresarial, ou se cadra é o que financia a “fachada”

O curioso xa non é que as autoridades ou xustiza dean cabo deste contrabando biliófilo. O realmente asustador é que esas mesmas autoridades subsidien esas adquisicións “contrabandistas”, a cambio de que despois lles sexan cedidos exemplares para determinada exposición ou se comprometan a ter os exemplares en exposicón pública. Exposición pública, si. Outro negocio. Quen paga o acondicionamento do local e método de exposición, son os cartos públicos, mais os libros son seus, son particulares.

Lonxe quedan os tempos nos que os libreiros, certos libreiros, fornecían de libros prohibidos, por exemplo na ditadura franquista.

Que vaia pola Feira do Libro de Madrid, que está aberta todo o ano aínda que non todos os “postos”, entre a praza de Atocha e o Retiro, comprobará que os libros que se venden ao publico son moi-moi-moi poucos. Como se pode manter a actividade durante tanto tempo con tan poucos ingresos? A resposta xa a saben. Se é necesario, para cadrar contas de cara a Facenda, véndense lotes de libros “a terceiros”, libros a que ás veces nin existen, só son un número (ISBN, antes Depósito Legal) e ninguén vai comprobar, aínda que sexa doado, se ese número en concreto tiña tantos exemplares de tiraxe como se venden, entre outras cousas porque as mesmas editoras hai veces que declaran impresos un determinado número de exemplares….e en realidade venden outro. Non é o máis habitual, mais segue pasando, que eu saiba.

As Feiras do Libro Antigo e de Ocasión? Non son, como poderiamos sospeitar, o seu lugar de “negocio”, prefiren “negociar” desde lugares menso previsíbeis, as grandes Feiras do LIbro, e sempre por persoas interpostas, nunca aparecen eles en por si. Se acaso, unha chamadiña telefónica.

Tdo o que contei seino porque coñezo un deles, e apréndese moito escoitando.

Isto merece unha investigación xornalística seria. E independente. E valente. O negocio move moitos cartos, sempre será perigoso sacalo á luz do día…

O ATLETA RECORDISTA e A TERRA SEM MALES, o desasosego humanista de José Eduardo Degrazia, na historia do miniconto brasileiro.

                                                       Por Xosé M. Eyré

Benqueridas lectoras e lectores, a literatura non é un sistema xusto. Nunca o foi, non o é e nunca o será. Mentres auténticas boberías non saen dos titulares dos medios de comunicación, auténticas marabillas fican esquecidas baixo o pó do esquezo. O que sucede, por sinal, con Longo voo de paxaro (Fermín Bouza Álvarez) ou coa interesantísima obra de Antón Risco. E, no Brasil, está acontecendo con O atleta recordista, e A terra sem males,de José Eduardo Degrazia, que van ser o motivo central destas liñas, porén estes son  libros de minicontos e, antes de fixar o albo nas súas páxinas é necesario dicir algunhas cousas sobre o miniconto, e, despois, concretamente sobre a historia do miniconto brasileiro.

1.- Sobre o  miniconto

Violeta Rojo, unha das máis importantes estudosas da minificción, no 2016 deu a lume o estudo La minificción ya no es lo que era: una aproximación a la literatura brevísima . Nel expón que a cantidade cada vez meirande de autorías, tornaron esta practica escriturística nun bosque no cal é complicado atopar as auténticas xoias. De maneira semellante tamén os estudos teóricos sobre os textos brevísimos aumentaron exponencialmente sen verdadeiramente chegar nada novo que non sexa a derivación interna do miniconto desde o conto. Mentres estivo en activo El cuento en red, foi a niña principal fonte de información sobre o estudo das brevidades para escribir o Nin che conto (2009, lembro que pechei, no inicio 2007,  a lectura de fontes bibliográficas), porque chegara un momento en que a moi grande maioría eran estudos sobre a obra deste ou aquel autor ou autora…que me parecía pouco ou nada novo acrecentaban. Desde a desaparicón de El cuento en red, esa fonte inexcusábel creada por Lauro Zavala, no 2016, en aínda xa desde antes, a proliferación de estudos sobre as formas brevísimas, maiormente procedentes de universidades españolas, fixeron do bosque unha auténtica selva de onde se pode extraer, primeiramente a aposta decidida pola nomenclatura como microrrelato. E , en segundo lugar e non menos importante, a antedita derivación interna do microrrelato desde o conto clásico, é dicir: tentativa de incluir dentro corpus teórico crítico clásico esta forma novísima alternativa.

 Francilene Maria Ribeiro Alves Cechimel, que até hoxe elaborou o estudo máis completo sobre o miniconto brasileiro ( a tese O miniconto e a história da minificçao brasileira, 2019) enumera as principais nomenclaturas usadas pola crítica teórica, de xeito que en México se denomina minificción por influencia de Edmundo Valadés e Lauro Zavala, microrrelato en Arxentina e España por influencia de David Lagmanovich e Irene Andrés Suárez e minicuento en Colombia e Venezuela por influencia de Violeta Rojo e Henry González respectivamente. Evidentemente hai máIs países, moitos máis, moitas máis culturas, trátase dunha exemplificación xeneralista. E no respectivo a España, a influencia sería máis ben de Fernando Vals que de Irene Andrés Suárez, posto que Vals, desde hai moito tempo antes teorza sobre o relato, onde inclúe o conto clásico e, por suposto de aí non tardou en chegar a ao microrrelato, por non lembrar que foi a mesma Dolores M. Koch quen no seu estudo inaugural utilizou xa a denominación de microrrelato.

No ámbito de expresión tanto galega como portuguesa ou brasileira, a denominación de miniconto debe, a meu xuízo ser sinal de identidade.

Con respecto á extensión literaria, cada literatura ten unha relación específica con ela. Nos países anglosaxóns é considerada dunha maneira  (microfiction, sudden fiction, flhas fiction, short-short stories), os de expresión castelá teñen outra, os de expresión francesa outra etc…Mais non queremos continuar por aí, resulta tentador, porén non queremos perder o fío.

Na niña opinión é necesario distinguir en primeiro lugar as hiperbrevidades, dentro delas hainas que teñen enredo e epifanía (minicontos ou microcontos), hainas que non teñen enredo mais si  epifanía (microrrelatos), se teñen enredo e non epifanía simplemente son textos moi breves. Ás veces poden presentarse en forma de teatro, na  literatura galega temos exemplos moi claros e importantes de microteatro nos textos presentados e gañadores do concurso de teatro radiofónico do Diario Cultural (unha extensión de arredor de 12 páxinas) e, igualmente, dentro das hiperbrevidades tamén as hai que non son ficccións, acontece isto coa microfilosofía  ou microensaio ( na literatura galega tamén temos bastantes exemplos onde a filosofía ou ensaio se manifesta desde textos moi breves, case sempre inferiores a unha páxina, Xurxo Borrazás, Xavier Seoane ou Martínez Pereiro, por sinal, son autores aos que seduciu esta estratexia comunicativa) e poderiamos seguir…

A razón de que propoñamos as hiperbrevidades como nome para esta práctica escriturística alternativa, é que desa forma non quedan fóra  hiperbreves ou ultrabreves de ningún tipo. Violeta Rojo xa advertía que microficción ou minificción non eran etiquetas que solucionaran o problema (ficaban fora as non ficcións) e o mesmo Fernando Vals advirte que no no microrrelato tamén hai que deixar fóra expresión brevísimas como o chiste ou os aforismos. A meu ver imponse a  consideración das hiperbrevidades como unha práctica escriturística á parte do sistema literario clásico (por iso lle resultan tan doada hibridación e a incorporación de manifestacións novas como o graffitti ou a twuitterliteratura), xa advertira Lagmánovich que era necesario distinguir as ficticias das non ficticias.

No Brasil, a denominación de miniconto (ás veces microconto) non parece ter discusión cando se trata de textos hiperbreves ficticios ou con enredo. Esta denominación xa a podemos considerar tradicional. E é ben que así sexa. Entre outras cousas porque suxire a distinción entre o relato (estructura aberta) e o conto (estructura pechada). E porque desa maneira fica individualizada a orixe textual na cultura brasileira, caracterizándoos de maneira moi clara e contundente.

Tamén no Brasil, é común a queixa de que hai máis creación que estudos teórico-críticos. E non é tampouco tan mal panorama, visto o visto, evítase o bosque teórico. E é moi importante que as autorías teñan tempo para asimilar as achegas teórico-críticas, que, se se cronifican a velocidade incontrolábel, non son para nada beneficiosas e si un estorbo.

Unha cousa máis antes de entrarmos de cheo con José Eduardo Degrazia en O atleta recordista e A terra sem males. A estratexia narrativa. Francilene recolle de David Roas os seguintes trazos característicos:

1. Traços discursivos: narratividade, hiperbrevidade, concisão e intensidade expressiva, fragmentariedade e hibridez genérica;

2. Traços formais (derivados da hiperbrevidade): ausência de complexidade estrutural na trama; mínima caracterização psicológica das personagens (anônimos, personagens tipo); construção essencializada do espaço (escassez de descrições e referências reduzidas); utilização extrema da elipse temporal; diálogos pouco usados, extremamente funcionais e significativos; finais surpreendentes e/ou enigmáticos; importância do título; experimentação linguística;

3. Traços temáticos (não necessariamente juntos em todo miniconto): intertextualidade (diálogo paródico com outros textos); metaficção; ironia, paródia, humor; intenção crítica;

4. Traços pragmáticos: necessário impacto sobre o leitor e exigência de um leitor ativo.

Si, son trazos característicos. como Dolores M. Koch (2000 e 1996),  Francisca Noguerol (1996),  Tomassini e Colombo (1996), Laura Pollastri (1994), Violeta Rojo (1997), Beatriz Espejo (2000), Henry González (1998) , David Lagmánovich (1996) ou Silvia Adela Kohan (1997) fixeran anteriormente. Fundamentalmente céntranse nos recursos utilizados. Mais, desde eles se se quer, hai que extraer a estratexia narrativa, ir máis alá, ir ao que é o que en verdade importa. Estratexia narrativa que, úsense uns recursos ou otros, consiste en que no minniconto obrígase a  quen le a contextualizar debidamente o texto, xa que as autorías prescinden da contextualización para así sorprender no remate de xeito epifánico. Ou recontextualizar. O miniconto non remata coa palabra final, remata na mente de quen le, que despois da debida contextualización (ou recontextualización) dá a forma final ao texto. A epifanía, a principal característica das hiperbrevidades, tan importante nos primeiros estudos, parece ter desparecido dos actuais que emanan de universidades españolas. De feito, no primeiro traballo de Violeta Rojo citado, alúdese a ela, mais sen nomeala. Na nosa opinión, de non haber epifanía non hai hiperbrevidade.

2.- Nota sobre o miniconto brasileiro

Wendell Guiducci (“As origens e a consolidação do miniconto no Brasil” )  deixa claro que a palabra mimiconto aparece por primeira vez nunha plaquete do Grupo Guaxupé (Francisca Vilas Boas, Elías José, Sebastiaão Rezende e Marco António de Oliveira), 20 minicontos, de 1969. Aínda  a falta de estudos sobre eses primeiros minicontos, como denuncia Francilene, parece indiscutíbel que é aí onde debemos situar o inicio, non no Ah É (1994), de Dalton Trevisan, como fixera inicialmente Pedro Gonzaga (2007) Por máis que , anteriormente a Trevisan,  Elías José desde 1968 xa dera á luz minicontos en publicaións periódicas e en 1970 edita A mal-amada, onde hai minicontos. Son momentos en que esta práctica escriturística é novidosa, sorpresiva e recibida con suspicacias. En 1971, en O tempo, Camila, volve presentar minicontos e é o primeiro autor en presentar o miniconto como un novo xénero (Francilene, 87). Péricles Prade, en 1970, lanza, Os milagres do cão Jerónimo, con 15 textos brevísimos, transgredindo o concepto do real e aventúrase no realismo máxico. Marina Colasanti comeza a publicar textos  brevísimos no Jornal do Brasil e no 1975 dá á luz Zooilógico, sen indicación xenérica, despois do Ah É do Dalton e dentro dun ambiente aparentemente máis comprensivo con esta nova expresión literaria.

En consecuencia, os precursores do miniconto brasileiro serán os anteriores a 1969. O Ah É de Dalton Trevisan apareceu como ministórias  e só entra dentro dos minicontos a partir de Padro Gonzaga (2007). Iso non quita para que sexa unha preciosidade, unha rara preciosidade de libro.

En consecuencia, os autores dos anos 70, entre os que se inclúe o José Eduardo Degrazia de O atleta recordista (1996) e A terra sem males (2000), deben ser considerados como a xeración ou grupo de autores que levarán á explosión desta práctica escriturística no século XXI

3.- O atleta recordista (Movimento, 1996)

Édito en 1996, O atleta recordista, na súa contraportada, Luís Augusto Fischer fala dos textos do libro como “minicontos”. E o mesmo fai no prólogo, a instancias do autor José Eduardo Degrazia, segundo comenta. Isto demostra que Degrazia era xa moi consciente do tipo de textos que contiña o libro, en realidade xa publicara minicontos anteriormente na prensa. Isto é importante, toda vez que Dalton Trevisan escribira ministórias e o mesmo prologuista do libro de Degrazia, cualifica os textos como novidades, o que dá idea do valor que no momento ten ser consciente do “xénero” novo.

 Porén trátase dun título que pasou despercibido para a inmensa maioría dos estudosos, a partir do inaugural Pedro Gonzaga, se exceptuamos Ana Sofía Marques Viana Ferreira, que enPensar a multiplicidade na hiperconcição ficcional: o microconto brasileiro contemporáneo (2000-2017)” si presta atención a esta achega de Degrazia, de 1996, como dixemos.

Primeiramente quero referirme ao título. O atleta recordista alude moi claramente á rapidez, a velocidade, tan propias dos minicontos, pois a brevidade expoisitiva implica lectura rápida, o cal non quere dicir que a comprensión vaia ser tan veloz. De feito, no miniconto acontece todo o contrario. A epifanía obriga a que o lector sexa participativo e sexa el quen elabore a versión definitiva do enredo presentado. E non só por iso me deteño especialmente no título, en realidade Degrazia demostra ser un auténtico especialista á hora de titular. Certamente, non en todos se logra a mesma perfección, mais hai que ter en conta que nas hiperbrevidades, concretamente no miniconto, titular ben é a primeira condición esixible, pois se o título resulta redundante ou excesivamente clarificador…é mellor non titular, como fixera Dalton Trevisan anteriormente. Títulos como “O sangue nosso de cada dia”, “Antes houvesse matado”, “A morte, essa esquecida”, “A arte é longa e a vida breve”, por sinal e sen ler o miniconto correspondente, xa convidan de inicio a pararse e pensar e repensar. Desde o mesmo título atopamos que hai epifanía, o cal non é nada frecuente. Con eles lense otros máis convencionais, porén tamén sucede que o remate da lectura do miniconto nos reenvíe de volta ao título, como en “Notícia de falecimento”, cousa que tampoco é de todo frecuente e nos lembra “As liñas da man” de Cortázar e, sobre todo “Noso pai que estás no ceo” de José Leandro Urbina.

Unha vez que comezamos a lectura, o que dá título ao libro, que é o primeiro, ten reminiscencias claramente borgianas (“Borges e mais eu”), porén axiña comprobamos como a estratexia narrativa de Degrazia non é precisamente a máis común na minicontística. Se no miniconto o habitual é prescindir da contextualización, o autor de Porto Alegre na breve extensión do minconto é capaz de crear atmosferas, ambientes nos que decorre o enredo. En tan pouco espazo, lograr iso resulta especialmente destacable e, na nosa opinión, ben puido ser a causa de padecer esquezo. Non é procedemento habitual, e o que non é común ou non se entende ben compra moitas papeletas (cédulas) para gañar o concurso do esquecemento, do silencio, o cal resulta sempre moi  inxusto, mais na literatura todos sabemos que a xustiza poucas veces existe, mentres autorías mediocres están diario nos mass media e son eloxiados sen moita razón de ser, outras con máis valor específicamente literario permanecen en segundo plano ou, sinxelamente, no esquezo.

Ademais, Degrazia nestes textos non é moi partidario de algún dos recursos máis típicos dos minicontos de expresión castelá,  tales como a elipse, a mínima caracterización psicolóxica (que no autor de Porto Alegre frecuentemente non é tan mínima), a parodia ou a narración explícita dun enredo…

Porén volvamos ao que acabamos de comentar, a creación de atmosferas, é especialmente visíbel nos minicontos que se insiren no chamado “xénero negro”, o noir. E non son poucos. “Perimetral “, I e II, xa nos inician, así como “O homen que matava motoqueiros”, seguíndose despois “O sangue nosso de cada día”, “Mata-pai”, “Un encontró inesperado”, “Em juízo”, “Por causa de troco”, “Matar por amor”, “A despedida de Franz”, “Brincadeira de mau gosto”, “O jogo final”, “Antes houvese matado”, “O atirador de facas”,  “O prazer do senhor Fred” e “Os mortos não terán sepultura”, dunha ou doutra maneira. Si. Mentres outras autorías de romances do xénero negro precisan páxinas e máis páxinas para crear a atmosfera ou ambiente adecuado, Degrazia conségueo no trascurso de unhas simples liñas.

A hibridación é un recurso moi habitual, mais os minicontos de Degrazia non os consideramos híbridos, senón a expresión máis breve do xénero negro. Xénero negro que non goza na minicontística internacional de moita presenza, senón todo o contrario e é aínda cuestión a estudar. Tamén é certo que moitos destes minicontos áchanse un seguido de outro, de xeito que se benefician da atmosfera xa creada no anterior. Mais non sempre é así, os últimos tres, por sinal, non establecen contiguidade entre eles nin cos demais que os anteceden e seguen.

Pola súa parte “O filho será doutor” transita entre o realismo e o xénero negro, tour de forcé do conto clásico: contar unha cousa para sorprender cun remate inagardado.

Desde o meu punto de vista , estes minicontos negros caracterizan moito o  volumen, mais tamén hai tempo e espazo para outras temáticas. A arte, a literatura e a sabedoría : “A arte é longa e a vida breve”, “Un livro de poemas intraduzíveis”, “A literatura renasce das cinzas”, “A obra final” e  “ O sábio”, establecen continuidade entre si e son unha temática que ocupa un lugar central en O atleta recordista. Entre a variedade temática tamen hai lugar para a crítica social (“ O dinheiro não tras a felcidade”, “A grande depressão”, “Un edifício cresce” ou “Terra vazia”, por sinal), o enredo fantástico, marabilloso, máxico ou sobrenatural (vid. “Um homem de repeito”), ou o autocoñecemento, o canibalismo ou a rebelión. E tamén o mundo do día a día, do cotián. Ana Sofia Marques Viana Ferreira  acha nestes minicontos de Degrazia unha expresión cronística ou híbrida entre o conto e a crónica, nós vémolos máis como exemplos (maiormente) de xénero negro na literatura brevísima. Non estraña que Ana Sofía os vexa como crónicas, a fin de contas as crónicas de acontecementos inseríbeis no xénero negro é ben habitual nos mass media. Porén,  a estrutura, e o afán transgresor de escribir contos de lectura a velocidade récord, son o que nos anima a consideralos minicontos de xénero negro.

Chegados  a este punto é necesario comentar que as hiperbrevidades precisan, logo da súa exposición, unha zona de reflexión que habitualmente se materializa en que cada miniconto ocupa unha páxina, evitándose así a lectura mecánica, a lectura que leva a deglutir un tras do outro sen dar tempo á reflexión.

O libro remata cunhas “Colagens” (que me lembran as “calcomanías” de Miro Villar, polo título), que Ana Sofía liga coas Notícias en três linhas de Félix Féneón, ben acertadamente. Estas “colagens” son minicontos brevísmos, contos ultracurtos segundo Lauro Zavala ( entre unha e duascentas palabras, “El cuento ultracorto bajo el microscopio”), mais preséntanse un a seguir o outro, de xeito que non existe zona de reflexión. O miniconto levado á súa expresión máis radical. Como quen le xa chegou aquí afeito a que despois da lectura debe entrar en reflexión sobre o lido, non afecta demasiado en forma negativa e, por outa parte, contribúe a individualizar este tipo de minicontos (que continuarán noutras publicacións).

É hora de falar sobre o conxunto de minicontos que componen o libro. O prologuista. Luís Augusto Fischer, comeza citando como referente principal a Franz Kafka. Certamente o espírito de desasosego kafkiano está presente sempre, sexan minicontos dunha temática ou doutra. Desasosego. Xa vimos que a creación de ambientes é unha das características máis importantes de O atleta recordista. E ese ambiente xeral de desasosegó que preside o volume, debe tamén ser considerado da mesma forma. Nótese que dicimos desasosegó e escollemos esa denominación e  non outra como homenaxe a Feranando Pessoa por razóns obvias.

Dentro deste desasosego, o ser humano case sempre se acha nalgunha situación de soidade, ou ben chega a ela, e desde ela a imprevisíbeis consecuencias. Só, desprotexido, vulnerábel…

E aquí temos outra palabra clave: imprevisíbel. O miniconto debe ser sempre imprevisíbel, esa é a súa principal virtude e é por ela que os minicontos necesitan relecturas constantemente. Nisto, José Eduado Degrazia demostra unha pericia, unha extraordinaria habilidade, que o levará a ser, hoxe por hoxe, un dos nomes clásicos da minicontística brasileira.

Finalmente, non podemos deixar no esquezo o feito de que en O atleta recordista, xunta algúns textos que xa levaban anos escritos, ben antes do Ah É de Dalton Trevisan que nun principio se tivo como inaugural por Pedro Gonzaga. Segundo me confesou o propio Degrazia xa nos anos 70 deu  a luz minicontos principlamente no Correio do Povo. Hai constancia diso en setembro de 1974, marzo de 1975, 1979 ou agosto de 1976, e non son todos. En todo caso, 20 anos antes, do que vimos de comentar, aspecto a ter moi en conta.

4.- A terra sem males (Movimento, 2000)

Precisión inicial. Nestes tempos de desconfianza , porque o novidoso sempre é sosopeitoso e aínda non había teoría crítica no Brasil que amparase o miniconto, convén valorizar moito a xente valente que presta o seu nome e as súas palabras para presentar estes libros, sexa como prologuistas ou como autorías dos textos que figuran nas orellas ou na contraportada. Para facelo é neceario posuír moita sensibilidade, capacidade de ananálise, grande cultura, disposición cara á aceptación do novo, e coraxe suficiente como para prestar o seu nome. Tamén nestes tempos, e aínda despois, é frecuente que meses textos de presentación apareza a palabra síntese. Parece lóxico, porque o sintético é breve. Porén hai que ter moita precaución con esta palabra: á síntese chégase mediante o uso do resumo e o resumo pretende dar conta exacta do contido de algo con máis extensión. E a exactitude non é precisamente algo que caracterice os minicontos, pois son textos que achan acomodo  nas marxes nebulosas do difuso, do inconcreto, xa que desde esa incerteza lles proporciona lugar adecuado para sorprender, para o nock out sen  o cal serían simples textos moi breves. Nock out, ese golpe final que sacode a quen le e obriga á reflexión epifánica, termo tamén moi habitual e, neste caso, absolutamente pertinente.

Tamén a metáfora é outro concepto moi habitual. E comprensíbel, pois nela prodúcese un desprazamento de significado, dise unha cousa querendo que se entenda outra, efecto  moi parecido ao que sucede no miniconto. Porén, na metáfota clásica, ese desprazamento está implícito no primeiro termo. E iso non é exactamente o que sucede no miniconto, que ofrece lecturas moito máis abertas na súa interpretación.

Comecemos. A terra sem males. Lean. A terra sem males. Volvan ler. A terra sem males. Déixense atrapar pola forza hipnótica desta utopía. A terra sem males. Déixense atrapar, é bon para vostedes. Soñarán despertos, iso ten un valor incalculábel. As utopías son sempre necesarias porque nos ensinan os camiños que é preciso percorrer a fin de lograr unha humanidade máis xusta. Neste caso, máis que utopía débese falar de eutopía. Xa antes advertín da mestría de José Eduardo Degrazia á hora de titular. Este é outro exclente exemplo. Temos aquí un título dunha forza suxestiva descomunal, que convida á ensoñación e á reflexión unidas, e xa de inicio, antes de abrir o volumen. Poderían escribirse artigos, libros ou teses sobre el. Deberían. Infortunadamente non é esa a nosa misión, debemos continuar e dar noticia do seu contido.

Xa lles anticipo que Moacyr Scliar, que presenta o libro desde as orellas, remite máis outra vez a Franz Kafka. Totalmente comprensíbel. Aínda que estes minicontos fican lonxe do xénero negro que caracterizaba na súa maioría os textos de O atleta recordista, o miniconto sempre produce desasosego, xa que ese clima lector resulta de grandísima utilidade á hora de avalnazarse sobre quen le, axitar a súa intelixencia e sensibilidade e propoñerlle epifanías que dean forma final ao texto lido. Porén, os minicontos de A terra sem males son ben diferentes do anterior libro comentado. Aquí, por sinal, o libro xa comeza con minicontos moi poéticos, eu diría que son auténtica poesía en prosa. Iso pode levarnos a pensar que estamos lonxe do desasosego, polo menos tal e como se manifestaba antes. Xa lles dixen que o desasoego debe presidir a lectura de todo minconto, de toda expresión brevísima porque esa mesma brevidade xa o produce. Pouco importa a porta titular, tamén tan poética, eutópica. Ou si. Importa moito, porque desmecaniza a lectura indicando coordenadas pouco habituais para efectuala.

Os tres primeiros minicontos, tan poéticos, tan lindamente poéticos, deixan lugar a outro que tematiza  a Torre de Babel, ese mito que en realidade representa unha vinganza divina máis que torpeza humana. Neste caso, Degrazia úsao para defender a multiplicidade de autorías e, sobre todo, de lecturas. Urxentemente de lecturas, nun país como Brasil, onde os ínidices lectores non son moi optimistas, acumular libros que non se len é unha xigante bobería. Máis adiante será tempo doutros mitos. Narciso e Fausto non tardarán en chegar. Se ben o primeiro é unha reinterpretación, recurso moi habitual no miniconto, onde Marco Denevi e as súas Falsificaciones (1966, 1969) son o auténtico e principal referente, no segundo caso, máis que que reiterpretación, que tamén a ten, na niña opinión interesa o clima de rebeldía, a atmosfera de rebeldía que transmite. Aquí si hai parodia.

E con isto volvemos, máis outra vez, a iso que tanto caracteriza os minicontos de Degrazia: a creación de atmosferas, de ambientes de clima lector. Isto  é tan importane que hai minicontos onde constitúe a principal finalidade, envolver a quen ler nunha determinada atmosfera semántica e que desde aí reflexione, ás veces desde a ironía, ou o humor (tamén presente no anterior libro, nalgunha ocasión), á veces desde unha inxenuidade que non ten nada de simpleza, ás veces sobre o amor e a tenrura, ás veces botando man da música, ás veces outra volta no xénero negro, sobre lectura, a loucura, a beleza, a pobreza, sobre o cotián do día a día, a crítica sociopolítica, sobre a relixión, os indíxenas, a inmigración , os masacres e, en definitiva e en conxunto, sobre o difícil que é vivir, sobre o compromiso que é vivir, sobre a soidade e a intemperie vital.

Todo isto debe entenderse expresado desde un humanismo convencido, militante, que deixa unha imaxe de autor que  cre no  poder de autocoñecemento que a literatura fai posíbel, no poder de autocoñecemento que tamén a escrita fai posíbel, e finalmente e non menos importante, nas posibilidades de que o discurso literario nos permita coñecer mellor aos demais, o cal implica transixencia e boa disposición para aceptar o diferente. Dito isto tamén non pode quedar no esquezo, que, desde o humanismo, se chega facilmente á denuncia da atrocidade (individual, cotiá, puntual, ou colectiva, ou planificada). Todo desde unha expresión literaria que se caracteriza pola excelencia, pola pericia narrativa, onde o miniconto non é unha aventura pasaxeira dotada de máis ou menos xenialidade. A diferenza de Dalton Trevisan, que chega ao minioconto querendo facer hai kais en prosa, José Eduardo Degrazia cre no miniconto como unha nova forma de expresión literaria. Desde o conto, desde a narrativa. Non é unha casualidade, é depuración literaria e bon coñecemento da actualidade literaria sudamericana.

O miniconto é precisamente a expresión literaria máis difícil. Non hai lugar para medianías. Ou se logra a excelencia  ou se fracasa irremediabelmente.

Ademais de todo isto, o libro remata con outras “colagens”. A terceira entrega. Non comentaremos nada novo sobre elas ademais do dito.

5.- O anteriormente exposto quere caracterizar os inicios na arte do miniconto de José Eduardo Degrazia, quen posteriormente demostrará en sucesivos títulos toda a mestría que é quen de lograr. Existe un terceiro libro de minicontos, A orelha do bugre (1998). Aquí pode consultarse o que di Eduardo Jablonski  sobre este libro, a tamosfera tráxica interesa especialmente.

6.- Á vista do anteriormente exposto, e como conclusión, se tomamos o Grupo de Guaxupé como referente inaugural ao ser a primeira vez que os textos son cualificados como mincontos, en 1969, as autorías anteriores que tamén escribiron textos brevísimos susceptíbeis de seren minicontos habería que denominalos “precedentes” ou  “antecedentes”.

                Se, con Marcelo Spalding (2008) cremos que Os cen menores contos brasileiros do século (2004, organizada por Marcelino Freire) actuaron como dinamizador indispensábel do minconto no Brasil, como xa sucedera, por sinal, en México.

                Entón atopamos unha serie de nomes de autorías que comezan nos `90 e serán importantes  na posterior explosión do miniconto despois de 2004, caso  de João Gilberto Noll, Luiz Arraes, Carlos Herculano, Fernando Bonassi ou Luiz Ruffato,…Uns terán máis continuidade que otros, porén todos comezan baixo o parugas da loita pola consolidación da nova práctica escritural do miniconto que levaron a cabo xentes como Marina Colasanti, o mesmísimo Dalton Trevisan e, sobre todo, José Eduardo Degrazia. Dalton Trevisan chega ao miniconto desde o hai kai, como é sabido, trátase dun autor de recoñecido prestixio, e é a autoría máis veterana (nace en 1925). Marina Colasanti (1937), segundo lemos en Ana Sofía Marques Viana Ferreira utiliza fundamentalmente o recurso da parodia nos seus libros de minicontos. E é José Euardo Degrazia quen máis cre na potencialidade do miniconto como evolución do conto, proba do cal é o feito de que xa nestes primeiros títulos ousa coa difícil tarefa (e tan difícil que só por iso merece un lugar na historia do miniconto) de crear atmosferas, ambientes, climas…que até se atreven co xénero negro (habituado a moitísima máis extensión) nuns minicontos nos que, persoalmente, non vemos omnipresente  a compoñente paródica como directriz e si a tentativa (lograda, e tanto) de crear textos moi arriscados desde o principio puro da narratividade. Co tempo, Degrazia, demostrará ser un dos nomes capitais no miniconto brasileiro. El é o máis novo dos tres (1951), trátase dun autor entrando xa na madurez e consciente do que está acontecendo no resto de América Latina. O máis novo e tamén o que máis se esforza na difusión do miniconto, non pode quedar no esquezo que entre 1996 e 2000 publica tres libros de minicontos, os dous que centran este artigo e A orelha do bugre. E iso significa algo, moito. Dalton Trevisan, autor de enorme prestixio, só publicará, conceptuados como ministórias, o Ah! É e 234; Outros autores que tamén comezan nesta década sono xa citado Péricles Prade, con Os milagres do cão Jerónimo, 1990, ou Adrino Aragão, con Inquitações de um feto, 1996, que só agora están sendo recoñecidos como minicontistas (Francilene). Pólita Gonçalves, deixa Pérolas no decote, 1998 e Maria Lúcia Simões Contos contidos en 1996. Quen de verdade cre no miniconto como tal, é José Eduardo Degrazia, e esta convicción debe ser recoñecida e valorizada

Ana Sofia alude a este período como tempo entre fronteras. A min ocórreseme o rótulo “Autorías de Ligazón entre dous séculos” porque dese xeito non só  atendemos o aspecto temporario senón tamén ao traballo de consolidación dunha practica escritural nova, traballo de consolidación que, por motivos obvios ampara baixo o seu paraugas nomes moi  importantes na explosión xenérica que se producirá no século XXI. E tamén ao labor, que como exemplo na crenza nunha práctica escritural nova e aínda non teorizada, teñen para as auorías que comezan e levarán á explosión no século XXI. Parce evidente que sen a valentía do seu decicido convencemento no presente e futuro do miniconto, a historia tería sido outra.

Agora, máis necesario que estudos teóricos sobre a orixe do miniconto, é necesario trazar as coordenadas en que se manifesta a tradición minicontística brasileira. Para o cal se fai imprescindíbel revisar ou revisitar todos os  títulos de minicontos éditos, que ningún fique no esquezo, xa non só por razón de xustiza literaria, tamén porque o seu contributo pode e  debe axudar a configurar ou reconfigurar a tradición do miniconto brasileiro.

Non se trata de ningún xénero importado, como temos lido. O único importado é a teoría crítica, non queda máis remedio, pois foi nas literaturas sudamericanas de expresión castelá onde primeiro se estudou. Porén, cada cultura debe ter as súas propias especifidades, como é natural e veu acontecendo desde sempre.

Outro nome  que pasou moi desapercibido é o de Evandro Affonso Ferreira e o seu Grogotó, tamén de 2000, mais iso xa será materia de outro artigo.

Convocar un congreso ou similar sobre a micronarrativa (ou miniconto, específicamente, o nome é o de menos) que reúna a estudosos e estudosas con autoras e autores (non como sucedeu en Portugal, onde se quixo facer algo similar ( en 2011, a Universidade do Minho celebrou “Mutações do conto nas sociedades urbanas contemporâneas: exuberância e minimalismo”, pero sin participación autorial) pode ser unha boa idea. Este tipo de actos promove o coñecimento de pesquisadores e  peaquisadoras con autores e autoras, e o trato entre eles acostuma dar moi bos froitos, ademais de asegurar a difusión dos traballos teórico críticos entre as autorías.

BIBLIOGRAFÍA SOBRE O MINICONTO NON INDEXADA, EXPOSTA SEGUNDO ORDE DE APARICIÓN

Violeta ROJO: “La minificción ya no es lo que era: una aproximación a la literatura brevísima”, 2016

Francilene Maria RIBEIRO ALVES CECHIMEL : O miniconto e a história da minificçao brasileira, 2019

Dolores M. KOCH: “El micro-relato en México: Torri, Arreola, Monterroso y Avilés Fabila”,  1981

Fernando VALS: Narrativas de la posmodernidad, del cuento al microrrelato. Actas del XIX Congreso de Literatura Española Contemporánea. 2008

Dolores M. KOCH:  “Micro-relato y posmodernidad: textos nuevos para un final de milenio”, Revista Interamericana de Bibliografía,  volume XLVI 1-4, Washington, 1996                                     

“Diez recursos para lograr la brevedad en el micro-relato.”. El Cuento en red.                  2020

Francisca NOGUEROL : “Micro-relato y posmodernidad: textos nuevos para un final de milenio”, Revista Internamericana de Bibliografía, XLVI, 1-4,Washington. 1996

Graciela TOMASSINI & Stella Maris COLOMBO: “La minificción como clase textual transgenérica.” Revista Interamericana de Bibliografía, Volume XLVI, números 1-4, Washington. 1996.

Laura POLLASTRI: Una escritura de lo intersticial: las formas breves en la narrativa hispanoamericana contemporánea”, en El puente de las palabras: Homenaje a David Lagmanovich, Washington. Organización de los Estados Americanos. 1994.

Violeta ROJO: Breve manual para reconocer minicuentos. Universidad Autónoma Metropolitana. México. 1997.

Beatriz ESPEJO: “El minicuento y sus misterios”, www. cuentoenred.org. Accesible en: https://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=1273625. 2000

Henry GONZÁLEZ: “El minicuento en la narrativa de Macedonio Fernández” www. cuentoenred. org.  1998.    Accesible en https://revistas.pedagogica.edu.co/index.php/RF/article/view/5834/4818

David LAGMÁNOVICH: “Hacia una teoría del microrrelato hispanoamericano”, en Revista Interamericana de Bibliografía, volume XLVI, números 1-4, Washington. 1996

Silvia Adela KOHAN: ):  Corregir relatos, Grafein ediciones, Barcelona. 1997.

Márcio Almeida: “As origens e a consolidação do miniconto no Brasil”. Accesible en https://tribunademinas.com.br/noticias/cultura/15-09-2019/as-origens-e-a-forca-do-miniconto-no-brasil.html

Ana Sofía MARQUES VIANA FERREIRA: “Pensar a multiplicidade na hiperconcição ficcional: o microconto brasileiro contemporáneo (2000-2017” Universidade de Brasília. 2020

Lauro ZAVALA: “El cuento ultracorto bajo el microscopio”, en el cuento en red, 2002. Accesible en https://revistadeliteratura.revistas.csic.es/index.php/revistadeliteratura/article/view/183/193

Chantaada (Galiza), 27 setembro 2021

a propósito de NACIÓN MAR, de Xosé Iglesias, en Bululú

MAR, BARCO, VIDA

Título: Nación Mar

Autor: Xosé Iglesias

Editorial: Bululú

Hai moita xente que di: “eu non vivo sen o mar”. Hai moita, moita xente para a cal o mar e sínónimo de vacacións. E xa queda menos, moita menos xente para a cal o mar é o medio de vida, cústame traballo non mentar os culpábeis de que Galiza pasara de ser unha potencial mundial na actividade pesqueira a ser o que é hoxe, cústame mais este é un espazo sobre libros e do libro de Xosé Iglesias teño que falar. Para os terrícolas, o mar ben pode ser o que antes describín. Porén, para quen vive o mar, para quen traballa o mar, a vida no barco é case unha relixión, unha experiencia que marca tanto que os descansos nas recaladas se volven case un inferno, case máis castigo que descanso, e os mariñeiros de raza non ven o día de volver cabalgar as augas. Como ben dicía Steffen Mörling, “Galiza será periferia, mais é o centro do mar”. Stteffen Mörling, o sueco que veu ensinarnos a enorme riqueza que atosoura Galiza no referente a diversidade e tipos de barcos tradicionais, a riqueza, finalmente, da vida do mar. O desaparecido Steffen, hai pouco máis dun ano, ben merece esta lembranza a´hora escribir sobre un libro que precisamente ten com obxectivo poñer de relevo toda esa riqueza. Certamente, non se ocupa de todo o litoral galego, senón máis ben se centra na Costa da Morte,  aínda que haxa referencias a outros lugares, galegos e non galegos. Non se ocupa de todo o litoral, tamén porque se o fixera sería unha obra absolutamente ciclópea…

                     Explícome, o de Xosé Igñesias, poeta e mariñeiro é un libro composto por textos referentes a barcos e ilustracións de cada un que teñen en común salientar os parecidos entre as construcións para navegar e os grandes cetáceos. Se temos en conta que as ilustracións (tamén obra do propio Xosé Iglesias) lle ocuparin cada unha, entendo que a de cada barco (que non é unha senón varias e mesmo ocupan máis espazo que os textos), lle viñerinlevando entre 25 e 30 horas, segundo lemos nunha entrevista con motivo da súa presentación na Feira do Libro coruñesa, pois ben imaxinarán porque dicimos que se se chega a ocupar de todo  o litoral sería unha obra absolutamente ciclópea.

                     Do dito despréndese que Nación Mar  é un álbum ilustrado, un libro obxecto que ten moi coidada a parte estética, pois as ilustracións son, sinxelamente, preciosas, mais dos seus textos tamén se extrae por un lado a denucia do abandono en que sobrevive todo este legado que en calquera outro lugar do planeta sería recoñecido de valor incalculábel. Mais non aquí, na Galiza, onde a Xunta se dedica destruír e non a amparar esta riqueza cultural, porque é o que fai con toda expresión cultural propia, servindo os intereses do Partido Popular, desde PP que odia todo o autóctono. E hai dolor, tamén hai dolor nesta denuncia implícita. Dolor por culpa do abandono, e tamén dolor pola perda dun tipo de vida que cos anos vai indo a menos.

                     De resultas, o vocabulario mariñeiro eríxese noutra das partes importantes do libro, mais non teñan medo os terrícolas impenitentes pois non dificulta a lectura.

                     De resultas, este Nación Mar, convértese nun libro insubstituíbel. Un libro deses que tod@s queremos ter para, de cando en vez, regalar os ollos, a memoria e a conciencia humana abríndoo por calquera páxina, pois admite lecturas que non teñen porque condensarse nunha ou dúas sesións lectoras. Sen que se perda nada do seu contido, follear nel é unha delicia, unha delicia ademais das necesarias, das imprescindíbeis.

Xurxo Souto abre o libro. Manuel Rivas péchao.

                     Dito queda. Non o esquezan.

                     ASDO.: Xosé M. Eyré

a propósito de NOTAS SOBRE A EXTINCIÓN, de Marta Dacosta, en Galaxia

a propósto das NOTAS SOBRE A EXTINCIÓN, de Marta Dacosta, en Galaxia.

Tíulo: Notas sobre a extinción´

Autora: Marta Dacosta

Editorial: Galaxia

“A paisaxe é unha forma de vída en Galicia. Tanto que a ninguén se lle ocorre negalo. Mais a paisaxe galega é tamén unha forma de morte. Porque todo está alí morrendo, que é unha forma de volver vivir”. Así comezaba o arxentino Victor Luís Molinari o seu Itinerario, aló polo 1958, primiero libro édito en Follas Novas ( de Anisia Miranda  e Neira Vilas), con ilustracións de Laxeiro e prólogo se Suárez Picallo. E a min non se me ocorre mellor maneira de comezar estas liñas sobre o último poemario de Marta Dacosta. Pola mensaxe que transmiten sobre a paisaxe, que vai para alén do que é a natureza, como tamén aquí sucede. Por esa mención á morte, que vén sendo algo ben semellante á extinción. E tamén porque o propio título do libro describe ben o que se atopa en Notas sobre a extinción, un itinerario non definido previamente, sobre o impacto do exterior, e maiormente da natureza, no mundo cognitivo ( e tamén afectivo ) da voz poética; e tamén un itinerrio que a voz poética propón sobre o seu evoluír poético, racional e sentimental a partir da contemplación do que a vida lle pon diante dos ollos e a conmove. Que son dúas cousas diferentes por moito que parezan a mesma..

Acabamos de mencionat outras dúas palabras clave. Contemplación e conmoción. A contemplación porque ese é o estado de ánimo que preside o poemario. Unha contemplación activa, aínda que a propia palabra queira levarnos a pensar na pasividade, porque a voz poética séntese atinxida e escribe con intención de conmover a quen le. Admitimos que a conmoción lectora é algo común en quen le literatura. Mais neste caso ten unha significación especial. Explícome. O estado contemplativo desde o que se escribe o haiku, absolutamente decisivo á hora de falar do poemario de Marta Dacosta, conleva unha dose innegábel de impersoalidade e nela se manifesta adoito, feito que incrementa a dificultade de crear textos que emocionen, en tres liñas e 17 sílabas, porque a dificultade aí é máxima.. Tamén é certo que Taneda Santoka, o primiero dos dous haikistas mentados no inicio o do poemario, foi autor de haikus libres, á marxe da rixidez do xénero. Precisamente o libro de Marta Dacosta está trufado de haikus que en oito veces se manifestan agrupados, de tres en tres maioritariamente mais o número varía, na mesma páxina. Poden comezar como haikus clásicos, mais rematan por expresarse desde a liberdade. Poderían ir de un en un, mais este feito de agrupalos é unha boa maneira de chamara a atención sobre a súa importancia. E á par dos haikus e moi conectado co seu espírito, hai que falar do neovirxilianismo que percorre as súas páxinas e que non hai que esforzarse demasiado para atopar como elo ininterrompido ao longo da nosa historia lírica. Noriega Varela tamén está presente.

                     Todo isto leva a que o que primeiro impacta en quen le, é a soidade desde a que se manifesta a voz poética. Unh avoz poética contemplativa que ten no universo natural o seu foco preferente de atención. Un universo natural que ás veces é indómito, como o mar, mais moitas outras maniféstase como natureza póxima, como por sinal son as árbores frutais. Esa soidade mantense inclusive cando se fai referencia á actividadfe humana, e hai veces, algunhas, que nin a terceira persoa enunciativa dá evitado. Con todo, segundo se avanaza na lectura, esa soidade (acompañada das nocións de frío, de brétema, de néboa, de labirinto tamén…) irá se diluír, haberá unha breve aparición da euforia, xurdirán preguntas indicativas dunha posterior reacción, que se materializará na desobediencia e na estimanza da palabra, da palabra galega (Manuel María tamén prersente) como áncora que evite  a nosa deriva perdida polo mundo.

                     Eis un poemario longo, case 170 páxinas, nacido da contemplación reflexiva e emotiva, nunca pasiva, que deixa textos dunha beleza que conmove, pois velaí está o segredo do haiku, a conmoción mediante a beleza. Un poemario desacostumadamente extenso que, porén, chama para unha lectura demorada, demorada e cómplice, complicidade que se procura desde os primeiros poemas, que, na vertixe que impón o mundo actual, é síntoma e sinal de rebeldía, tanto na exprersión poética como na actitude lectora.

                     Lean. Lean. E crean. Pois ás veces parece que a poesía non é máis que o subxectivismo en palabras. E non sempre é así, e aínda que o sexa non por iso é menos digno de credibilidade. Lean e crean. Marta Dacosta non é Deus nin Deusa. Moito mellor, é humana, coma vostede e coma min, por iso ten mái valor a súa palabra. Cada poema como unha oración construída de versículos, intelixencia, emoción, reflexividade. Sobrevivirannos o mar e os regatos, as maceiras e as casas en ruínas, sobrevivirán o paso do tempo. Mais nós estamos aquí, agora, debaixo dos planetas. Resulta lóxica a soidade da voz poética, entre tanta inmensidade, ás veces fría e metálica, outras veces mediodías ardentes. Mais ten a palabra. E demanda a súa colaboración lectora desde o inicio, xa lles dixen. Malia a despersonalización que tantas veces implica esta actitude contemplativa, describe e interpreta e transmite e volverá ser alguén máis entre tod@s no itinerario da vida.

                     Lean e crean.

a lingua

coma unha illa aboiando na desmemoria

unha balea de tenrura en que calagarmos

contra o tempo

                     A palabra. As nosas palabras. O noso xeito de vivir. Entre o antes e o mañá, nós e as nosas palabras. Eternas. Lean. Crean. Actúen.

ASDO.: Xosé M. Eyré

crítica de ALGÚNS CONTOS COMPLETOS, de Domingo Villar, en Galaxia.

UNHA POUSA NO CAMIÑO

Tíulo: Algúns contos completos

Autor: Domingo Villar

Editorial: Galaxia

De cando en vez, facer unha pousa no camiño axuda a reflexionar e, se callar a efectuar reflexións que axuden na convicción do itinerario ou na redifinición deste, porque a escrita é unha contínua viaxe. Son moitas as autorías que reclamaron a andaina, Rousseau, Kant, Hegel, Sartre, Fowles, Nietzche, Adorno, Heidegger, Witgenstein, ou os Peripatéticos e Murakami, Kerouac, Zane Grey e entre e nós Xerado Agrafoxo, Miguel Anxo Murado, Xavier Queipo, ou mesmísimo don Ramón Otero Pedrayo, por sinal e entre moitos maís, foron garndes defensores e practicantes da andaina como método para axudar a pensar. Certamente, este non é caso, esta non é a andaina de Domingo Villar, a andaina a que nos referimos é a que establecen os sucesivos títulos que van tecendo unha obra literara. Domingo Villar é coñecido autor de novela policial, e agora, con Algúns contos completos achega unha nova faciana ao prisma da súa produción literaria mudando de temática e tamén de xénero, xa só por iso esta é unha obra que debe atraer a moitas lectoras e lectores.

                     Unha lacada de ar fresco, unha pousa no camiño, despois de rematar a triloxía de Leo Caldas, como di a información editorial ( a saber se continuará ou non !), estes textos que ás veces o mesmo autor chama contos e outras relatos, reúne discursos que ao longo dos anos foi creando para seren lidos en reunión sociais ou mesmo publicados. Dúas cousas a ter moi en conta: a indefinición convencida que vai do relato ao conto, e o feito de seren concebidos para a oralidade. No primeiro caso (hoxe téndese a incluír o relato como outra forma do conto) temos que dicir que, se ben estes textos obedecen a estruturas pechadas, non hai unha conexión moi evidente entre o inicio e ramate, porén o remate sempre climático deixa esa sensación de estrutura conclusiva. E despois, o feito de seren textos concebidos para seren que toman vida na oralidade, tampouco é para deixar pasar por alto, toda vez que hoxe non  é moi frecuente, aínda que existen autorías que consideran fundamental a dimensión oral do que escriben.

                     Alén diso, os dez textos veñen belamente ilustrados por Carlos Baonza, de maneira que o que temos diante é tamén un libro obxecto, toda vez que non son catro ilustracións senón que acompañan o texto continuamente, propiciando que en moitos casos o texto da páxina sexa reducido e a ilustración ocupen a meirande parte do espazo. Iso disficulta un tanto a conisderación da extensión da escrita, mais, en todo caso non son discursos longos (o  derradeiro é máis grande) posto que a lectura resulta moi áxil e dinámica.

                     De primeiras tamén sorprende a compoñente fantástica ou marabillosa presente nos textos, porque é algo novo. Despois,a medida que vaiamos lendo, esa compoñente deixa de ser tan clara e diáfana, sen por iso desaparecer e estando sempre no  horizonte de expectativas lector. Por demais, querer ofrecer unha panorámica temática uniformizadora, fóra do xa comentado, non é tarefa nada doada. Hai algunha atmosfera que nos lembra a novela negra, como o jazz, por sinal, mais só é iso, lembranza, porque nunca abandonan as coordenadas xa expostas. Cabe dicir, tamén, que, nesta distancia curta, Domingo Villar ofrece algúns textos tan ben argallados que quedarán na mente de quen le moito máis decididamente que as súas novelas. Como, por sinal, é ocaso do “Comodoro Ledesma”

                     Sendo en moitos casos textos de celebración da amizade (tamén resulta “curioso” que non estean adicados ningún deles), o humor e desenfado adoitan estar presentes e mesmo seren fundamentais para o desenlace. Desde o punto de vista lingüístico percíbese certa evolución positiva, aínda segue sendo que algo no que mellorar. E outra volta recunca nunha onomástica híbrida, non galega, que non deixa de constituír un ataque frontal á lingüística nosa. Como frecuentemente os textos literarios adoitan ser fonte de estudo léxico, esta actitude (non só de Domigo Villar) deixará unha imaxe de descomposicón cultural, de decadencia cultural síntoma tanto da situación sociolingüística como tamén do desprazamento que o castelán leva efectuando da literatura galega desde hai séculos e séculos…até que por fin despareza esta ameaza á “unidade nacional”, porque de facto así son percibidas as culturas en lingua non castelá, malia as palabras ocas que de cando en vez tentan afirmar o contrario, os feitos son elocuentes.

ASDO.: Xosé M. Eyré

crítica de REPÚBLICA SIDERAL, de Esther F. Carrodeguas

ENTRE A IRONÍA E A SÁTIRA

Título: República Sideral

Autora: Esther F. Carrodeguas

Editrial: Baía Edicións

O teatro é sempre proclive a deixarnos sorpresas. Como esta. O XIV Premio Barriga Verde, correspondente ao ano pasado. Un texto moi peculiar, por varias razóns e todas coadxuvantes para un texto pouco frecuente, orixinal.. Para comezar, non é obra destinada especialmente a un público de rapazada, mais non por iso deixa de ser axeitado para elas e eles; ten unha lectura adulta moi clara, mais non deixa de ser unha obra que representan monicreques, unha monicrequeda. Aí, no medio, se existe ese medio, sitúase Repíblica Sideral. Mais é posíbel que non exista esa centralidade e simplente sexan dúas lecturas paralelas, onde a adulta é ben que aconselle ou guíe a da rapazada. E seguindo porque o deseño editorial é especialmente salientábel, moi coidado, ben pensado, atraente, dinámico…onde cada páxina está pensada como tal indivdualidade que contribúe na súa medida ao total.

                     O que é en si o enredo lévanos desde tempos da República, o Golpe de Estado franquista e a Guerra Civil, situándonos nunha illa, Darousa; e cunhas personaxes curiosas, todas masculinas, agás as monicrequeiras. Darousa é un correlato tanto de Galiza como de España. Un correlato que obriga a falar de comedia de ironía e de sátira. Nisto, as personaxes, os nomes das personaxes están moi ben escollidos, desde Franco (Pío-Pío no enredo) a o que Máis Mola (Xeneral Mola), e todos por un estilo, de xeito que o xogo de palabras eríxese como instrumento fundamental desde o cal se artella a obra. Por iso é necesario que a lectura adulta informe a da rapazada, para que da comedia que primeiro se percibe sean quen de chegar até a sátira que finalmente é esta República Sideral. Á rapazada hai que explicarlles que a escolla deses nomes se produce con finalidade satírica, que vai alén da comedia. Dá para rir, é certo, mais ese riso é crítico, non simple comedia ou antroidada monicrequequeira que non pretende outra cousa que a comicidade. Non, esta é unha obra socialmente comprometida que atopa no desenfado unha canle para a crítica.

                     Precisamente esta ubciación entre a comedia e a sátira, antóllasenos un lugar moi interesante para explicar á rapazada a función da ironía, que por unha banda permite distanciarnos do enredo para así poder asistir a el con máis fondura e largueza de miras. Igual pode parecer unha finalidade prescindíbel, porén é xustamente o contrario xa que as novas xeracións van perdendo as nocións de ironía, de retranca, de antroidada…moito máis se é rapazada urbana, onde a perda da lingua conleva tamén a perda destas nocións. Alén diso, aínda queda outra que non podemos esquecer, o esperpento, que dalgunha maneira sempre o temos aí, como referente.

                     Como diciamos, esta concepción do enredo tan particular indivdualiza de maneira moi significativa a peza de Esther F. Carrodeguas. E dá lugar a un tipo de lecturas, que tanto ten a adulta comoa da rapazada, pintan un sorriso na cara de quen le. De quen le, especialmente. Porque aínda que toda obra teatral debe ir focalizada á  representación, neste caso a lectura permite un meirande tempo de reflexión, o cal resulta de extrema importancia, como ben se pode colixir despois do exposto anteriormente.

ASDO.: Xosé M. Eyré

crítica de A CARTEIRA, de Santiago Lopo, en Xerais

HOMENAXE ÁS CARTEIRAS E CARTEIROS

Título:A carteira

Autor: Santiago Lopo

Editorial: Xerais

Se fixeramos unha listaxe das profesións mellor valorizadas pola xente, a bon seguro que estre elas había de estar a das carteiras e carteiros, sobre todo no rural, onde mesmo chegan a ter familiaridade coas persoas ás que lles levan corrspondencia, paquetes etc. Aínda que hoxe o tipo de misivas mudou moito, aínda que hoxe se entregan maioritariamente envíos comerciais, facturas, extractos bancarios e cousas polo estilo…a figura do carteiro ou carteira segue a ser unha presenza agardada con expectación e ansia. Parabéns, pois a esta homenaxe a carteiras e carteiros, que non adoitan ser protagonistas de ficcións literarias nas nosas letras, ás veces aparecen como personaxes secundarias, mais como protagonistas… Parabéns a Santiago Lopo por non deixar caer no esquezo unha das ocupacións laborais máis importantes e decisivas para as nosas vidas. E, con todo, tan en perigo, pois, como se denuncia no romance, o servizo de Correos, década tras década, non cesa de minguar, habendo cada vez menos profesionais para atender cada vez meirande territorio. E que fique ben clara esta denuncia, consecuencia dunha deixadez política e mala xestión que nos trouxo a onde estamos. Ben clara e ben alta. A fin de contas, o primeiro salario que percibiu quen isto escribe, tamén correspondeu á substutución do carteiro que por quel entón, ano ´80, lle correspondía á miña parroquia.

                     Do contido do romance, do enredo que o nutre, case nada lles direi. Só que o protagoniza unha carteira substituta, unha carteira urbana. É desde os seus ollos que descubrimos os diversos escenarios polos que transita e que poderían corresponder a calquera urbe galega. E as diversas personaxes coas que se relaciona e mesmo chega a amigar, ademais dos pormenores relativos á súa función profesional. É doado de imaxinar. O que si lles quero dicir antes de nada, é que o romance está contado en capítulos breves, ou moi breves, de xeito que a lectura resulta moi áxil, téñase en conta que estamos a falar dun título que case chega ás 300 páxinas, e a axilidade na lectura é algo que se agradece moito. Tamén lles quero comentar que as angueiras e dificultades que a carteira ten que ir solventando mentres realiza o seu traballo, son moi verosímiles e dan boa idea das penalidades que estas e estes profeionais sofren cada día. Numeracións “caprichosas”, enderezos equivocados ou persoas que non queren recibir determinada correspondencia… velaí algunha da problemática que día tras día teñen quen enfrontar e solucionar o máis rápido posíbel

                     Alén diso, entremesturados coas incidencias do traballo, aparecen capítulos nos que se dá conta dos soños que ten a carteira protagonista. Estes soños están moi ben inseridos no enredo, de xeito que cando comezamos a lectura dun capítulo que é un soño, case nunca nos decatamos diso, de maneira que ao rematar a súa lectura ficamos sorprendid@s. Na miña opinión, isto é o mellor do romance, pois o enredo, por moito que queremos salientar a súa capacidade denuncia, non achega moita novidade ao agardábel.

                     Porén, o que menos nos gustou é o triste recurso de botar man do castelán para plasmar a diglosia. Triste recurso, porque é o máis doado; e porque en quen traballa coa expresión, como é un escritor, agárdase algo distinto e máis creativo que este hiper-realismo fácil e simple, que, por outro lado, tampouco é tan complicado evitar, de xeito que, por riba, resulta totalmente supérfluo ademais de dar unha imaxe diglósica da lingua vehicular do discurso. E, se ese era un obxectivo autorial….

ASDO.: Xosé M. Eyré

sobre A VELOCIDADE CRÍTICA, de Ramón Caride, en Embora.

LER PARA CRER

Título: A velocidade crítica

Autor: Ramón Caride

Editorial: Edicións Embora

A xente ten un problema de visíón, e, polo tanto un problema de percepción da realidade que a rodea, xusto cando a súa contorna expandiu límites agrandando horizontes até xeografías e culturas que hai décadas parecían non máis que exotismo. Non se trata dun problema de presbicia. Ou si. Ver, na función ocular, non se advirten problemas. Onde está o problema é que só ve parte da realidade, porque é o que lle amosan, porque é o que lle ensinan a ver, ou sinxelamente porque lle é o máis cómodo. Por iso precisa de quen lle forneza unha perspectiva cabal, e sen omisión interesiras, da realidade na que vive. De aí o título destas liñas librescas. Ramón Caride ofrécenos, máis outra vez, un título que nos axuda a conformar unha imaxe,un panorama do mundo que nos envolve, máis xusto. E crítico. Neste caso culmina a triloxía encetada con Terra queimada, contiinuado coas Historias (in)certas e culminado con esta A velocidade crítica que publica Embora, 35 relatos breves, a inmensa maioría non chegan ás tres páxinas completas, que non poden garantir exhaustividade, porque é imposíbel, mais si nos ensinan dúas cousas. Que é necesario o pensamento crítico, imprescindíbel, e que este se debe manifestar de xeito contínuo e veloz, tal e como se nos presenta a relaidade. Alén diso, Ramón Caride non necesita efectistas xogos estruturais, para sorpender, nin adobíos estilísticos para que a forza comunicativa sexa sempre intensa e tensa. Pura mestría narrativa. Porque cando hai algo importante que contar, nada do anterior é imprescindíbel nin necesdario, abonda con contalo. Un dos relatos, “Imaxes  e avoitres”, exemplifica moi ben canto acabamos de dicir, neste caso bota man da fotografía para facernos conscientes da necesidade de ver a realidade sen orelleiras que nos mediaticen a percepción.

                     Xa o dixera Cortázar e Ramón Caride recolle: a literatura debe tratar do insólito, porén que hai máis insólito que a realidade? (engadimos: cando non se nos permitiu/ofreceu a pisibilidade de contemplala en toda a súa extensión). E volvemos ao título destas liñas. Ler para crer. E non crer antes de ler. Pois a lectura permite e estimula o sentido crítico, que a vertixe en que se nos ofrecen as noticas do exterior (a nós) imposibilita e terxiversa. Nos 35 relatos deste volume tócanse temáticas que  van desde aspectos científicos, artísticos ou mesmo da realidae cotía, sen esquecer cousas tan evidentes como o fluxo migratorio (sobre o que pairan inxustizas políticas enormes), o acoso escolar ou a reivindicación da muller como ser intelixente, moito máis inteixente do que algúns queren crer aínda que fique en segundo plano. A faciana humanística presente en toda a obra do autor, nin debe ser esquecida nin entendida desde ningún tipo de restricións.. Pura mestría narrativa.

                     Desde o punto de vista teórico-crítico os textos de Ramón Caride achegan unha relación, entre a realidade e a ficción, de liñas difusas, de liñas que se superpoñen e se complementan. Desde este punto de vista cómpre valorizar o que entendemos como reivindicación realismo sen fronteiras. Que nos achamos dentro dos lindes realistas é innegábel. Porén é tanto o que vemos como o que non nos deixan ver, e a única oportunidade para sermos verdadeiramente libres époder acceder ao coñecemento da realidade sen ninguún tipo de fronteiras ou orelleiras interedadas.

                     Ramón Caride, xa coa anterior triloxía ( Exogamia, Endogamia, Singamia) deixou para a historia unha triloxía que só admite comparanza coa final de Álvaro Cunqueiro. Salvas sexan as distancias, o impacto en quen le a Caride Ogando é similar ao de cando liamos a Cunqueiro. Se Cunqueiro nos amosaba personaxes, caracteres, insólitos dentro do que era a realidade humana que nos fora transmitida e tiñamos como referente, neste realismo crítico de Caride obsérvase unha función similar, cunha importante puntualización: estamos no século XXI e a realidade que nos afecta é moito máis ampla e diversa, tamén máis confusa e meditizada.

                     Por se alguén boataba de menos recursos como o humor ou a ironía, que saiba que tampouco faltan. Mais, o importante é que este monllo de relatos non rematen como o primeiro deles, como chamadas perdidas.

                     Por iso, lean e crean. A literatura, cando falamos de literatura da boa, da imprescindíbel, sempre ensancha as fronteiras cognitivas de quen le, senón é puro pasatempo prescindíbel e momentáneo, casual. Ramón Caride leva moito tempo, moitas décadas, reglándonos literatura sen artificios pirotécnicos, pois xa o dixemos, cando hai algo importante que comunicar está demais calquera forma que distraia a lectura. O seu nome non é dos máis mediáticos, mais, para quen estea ao tanto da evolución da literatura galega actual, o seu nome é imprescindíbel.

ASDO.: Xosé M. Eyré

AUTOFICCIÓN, AUTOREFERENCIALIDADE E REALISMO: A ESCRITA DE NON FICCIÓN

Ler para crer, como di o título do programa de Francisco José Viegas na RTP (por se non o coñecen, aquí lles queda ligazón)

Na actualidade partillan preferencias lectoras na narrativa galega o romance detectivesco ( que a prensa e a propia promoción autorial queren facer pasar por xénero negro, e entón que fariamos con Á de mosca A. Malvar, O perfume de Patick Süskind, A esmorga de Blanco Amor e tantos otros? Negro-negrísimo?), o romance histórico ( que sempre está aí e nunca pasa de moda), a distopía, e últimamente, a autoficción desde que Berta Dávila deu á luz Carrusel. Porén, non exactamente querendo fuxir desta etiqueta senón esmerilar o concepto, témoslle lido declaración onde prefería o termo autoreferencialidade ao de autoficción. En definitiva estamos no que Truman Capote chamou narrativa de non ficción. Mais son tres cousas distintas que nos apetece considera emporsí.

A chamada narrativa de autofcción saltou á actualidade  desde que o francés Serge Dubrvovski empregou por primeira vez ese termo para refirse á súa novela Fils. Isto significa unha nova tentativa de achegamento ao que o realismo viña ofrecendo, fundamentalmente tratando de evitar os erros narrativos estratéxicos do realimo naturalista estilo Emilia Pardo Bazán, por sinal. Téñase en conta que o realismo naturalista proxectaba a súa visón sobre o mundo exterior coa finalidade de reproducilo coa máxima obxectividade; fronte a isto, a autofcción ou a autoreferncialidade, propoñen xustamente o contrario como ben demostra na práctica Berta Dávila, porque agora do que se trata é de volver a vista cara a dentro (enténdase ese “dentro” de maneira aberta, pois aí tamén van incluídas as proximidades do “eu”). Neste caso a verosimilitude, o pacto pola verosimilitude, non nos chega desde a pretensión de obxectividade, senón que é a autoreferencialidade ( a referencia ao propio mundo da autoría ) a que nos convida a entender o relatado desde o verosimilismo das propias experiencias autoriais, porque ninguén mellor que as autorías poden retratar o seu mundo.

Ben, se volvemos un chisco atrás, a novela de Serge Dubrovski non é, nin moito menos o primeiro exemplo de autoficción. A este respecto, a literatura está ben chea de autobiografías e non cumpriría mentar máis exemplos. Porén queremos deternos nun. Os evanxeos, desde o momento en que consisten na transmisión do que os evanxelistas viron e viviron, entran dentro destes parámetros. E, desde o punto de vista da teoría crítica resultan sumamente interesantes, toda vez que entrefrebadas co relato eutoexperiencial tamén se inclúen ficcións, pois así debemos considerar as parábolas.

Entendemos que non se trata de procurar un refuxio fronte ás “infinitas posibilidades do caos” (que diría Camila Assad) senón un relato de primeira man que pretende combatelas, de xeito que se establece un pacto autoría-lector que delimita a infinitude para restrinxila referenciando vivencias (propias ou achegadas) a quen escribe. Non podemos dar conta da visión individual obxectiva de todo o que hai no mundo (outra volta, ao estilo do naturalismo da Pardo Bazán) porque iso resulta imposíbel ao haber tantas tentativas de visións obxectivas como autorías pretendan tal cometido. E, neste punto, non podemos esquecer as “escrivivencias” de Conceição Evaristo, por canto demostran que non é narrativa a única práctica escritural en que se manifestan. A mesma obra poética de Berta Dávila cremos que, dalgunha maneira, tamén debería inserirse neste contexto. E tamén se poderían considerar aí A frecha do teixo azul ( de Eva Veiga) ou Hortensia (Medos Romero), por sinal, cómo mínimo e sen querer ofrecer visión histórica.

Evidentemente, no caso desta poesía, falar de ficción non só é unha aventura estrambótica senón que nos leva a reflexionar sobre a propia concepción do que se considera ficticio. E isto non está nas nosas mans, pois é cousa que só as autorías poden acometer verosímilmente. Se acaso se nos ocorrera querer tirar do fío ficticio na poesía, estaríamos nós facendo crítica-ficción.

Outra cousa é a auto-referencialidade. Abre novas potencialidades sen que o pacto de verosimilitude establecido con quen le se resinta en exceso. Mais agora as autorías non están obrigadas a seguir sen excepción o camiño marcado pola realidade do vivido. Inclusive se pode partir do apriorismo de que o que se vai ler é ficción, ficción que vai contar coas achegas oportunas de referencias ao vivido polas autorías, logrando así un estatuto de verosimilitude que se aproxime considerablemente ao da autoficción. E tamén ao revés, partindo da experiencia vital das autorías é posíbel inserir ficcións que axuden a explicar mellor certas cousas que coa simple descrición autoficticia ficarían sen aprofundamento necesario, por dicilo dalgunha maneira, ou nunha visión demasiado simplista da súa complexidade.

En boa parte, por iso existe a poesía, porque hai cousas das que só a visión poética pode dar conta.

Porque, a fin de contas trátase de construir textos dotados de coherencia e cohesión. Certamente, calquera discurso literario que non estea dotado de coherencia e cohesión (admitindo que ás veces é quen le o que as establece), fica coxo. Porén, a auto-referencialidade fai posíbel que coherencia e cohesión non sexan únicamente características internas do discurso, senón que se estende e proxecta sobre o marco referencial das propia experiencia vital das autorías. Se se quer, hai aquí tanta necesidade de sentir o discurso como prolongación do eu, de sabelo seu, como tamén necesidade de acadar a verosimilitude desexada para que o discurso non sexa tomado  como pasatempo e máis nada.

En palabras de Berta:

Albiscamos un fragmento do que o futuro pode ser, e temos na man o pasado que foi, pero o presente é un limbo indefinido. (…) a narrativa do que estábamos a ser (…) e só nos queda a posibilidade de analizar o que xa pasou e de especular co que pasará. Isto último é un exercicio case literario, e, mesmo entendéndoo así, semella difícil inventar algo, atreverse a avanzar.”

( Berta Dávila, Illa decepción, 85-86).

Constitúe a autoficción unha maneira de evadirse dos problemas que a creación ficticia (coherencia, cohesión e máis cousas) presenta? Escribir é máis que iso, non cabe dúbida. A cadencia, o ritmo, o fraseado, a selección léxica oportuna, a concepción do estrofado e da páxina como realidades inzadas de beleza…en fin, cousas que moitas autorías só preocupadas polo xogo estrutural na procura do clímax final adoitan esquecer, evitar ou non atender.

É certo que a autoficción simplifica o labor das autorías, porén só no caso da inventio.

Sen estar eximidas do traballo que a dispositivo conleva sempre para as autorías, a autoreferencialidade constitúe o avance máis significativo do realismo nas últimas décadas, sempre e cando a tal autoreferencialidade como aplicación literaria do eu non leve ao esquecemento de que o eu  non se entende sen o nós. E no que se entenda como nós xogámonos o futuro como realidade cultural, literaria e política diferenciada. Porque entón só seremos ficción

ASDO.: Xosé M. Eyré

crítica de NON MARCHES NUNCA, de Alberte Momán, en Medulia

NON O ESQUENZAS NUNCA

Tíulo: Non marches nunca

Autor: Alberte Momán

Editorial: Medulia

Resulta apaixonante e moi significativo que, ás veces, os discursos en teoría máis simples sexan os que máis quedan en nós e tamén os que máis nos obrigan a repensar a deriva do mundo e da vida en que estamos inseridos. Por sinal, un deses é Le petit prince de Antoine de Saint-Exupéry, ninguén ha ter a menor dúbida. E se lembro este título precisamente tampouco é por puro azar. Hai unha conexión moi clara coa novela de Alberte Momán. E moi simple. Nos dous casos un pequeno extraterrestre chega e xúntase cos humanos. Iso e que tamén ambos casos obrigan a repensar a deriva social que nos leva.

                     Xa de inicio, cómpre salientar que este discurso futurista de Alberte Momán, sitúase nun fulcro temporario tan escollido e ben seleccionado que permite á vez tanto a a ollada distópica futura como unha revisón crítica das pautas que dirixen a sociedade que vivimos. Non nos sorprende. Alberte Momán manéxase especialmente hábil neste tipo de enredos, a súa obra anterior así nolo confirma. Nese futuro existe unha familia integrada por dous pais e unha filla, Uxía, que levan unha vida a medio camiño entre o rural (achegada á natureza), representado por un dos pais, mentres que o outro pai, está máis achegado á “modernidade”; porén é unha familia que vive no rural. Na soidade do rural. Que xa non é futurismo ningún, pois esa soidade xa está presente en moitos lugares, cunha poboación envellecida que non ten doado desprazamento a núcleos urbanos. E é moito para pensar niso. Primeiro, porque a vida sen contacto directo coa natureza é imposíbel. Segundamente porque é a todas luces inxusto que, como acontece aínda hoxe, este tipo de vida sexa vista como inferior ou de menor rango e categoría social cá tecnócrata ligada á evolución a que os tempos nos levaron. Si, a vida no rural, ensuxa as aunllas de terra, e iso vese con desprezo cando non é máis que un sinal de que esa persoa traballa en contacto coa natureza e iso fai posíbel que aínda poidamos manter na nosa dieta produtos básicos e imprescindíbeis para a vida, desde o leite aos froitos da horta e demais cultivos. E, polo tanto, esa persoa de unllas suxas convértese en insustituíbel, mentres as finezas das manicuras son perfectamente intercambiábeis entre si. A man ruda agarima o máis precioso da natureza, fai posíbel a vida do que nos ha alimentar. A manicura só é testemuña de todo o contario.

                     Outro aspecto a considerar é o deses dous pais. A única presenza feminina realmente salientábel é a da cativa, Uxía; hai máis, porén non teñen a súa trascendencia, non representan o futuro. Porque eses dous pais coidan da que será o futuro, Uxía, que medra nunha soidade tan cruel como conmovedora…e mesmo natural, lóxica… Natural, lóxica…como o respecto pola diferenza, a asunción de que a diferenza nos fai únicos e ricos…

                     De primeiras puidera parecer que temos diante un discurso orientado a lecturas da cativada, pois a protagonista central é a nena. Mais non é así, a presenza de vocabulario culto indica para un lectorado adulto. Porque non é precisamente a cativada quen máis precisa reflexionar sobre a sociedade en que vivimos e á que nos diriximos. Non. Somos @s adult@s, que temos, nalgunha medida, capacidade de decisión, os que debemos reflexionar, imperiosa e decididamente, dunha vez por todas, xa…

                     Ben, pois a este mundo que vimos de comentar chega un extraterrestre, como en Le petit prince, e o importante pasa a ser a relación que se establece entre Uxía e esa nova forma de vida. Por fin, Uxía xa non está soa. E cabe reflixonar cara a onde imos se a única posibilidade de compañía vai ser precisamente a  dun extraterresrtre. Que non é tan extaterrestre, mais non lles vou desvelar a súa condición, seimplemente dicir que, finalmente, a súa presenza xungue este enredo coa fantasía galega máis tradicional.

                     Finalmente, non hai que esquecer que as ilustracións corren da man de Alberto Castro Freire. As ilustracións desta noveliña (antes chamaríalle novela breve) escrita para que non esquezamos nunca de onde vimos e  futuro que, de seguir así, nos agarda.

                     Iso. Para non esquecer nunca.

ASDO.: Xosé M. Eyré