a narrativa bilingüe xa está aquí, preparémonos…

Xa lles advirto que non me refiro a narrativa en edición bilingue, menos ca en poesía…porén algunha si hai. Non, refírome á narrativa de concepción bilingüe.

Explícolles. Eu xa tiña lido e comentado que Domingo Villar escribía os diálogos en castelán. Ben, en realidade el di “que lle saen” en castelán e despois os traduce. Porén, para poñelos en coñecemento de onde eu vou tirar as afirmacións que aquí atribuirei a Domingo Villar, direilles que saen do coloquio no que o pasado domingo (día 26) participou en TV2 despois da emisión do filme La playa de los ahogados baseada na súa novela, en galego A praia dos afogados. Lembro o título en galego porque no filme só se fai refeferencia á versión castelá. Ben, o filme e bastante discreto ( por usar un eufemismo), mais a min intersábame o coloquio que veu despois. Procurei no Youtube e non atopei nada, mais nesta ligazon de TV2 igual poden vostedes corroborar todo.

Comezarei dicindo que non me estrañou cando Domingo Villar mentou os seus dous autores de referencia: Vázquez Montalbán e Andrea Camilleri, son dous bos cabezaleiros, sen dúbida. Porén, o que si me deu que pensar foi cando dixo que Camilleri lograra o éxito escribindo dunha cidade pequena, Vigáta (Porto Empedocle, na realidade) do sur do Sicilia, e que el (Domingo Villar) se propuxo facer o mesmo, acadar éxito “internacional”, desde “a ría”. Normalmente, nestes casos, adoita dicirse que se quere chegar á universalidade desde unha lingua minorizada como é o galego. Mais non, el referiuse só ” á ría”.

Non sei canto leu el de Camilleri nin en que tipo de edcicións, en todo caso cómpre non esquecer que Camilleri en versión orixinal escribe en italiano, mais nun italiano no que introduce moitos termos sicilianos, mesmo unha personaxe, Catarella, é falante de siciliano e por iso comete erros ao traducir ao italiano. Así que a mención da lingua a que nós nos referimos non é só que fose o que nós agardabamos, estaba máis que xustificada.

Porén, vaiamos ao que interesa, noutro momento confesa que el escribe un capítulo e (inmediatamente) despois o traduce. Velaí teñen a narrativa bilingüe. Case tal e como se fose un letreiro deses que se poñen nas dúas lingua. Outra maneira mellor de concepción bilingüe da narrativa, non se me ocorre. Se cadrar, haina, mais o que aquí nos interesa é esta.

Cada autor ou autora ten o seu método de traballo, non o discuto. Mais pode ser ben revelador. Un inciso: no coloquio tamén partcipaban Pedro Feijoo e Arantza Portabales; Pedro Feijoo tamén falou do seu método de traballo, primeiro compón a novela en versión definitiva ( e, non creo que erremos: en galego) e despois ponse coa tradución; parécenos un método que cando menos non é de concepción bilingüe.

Porque, verán, isto xa pasou. A concepción bilingue do texto xa se deu na literatura galega, no tempo da lírica medieval, no seu esmorecemento. Por iso prenden nun as alarmas. Por esta concepción bilingue e polas manifestacións de Pedro Feijoo a prol dunha lingua sinxela e comprensíbel para calquera lector ou lectora. Que son moi parecidas ás dos poetas que se queixaban de que a lingua galega non a tiñan tan fresca ou accesíbel, non a dominaban tanto, como a castelá. Lembran?

Non é só xa que a literatura estea a piques de deixar de ser axente normalizador da lingua galega, que aínda falta. Lémbrese, por exemplo, o desleixo no uso da onomástica, tanto no texto como nos nomes das autorías. Non é só iso, que tantas veces temos denunciado. É que a literatura, de axente normalizador ( ou polo menos coadxuvante en moi alto grao) parece estar pasando a axente “estancalizador”, perdoen o neoloxismo, ou cando menos xa non contribúe ao engrandecemento cultural do lector ou lectora, só a que fique estancado nunha versión sinxela e non problemática.

Lembren. Isto que denunciamos na narrativa xa pasou na poesía. Pasou. E pasou o que pasou.

……………………………………………………

POST SCRIPTUM , XOVES 30.

E se hai quen non ve aí un problema…ese si que é un problema.

E outra cousa. O sábado pasado conversei cun autor ao cal , no premio ese que disque dan os lectores(de institutos) lle rexeitaron un libro porque o vocabulario era demasiado complicado. O centro onde eu impartía ten participado nese premio, e sempre leron os alumnos os seis títulos que se nos enviaban. Seis. Porén teño constancia de que non sempre len os alumnos, que hai veces que só len os docentes.

crítica de O VERÁN EN LUCENZA (Alberto Fortes, Xerais)

EN TEMPOS QUE FORON

Título: O verán en Lucenza

Autor: Alberto Fortes

Editorial: Xerais

“En tempos que foron” é a expresión galega correspondente á aquicoñecida expresión castelá (polo menos para @s que nos educaron na lingua mesetaria) “érase que se sera”. É dicir, é unha expresión para referirse a un tempo impreciso no que se supón que aconteceron cousas pasadas e difíciles de prescisar no tempo. Aquí empregámola a sabendas de que o relatado na novela de Alberto Fortes aconteceu na década dos anos 70 do pasado século. Para algúns/algunhas, que andamos ou xa sobrepasamos a cinquentena, os feitos nesta novela contados permanecen na nosa experiencia do vivido, se tivemos a sorte de vivir ese tempo na aldea, no rural. Porén, agora os tempos avanzan tan rápido, as cousas, as novidades técnicas, a forma de vivir muda tan ás présas que as novas xeracións (non digamos xa se son xeracións nacidas no século XXI) acantonaron nun lugar do esquezo aquilo que para nós era a forma de vida cotiá, ou é simplemente que esa forma de vida non lles foi transmitida por iso, porque os tempos avanzan que un/unha nin os dá seguido.

                     Se a alguén nov@ que merca o pan no súper, xa feito, ou ben só ten que metelo no forno eléctrico un tempo para que se coza, lles explicaramos todo o ritual para cocer o pan posibelmente se estrañaría. Dicirlles que primeiro hai que amasalo na artesa e darlle forma ás pezas, antes cóbrese a masa e déixase levedar, cóbrese, mentres tanto quéntase o forno con leña que previamente se foi procurar no monte, despois várrese o forno coa vasoira, lévase o pan e introdúcese no forno coa pá, e unha vez dentro ( xunto a moletes e algunha empanada ou inclusive algunha carne) déixase cocer un tempo (dependendo da quentura que levara o forno) para despois co amesma pá ilo retirando do frono e deixar que perda a calor que traía do forno. É como o lembro eu. Era unha festa que se repetía cada dúas semanas ou cada semana. Porén foi hai tanto tempo, hai xa tan pouca xente que siga facendo o pan na casa, que xa só queda nalgún lugar da nostalxia, un lugar caloroso, benquerido e especial da nostalxia do vivido.

                     Non é que calquera tempo pasado fora mellor. É certo que en calquera tempo pasado eramos máis nov@s e iso axuda moito. Porén si podemos dicir que, cando menos, era máis auténtico, era máis natural. E ben se ve na dura que tiñan aqueles pans e en como estes que mercamos súper bastante teñen con chegar a mañá.

                     Pois diso, desa memoria nostálxica dos anos setenta do pasado século, nunha parroquia chamada Lucenza (vaia, como o lugar no que eu me criei), onde xa chegara a electricidade mais aínda non os electrodométicos, onde o leite non se mercaba na tenda ou no súper, era recén muxido da vaca e íase por el nas caldeiretas, onde os cans aínda se chamaban Ney e os mistos eran máis frecuentes que os acendedores, dese tempo é do que escribe Albetrto Fortes nesta novela. En lugar do ritual de cocer o pan, o que aquí se nos relata é a experiencia da pesca, actividade lúdica fundamental mais tamén unha maneira de procurar comida, e cóntasenos como as troitas (agora sóltanas para que haxa pesca, daquela non cumpría, eran naturais) tiñan diferentes coloridos e formas dependendo do lugar do río onde se pescaran. E como se pescaban, pois non era o mesmo un día solleiro de verán no que non se move unha folla que un día de tronada que deixou as augas avoltas.

                     O tempo en que os víveres se gardaban en lacenas, a comida se facía en cociñas de ferro ( ou bilbaínas) e só cando había présa se usaban as de butano, e case sempre, en cada casa, había un cuarto “prohibido” , un cuarto no que non se entraba nunca, un cuarto secreto, como aquí hai. E os camiños aínda eran terreos e deseñados polas escorrentías da auga da chuvia, e as estradas eran poucas. Parece un tempo de pobreza, e non é que houbera precisamente folganza económica, mais había que comer e a froita era da horta e non do síper. Era un tempo máis natural, moito máis natural que o de hoxe. Aqueles veráns nos que a sega e a seitura ( e despois a malla) significaban momentos álxidos nos que a colaboración entre veciños era fundamental. Aquí non é que se fale moito delas, aperecen sega e seitura. Mais si se mentan outras cousas, como as festas patronais, que nas parroquias sempre había algún “lacazán” que só traballaba o xusto para vivir. E canda as festas, non esquezamos que o protagonista é un adolescente, ir procurar as canas das bombas de palenque que se botaban anunciando a festividade, canas que despois eran moi útiles na horta.

                     É esta unha prosa non só nostálxica, que xa o dixemos; unha prosa intimista, memorial, que nos devolve uns tempos que xa foron, mais que aínda habitan na memoria dos que os vivimos e lembramos con agarimo, coa calor do agarimo.

                     Por exemplo. Eran tempos onde había poucos autos e ás festas íase andando, e volvíase tamén. Logo chegaron os coches e remataron con aquelas viaxes a pé que eran inclusive máis divertidas que as propias festas.

                     Iso. Tempos que foron. Traídos a esta novela escrita con  paixón, con  nostalxia e coa pericia dun narrador sumamente eficiente. Mágoa de que a onomástica non sexa sempre galega.

                     Para a lembranza dos que os vivimos e ensinaza dos que non tiveron esa sorte.

ASDO.: Xosé M. Eyré.

a propósito de BIRIMBAO. POEMAS DE MI PARA TI (1937-1939)

A PROPÓSITO DE BIRIMBAO. POEMAS DE MI PARA TI (1937-1939)

Título: Birimbao. Poemas de mi para ti (1937-1939)

Autor: Celso Emilio Ferreiro

Editorial: Xerais

Cos textos póstumos hai que andar con moito coidado, con moito coidado. A non ser que o propio autor ou a propia autora deixen ben claro indicado que a versión a publicar é a definitiva, e que estaba na súa intención levar a cabo esa publicación…a non ser iso calquera publicación dun texto póstumo deturpa a imaxe que o a autor ou autora quixo deixar para o mundo, a imaxe e a mensaxe, a mensaxe e o corpus literario que o autor e autora ideou/creou/legou en por si. Por iso dicimos que calquera actividade, calquera cousa que signifique editar textos póstumos que o autor ou autora non deixou dito expresamente que quería publicalos…é un acto que incide e deteurpa a imaxe e mensaxe dese autor ou autora. Como sucede aquí.

                     Non cabe dúbida de que atopar textos inéditos sempre é unha ledicia. Outra cousa é que eses textos teñan que ver a luz, por moita que sexa a importancia que ese autor ou autora tivo nas nosas letras. Como sucede aquí. Se a un lle mandan nomear os escritores (ou escritoras) máis importantes do século XX, temos moi claro que en lugar preferente citariamos a Celso Emilio Ferreiro, que  non foi só un poeta socialmente comprometido, combatente contra a “longa noite de pedra” e moi claramente inserido na defensa da cultura galega. Foi iso e moito máis, un poeta moi completo. Inclusive foi el mesmo quen finiquitou a poesía de combate social que lle dera tanta sona con Longa noite de pedra, publicando un libro de temática amorosa, integramente de temática amorosa: Onde o mundo se chama Celanova. Mais non é a intención destas liñas afondar na figura senlleira de Celso Emilio Ferreiro, senón comentar a cerca da edición deste poemario póstumo que sae á luz agora en Xerais.

                     Porén, xa o avanzamos, non  imos dicir moito sobre esta poesía que agora ve a luz. Simplemente que se trata dun poemario de mocidade, escrito en plena Guerra Civil, e en castelán porque en galego era moi perigoso escribir naquel momento e aínda despois. O mesmo Xavier Ferreiro Loredo, autor da edición crítica, da introdución e notas, acha certa inxenuidade primeiriza (20) neste poemario e mesmo o cualifica de “irmán menor” (19). É dicir, que literariamente non achega nada ou case nada á poesía de Celso Emilio. Non faltará, imaxinamos, quen queira ver trazos do posterior Celso Emilio, por exemplo temáticos, porén, o que se di novidade nós non achamos nada parecido. Xa sabiamos que Celso Emilio se iniciou como poeta en castelán, con Al aire de tu vuelo (poesía escrita entre 1938 e 1940), así que este Birimbao tampouco resulta siginificativo por iso. Porén, posteriormente Celso Emilio decantaríase pola lingua galega como vehículo de expresión, moito máis acorde co seu ideario político ( foi membro fundador da UPG).

                     Na nosa opinión, concretamente este Birimbao, non temos dúbida de que Celso Emilio nunca quixo publicalo, dálo á luz. Xavier Ferreiro nunca indica que esa intención estivera nos propósitos do poeta e as causas polas que non puido publicalo. É máis, se se pensa un chisco, Celso Emilio Ferreiro tivo uns 40 anos para pensar se quería publicar ou non ese poemario. E non o fixo, nin temos constancia de que quixera facelo. E se non o fixo, iso quere dicir algo. Quere dicir que non estaba na súa intención. Que máis ben estaba lonxe da súa intención, pois non hai referencia a el posteriormente. Por iso non damos adiviñado a verdadeira razón desta publicación. Non cremos que sexa suficiente con que a meirande parte sexan poemas inéditos ( andan a redor da cincuentena), nin tampouco que o mesmo Celso Emilio, cando escribiu estes poemas, os individualizara mesmo  con portada propia e todo.

                     Xa o dixemos, tivo moito tempo para publicalos se quería. E non o fixo. Iso debe ser motivo suficiente como para non alterar artificialmente agora o seu corpus literario, de maneira contraria (mentres non se demostre o contrario) á súa vontade.             O libro ofrece tamén outros materiais, cartas, fotografías…nada que nos faga mudar de opinión.

ASDO.: Xosé M. Eyré

crítica de O TATUADOR DE AUSCHWITZ (Heather Morris, traduce María Alonso Seisdedos, en Xerais)

AMOR EN AUSCHWITZ

Título: O tatuador de Auschwitz

Autora: Heather Morris

Traduce: María Alonso Seisdedos.

Editorial: Xerais

Cando era novo, devecía por calquera texto que puxera ao tanto do que en vardade sucedera nos campos de exterminio nazis. Mais entre que un era mozo e non tiña quen o orientara, que era no Madrid de mediados dos setenta, e que aínda a censura se facía notar -vivín alí desde o 74 até o78- moito, eran poucas oportunidades as que tiña. Peor se a iso engadimos que non son quen de lembrar nin unha soa libraría naquel Madrid. Eu surtíame de lecturas na Feira do Libro que abría entre Atocha  e o Retiro, principalmente ensaio e poesía. Mais todo o relativo aos nazis e os campos de exterminio tiven que lelo en reportaxes, non de diarios – ABC e Ya eran aos que maioritariamente estaban subscritos naquela casa moi maioritariamente facha onde traballaba meu pai e eu podía ler cando os debotaban. Porén todo chega, e agora que xa todo o meu cabelo é branco (daquela comezara xa a ser) vou tan farto de ler as atrocidades que os nazis cometeron nos campos de exterminio que ningún libro me engade nada novo, a non ser a confirmación das atrocidades innúmeras e cada cal máis inhumana que cometeron; e teño un nó no estómago, de raiba e noxo que me condiciona a ler nada novo sobre esa temática ( que algúns teñen a soberana cara de negar, ollo!).

                     Por iso, cando abrazo esta lectura, esta novela de Heather Morris tarducida (como sempre con pericia) por María Alonso Seisdedos, o sentimento interior é duplo: por un lado sei o que pasou nos campos de exterminio por lelo multitude de veces, e máis concretamente neste de Auschwit-Birkenau; e por outro aliméntame a esperanza de que sei que vou ler unha historia de amor. Unha historia de amor no medio da desolación, da humillación constante, do exterminio constante (mental e fisicamente levado a cabo). Unha historia de amor de dous, un home e unha muller, dos poucos que sobreviron en Auschwitz desde o principio deica o remate. Dise que alí morreron máis dun millón de persoas, case todos xudeus, mais tamén doutras etnias. E tamén teño entendido que foron uns 700 os que os rusos liberaron cando se fixeron cargo do sitio, mais hai que ter en conta que moitos (non se sabe cantos) fuxiron de alí en canto os nazis abandonaron o lugar, por iso os que atoparon os rusos eran enfermos ou persoas que non se podían valer para andar.

                     Ben, pois o que lemos aquí e a historia de Lale, xudeu eslovaco, e Gita. Lale era o tatuador de Auswitz-Birkenau ( o campo tivo máis de trinte satélites coa administración centralizada en Auschwitz), e, desde o momento en que tatúa o número correspondente no brazo de Gita sabe que esa vai ser a súa muller de por vida. E, valéndose de que Lale ocupaba un posto de traballo dos de “confianza” ( gozaba de cuarto propio e mellores e máis abundantes racións de comida), coa axuda dun vixiante “amigo” ( co cal podía falar e se facían favores mutuamente), consegue poñerse en contacto con Gita. E alí, na monstruosidade daquelas instalacións que Lale comezou axudando a construír, entre todo aquel horror, entre toda aquela inmundicia moral humana, logran vivir unha historia de amor. Dela non lles vou contar máis nada. Agardo que lles abonde o dito por se se deciden a lela a partir da temática da novela.

                     E con isto quero dicir que o que non van atopar en O tatuador de Auschwitz é unha memoria fiel das atrocidades cometidas polos nazis alí. Por iso, esta novela, publicada no 2018, despois da morte dos dous protagonistas centrais, recibiu críticas que non son de estrañar. O mesmo Lale tiña medo de que o consideraran un colaboracionista cos nazis, e por iso quixo que só se publicase á súa morte. Porque a novela parte diso, do que lle contou Lale a Heather Morris, ao longo de sucesivas entrevistas. Quere reproducir fielmente o que pasou en Auschwitz, mais desde a perspectiva dun preso con privilexios, o que o leva a ter unha vida máis folgada, afastado da crueza da realidade do que realmente sucedía, e que moitas veces só coñecía de oídas ou porque tiña moi claro para que servían determinados edificios ou zonas. E si, o horror do exterminio está presente tamén, non podía deixar de estalo, mais desde a perspectiva sinalada anteriormente.

                     E, tamén, quen queira ler unha historia de amor, ademais unha historia de amor xurdida en circunstancias nada favorábeis a iso, aquí ten unha historia de amor inesquecíbel, acrecentada coas declaracións do fillo, por exemplo, de Lale e Gita e outros contributos dispostos no remate da novela. Alén diso, o que hoxe é a novela foi primeiro un guión cinematográfico (eido no que se movía a autora, da cal esta é a primeira novela) e pasou por diferentes fases deica chegar á novela que hoxe é. Unha novela que axiña acadou éxito internacionalmente, mais que é unha novela primeiriza e tamén se fai notar ( por exemplo, o paso do tempo é algo que podía estra mellor tartado, certamente alí dentro tofos os días eran iguais, e aínda que se dá conta do paso das estacións, todo se supedita á historia de amor, ao cotián desa historia de amor, e cando se dea conta do paso do tempo o lector ou lectora xa tivo que supoñer que iso sucedera, o que non sabe é en que magnitude).

ASDO.: Xosé M. Eyré

banda sonora de MARCO LIVORNO (Mario Regueira, Caldeirón): a rebeldía

Sempre está aí. Desde esa primeira cita de Cristiano Lucarelli: ” Una spsesa per me, un regalo. Ci sono giocatori cha si fanno la Ferrari, lo yacht. Ecco io con questi soldi mi ci sonno comprato la maglia del Livorno”. A rebeldía. O non aceptar a realidade como algo que non se pode modificar, e loitar polos soños.

E despois, no texto que introduce a poesía no eido da ficción, si aparece a música. Non é grande a listaxe de música desta banda sonora, mais si é moi importante na caracterización da personaxe e deixa ben clara esa actitude de rebeldía que aniña no fondo do poema e na obra de Mario Regueira.

Comeza mencionando a Senza Sicura. O título que menciona é “Nel buio illumina”, nós non atoapmos esta canción e no seu lugar escollemos este “Figli della Patria”

Despois, a quen menciona é á Banda Bassotti. Tampouco dá título. Deles é este “Amore e Odio”

Da mesma Banda Bassoti, esta “Fischia il vento” que tamén menciona, canción mítica da resistencia italiana.

E da mesma Banda Basssoti, tamén a popularísima “Bandiera Rossa”, ese himnno socialista-comunista que despois se popularizou.

E tamén da Banda Bassoti, esta Mockba ´993.

Finalmente esta “Urbana Legio Omnia Vincit” de Renato Russo.

Non sen esquecer que antes menciona a canción “La Solitudine”, que nós escollemos na versión de Leila Pinheiro e Renato Russo.

crítica de MARCO LIVORNO, de Mario Regueira, en Caldeirón

MARCO LIVORNO OU A POESÍA TOTAL

Título: Marco Livorno

Autor: Mario Regueira

Editorial: Caldeirón

Reflexionei moito sobre o título que ía poñer a estas liñas sobre o Marco Livorno de Mario Regueira. Premio Illas Sisargas de Poesía Erótica. E finalmente quedei con este porque creo que é o que mellor reflicte as moitas polaridades que reúne a poesía que aquí nos deixa Mario Regueira, nun dos mellores poemarios que nos deixou o ano pasado, nun dos poemarios máis intensos que lin nos últimos anos. Nun dos poemarios máis intensos que lin nos últimos anos desta poesía galega que é, sobre todo, unha poesía lírica, tan fondamente lírica que parece que non houbera outra fronteira poética porque as excepcións a isto son moi poucas e nada doadas de procurar.

                     Comecemos por dicir que se trata dun poemario ficción. Si. Un poemario ficción, esas dúas palabras que xuntas poucas veces se atopan. E este é un poemario ficción que, curiosamente, desde o inicio nos sitúa na realidade, na realidade combatente, na realidade socialmente comprometida, porque Livorno non é unha cidade calquera da Italia, é unha cidade estreitamente ligada á esquerda política, se non errramos mesmo alí naceu o Partido Comunista Italiano. Un poemario ficción que nos trae á realidade desde o mesmo título, xaora. E despois, nas palabras preliminares do autor, onde se dá conta da ficcionalidade deste poemario, rescátase a figura de Cristiano Lucarelli , xogador de fútbol que renunciou a moitos cartos por xogar no equipo dos seus amores, e que, nun partido internacional coa seleccción italiana, despois de marcar un gol exhibiu unha camisola coa foto do Che Guevara. Nunca volveu ser seleccionado. Tamén hai que dicir que non nos é nada alleo este feito. Aí está o que lle aconteceu ao inesquecíbel Paínho, que lía a Dostoiewski e se efrontou aos fascistas da selección española. Moitos anos despois lembramos o caso de Otero, tamén céltico, que non foi internacional por ser independentista. Por lembrar dous casos e entre nós, porque en Catlunya e Euskadi hai máis.

                     Eis logo un poemario ficcional para devolvernos á realidade, a unha realidade que é a da poesía socialmente comprometida, unha actitude que botabamos de menos é é fulcral, ou transversal, nos discursos literarios de Mario Regueira.

                     A chegada a Ferrol, e despois a estadía de Marco Livorno, que é personaxe inspirada e indisociábel de Lucarelli, é o centro do  poemario de Mario Regueira. Realmente, mais ca centro, é o poemario enteiro, porque os poemas que imos ler son as lembranzas que Marco Livorno deixou nunha cidade como Ferrol, concretamente nun bairro do extrarradio, porque despois de xogar pachangas pasaba polas camas ou polas sábanas de moita xente. Tamén era un conquistador, esa fama que tanto teñen os italianos. E aí volvemos á polaridade lírica. Non son estritamente pomas onde o sexo ocupe todo o poema, nin a meirande parte do poema, direi. Mais sempre está presente, non só como unha comuñón de corpos na procura do pracer, senón tamén coma unha vía de fuxida ou procura liberdade. E, sempre que isto acontece, e dunha maneira que non procura protagonismo, sempre están aí a tenrura, a nostalxia, a melancolía. O da nostalxia era algo agardado, loxicamente. E cando se len os poemas, da man desa nostalxia (se se quer), da melancolía, o lector ou lectora chegará a coclusión de que aí, nese sexo compartido, tamén houbo tenrura, tamén.

                     Amor, raiba: dous sentimentos que Lucarelli deixou en herdanza coa súa pasaxe e estadía ferrolás. Bandeiras vermellas e paixón. Palabra clave: paixón. Primeiro, a paixón polo balompé, a paixón polo futbol de barrio, o máis democrático e participativo. O fútbol, outro tema que na nosa poesía tamén é novidade. Mais tamén a paixón inherente á loita política a prol dos desfavorecidos, que non só se leva a cabo por motivos do lóxica política, de irmandade, do solidariedade. Tamén é aconsellábel a paixón para ser quen de non abandonar a loita, porque a loita política esixe moito esforzo e dedicación. E, por suposto, a paixón relativa ao mundo do sexo, que tamén é o mundo do amor, e non só hai poemas aquí onde o sexo aparece, tamén hai poemas onde o obxectivo é o amor.

                     E non podemos rematar esta crónica libresca sen referirnos a outro aspecto que, de poesía tratándose, adoita pasar desapercibido ou polo menos é pouco mencionado. E refrímonos a calidade técnica que amosa este poemario. Cousas como a concepción do verso na aplicación do ritmo máis convinte. O mesmo que acontece coa estrofa, deica chegar a ese pouso climático que nos reserva o remate, e que nos convida á reflexión e tamén á ensoñación. Reflexión e ensoñación, tamén dous conceptos indisolúbeis nesta poesía de Mario Regueira.

                     Lembremos, recapitulemos: é ficción, é poesía, sendo ficción remítenos á realidade, escríbese desde a nostalxia (que tamén é ficiticia, ou cando menos non é a habitual), desde a melancolía, e desde aí chegamos á tenrura, mais tamén hai paixón, paixón amorosa-sexual e paixón política ou socialmente comprometida, alén da futbolística. Non é pouco. A poesía total.

                     E mesmo cabería falar da música, da participación da música. Que tamén está aí. Non é que se manifeste xustamente nos poemas ou preferentemente nos poemas. Xa está aí desde as palabras prelimares en que Mario Regueira nos presenta esta ficción poética. Mais, como temos intención de facer outra entrada coa banda sonora deste poemario, deixarémolo aí

ASDO.: Xosé M. Eyré

a literatura na desgaleguización da Galiza

Escribiuse moito e debateuse moito no papel da literatura á hora de conformar como pobo se seu, como nación. Mesmo creo lembrar que Ferrín dixo algo así como que a literatura é/era o único eido onde Galiza se manifesta libre. Algo así. Xa hai tempo. Porén eu teño as miñas dúbidas, ou os meus temores. O que escribín na entrada anterior e que tanto se comentou non obedece a outra cousa, nin é algo que non tivera dito/escrito desde hai ben tempo. Paréceme importante reflexionar sobre isto agora, cando as cousas igual aínda teñen amaño, e non cando xa pouco se poida facer. A través dalgúns exemplos, porque ser son ben máis. Mais hoxe imos falar doutra cousa que ten que ver con isto, claro.

Foi ben sonado aquilo que dicían os fachas de españolizar Catalunya. Mais iso, españolizar, non é algo que fique reservado exclusivamente aos cataláns. Tamén ten que ver con Euskadi, realidade social que coñezo pouco mais non creo que disto se vexan libres. E, naturalmente, con nós, coa Galiza. Si, con nós tamén, e non é cousa puntual, de agora, do momento. Simplemente é a estratexia que o PP vén levando a cabo desde sempre. Fraga pretendía neutralizar a literatura galega coa súa estratexia de asimilacionismo ou apropiación indebida. Non dubidada na súa teima, tanto se tratara de Alfredo Brañas (que pouco se fala del ultimamente, no que vai de século) ou de Manuel Rivas. Lembro ben cando premiaran a Manuel Rivas polo Que me queres amor?, sacando peito como o que máis e poñendo polas nubes a literatura galega, que daquela non deixaba de medrar, tamén é certo. E de aí pasouse ao odio de Feixó. Feixó odia todo o que teña que ver coa afirmación de Galiza como pobo diferenciado. E odia fondamente a literatura galega. De nada serve que se fotografara coa última novela de Berta Dávila, era para unha foto, máis nada. O seu plan é acabar coa literatura galega. E o ataque orzamentario ao CDG non é fariña doutra muiñada. Non, está no mesmo plan.

Porque o certo é que Feixó condenou á literatura galega a competir en inferioridade de condicións no mercado. Dicindo iso de que estaba moi subvencionada e tal e tal. Mentira. mente moito. Tamén a literatura en castelán está subvencionada, sen ir máis lonxe. E non quedou aí, fixo todo canto puido contra o libro escolar en galego. Ten a rede de bibliotecas baixo mínimos, cada ano son menos e peor atendidas orzamentariamente. Quen lembra que o orzamento para bibliotecas medrara? Xa choveu diso E tantos exemplos máis que se podían poñer.

Dito con outras palabras, que aínda siga existindo a literatura galega é algo que me marabilla e que me dá forzas para seguir adiante. Si, segue existindo, mais como? Velaí a pregunta clave. Non son editor, non teño a man os datos da edición en galego dos últimos anos, mais seguro que non erro se digo que as tiraxes das edicións baixaron, xa non son as mesmas que eran. E non esquezamos que o grande nicho de mercado para as casas editoras que é a LIX ou literatura de institutos, esa tamén está seriamente ameazada, co galego varrido do ensino nas cidades; non só nas cidades, tamén hai pobos onde resulta difícil escoitar moz@s a falar en galego. E, se non hai falantes tampouco hai lectores, porque demostrado está que atraer lectores en galego desde o castelán é tarefa imposíbel ou cando menos excesivamente minoritaria. Se alguén creu niso pode ir esquecéndoo.

Os clubs de lectura son quizá a mellor esperanza que ten o libro en galego.

Porén volvamos ao rego. O papel da literatura galega na desgaleguización da Galiza. Que está en marcha, igual que a eucaliptización ( da que tanto se fala hoxe) tamén é ben vella, cumpriría lembrar o enfrontamento que tivera Manuel Rivas con Fraga precisamente polos eucliptos, fora nos noventa senón lembro mal.

O papel da literatura na desgaleguización. Ao meu ver resulta fundamental, unha vez que acaben con ela terán vencido. É o que penso eu e por iso me alarmo. Nunca necesitou máis a literatura galega a escrita militante como agora. A escrita realmente comprometida. E se comezamos por abandonar a normalización das autorías en galego, mal imos. Xa dixen, onte puxen uns poucos exemplos; son ben máis. E se continuamos reducindo o tempo de impacto das novidades en lingua galega porque á vez saen as traducións ( ou uns meses despois), pois tampouco axudamos nada. Nada. Pola rede teño visto algún blog en castelán que le as novidades en galego pero recomenda agardar a que saia a tradución. E casos de xente que se nega a mercar a edición galega sabémolos ben porque nas feiras estamos cans@s de velo.

Non sei. Prefiro pecar de excesivamente preocupado a ter que arrepentirme despois. E, desde logo non o tomo a broma, como vin que se fixo polas redes sociais ( espazo tan proclive á ironía e a retranca). Nin creo no papel das traducións á hora de conformar o canon galego, á hora de canonizar (como pensa, imaxino, algún autor que citei onte). Sei que sucede, polo menos promocionalmente. Porque esa é outra. Que literatura exportamos? De primeiras cabería pensar ( así o farán no mercado receptor, creo eu) que se exporta do melloriño que temos. Mais, na miña opinión, non é así na maioría dos casos, simplemente é literatura (narrativa) de entretemento.

E o día en que unha literatura sexa só literatura de entretemento, esa literatura ten os días contados. Porque a literatura nin naceu como entretemento nin se debe conformar con tal.

Sempre houbo quen dixo que a literatura galega non podía ser “nacionalista”, por dicilo dalgunha maneira. Exclusivamente non, niso estou conforme, é un suicidio. Mais que alguén me explique se a literatura italiana, a francesa, a castelá, a portuguesa…calquera das que temos arredor, por exemplo, que alguén me explique se esas literaturas non son “nacionalistas”, por dicilo dalgunha maneira. Ten que haber de todo. A diversificación temática da narrativa galega foi un logro e unha realidade desde os oitenta (con precedentes xa nos setenta), pero a literatura militante segue a ser fundamental, cada día máis, polo que a deriva que levamos nos ensina.

Compadezo ao lectorado receptor destas traducións e autotraducións que só teña esa imaxe da nosa literatura e non saiba nada de Novoneira, por exemplo.Unha vez preguntei nas redes sociais que era preferíbel: ter boas críticas ou moit@s amig@? Hoxe non repitiría a pregunta. Unha boa axencia, unha boa rede de contactos fóra da Galiza, iso é o que importa, e moit@s amig@s que te poñan polas nubes.

E que quede claro, mentres teñamos literatura propia teremos pobo diferenciado. Do resto só seremos uns asimilad@s máis.

exemplos e malos exemplos na literatura galega

Despois de ler este artigo de Marta Dacosta sentinme un chisco aliviado: Vaia, non estou só nas miñas protestas, pensei, porque comparto totalmente o que di Marta. Non só o comparto senón que a miña intención nestas liñas é ir un pouco máis lonxe. Ela non o di, mais eu estou seguro de que se refire a Pedro Feijoo e a súa colaboración no Faro de Vigo en castelán.

Ben, xa dixen que a miña intención é ir un un pouco máis lonxe. E tamén é certo que na literatura galega non escasean exemplos que lle dean a razón a Pedro Feijoo, comezando polo mesmo Manuel Rivas e sen termos que botar a ollada atrás- se ben é certo e hai que dicilo, Rivas escribe para Madrid)- a outros ditatoriais tempos nos que non era doado que te deixaran escribir en galego na prensa diairia. Porén xa non estamos no século XX nin na ditadura. E quen se dedica á literatura galega debe observar un compromiso lóxico coa lingua e a cultura, simplemente por ser coherentes co leitorado en galego que os arroupa, por lóxica ( se se quer).

Porén, na literatura galega de hoxe esta falta de compromiso comeza xa co mesmo nome co que se asinan as obras. E velaí temos ao mesmo Pedro Feijoo, Domingo Villar ou o mesmo Jorge Emilio Bóveda, que asinan en perfecto castelán (exemplos disto non lles han faltar na literatura galega, comezando polo mesmo Otero Pedrayo, por exemplo). É moi frecuente nas miñas críticas que me queixe do desleixo con que os autores ou autoras tratan a onomástica galega, si, mais o certo é que é por aquí por onde hai que comezar, polo nome co que asinan as súas obras. E cando é así eu sempre lembro o nome de Xabier P(uente) DoCampo, exemplo de tantas cousas, entre elas de compromiso coa cultura galega.

Non deixa de ser curioso como ese compromiso onomástico se traslada despois a outros eidos da escrita. Por exemplo, ben sabido é que Domingo Villar seica escribe os diálogos en castelán. Por exemplo, ben sabido é que Pedro Feijoo procura nas súas novelas un léxico plano, que non teña o lector ou lectora que coller o dicionario. E mesmo teño advertido nas redes sociais que, por favor, non se utilice o dicionario en liña da RAG, porque ten poucas entradas, porque ás veces admite castelanismos ou porque na conxugación verbal usa uns nomes para os tempos verbais que son máis propios do século XX ca deste en que estamos. E, teño para min, non son poucos os autores e autoras que botan man del.

Mais isto aínda non é nada, queremos dicir que hai máis, o que si podemos tomalo é como exemplo dunha deriva na literatura galega que non leva a nada bo. Isto non é todo. Porque despois está esa teima en autotraducirse ou publicar en castelán á vez que en galego ou pouco despois de publicar en galego ( no mellor dos casos). E, outra volta, exemplos non lles faltan. Volvamos ao caso de Manuel Rivas. Aínda que tamén é certo que todos eles xuntos non chegan á altura literaria dun capítulo de Manuel Rivas. Non se traducen ou autotraducen polo seu valor literario. Non. Na miña opinión detrás desa teima non hai outra explicación que a económica, non queren desaproveitar un nicho de mercado que teñen á man. Velaí a explicación. Sendo, aínda por riba, que as edicións en galego manifestan unhas eivas, erros ou grallas que despois na tradución se autocorrixen ou os tradutores ou tradutoras corrixen. Isto foime negado pola mesma Arantza Portabales cando o manifestei na miña crítica, e seica en castelán tamén ten esas grallas. Non o comprobei.

E xa non é só que esta prática da autotradución, da tradución e publicación en castelán sexa algo que se está estendendo en demasía, na miña opinión. Xa dixen que nin sequera se trata de obras literarias notábeis ou sobresalientes. Non. Son normaliñas. Aínda que despois as mesmas casas editoras en galego procuren enaltecer o discurso destes autores e autoras, que o negocio é o negocio. Porque tamén a mesma crítica é cómplice desde o mesmo momento en que cala, compadrea ou comadrea cos autores ou autoras e non para de darlles palmadiñas nas costas. Iso tamén é certo e non se pode negar.

Xa dixen que a miña intención era ir un pouco máis lonxe e penso que o conseguín. Que do dito ben se pode colixir que hai autores e autoras que usan a literatura galega como nicho de mercado, como negocio, se se quer. Nos oitenta era moi frecuente aquilo de dar listaxes de nomes, e nos noventa tamén se practicou, teremos que volver a iso e dar listaxes de peseteiros/pesetairas?

crítica de DESERTO GARCÍA (Jorge Emilio Bóveda), en Galaxia.

A GALIZA AVELLENTADA

Título: Deserto García

Autor: Jorge Emilio Bóveda

Editorial: Galaxia

Vén sendo unha realidade inconstetábel que a Galiza interior avellenta cada día que pasa máis, moi poucos son os concellos de Lugo ou Ourense (agás as dúas capitais) que non perden poboación ano tras ano. E o peor non é xa o que se viva desde pobos que son cabeceira de concello aínda que tamén eles perden xente, non, o peor vívese nas aldeas, onde non hai tantos servizos e a convivencia veciñal se volve absolutamente trascendental, sobre todo cando os únicos habitantate son só uns poucos vellos e vellas. Un, que viu como aldeas grandes estaban cheas de xente e tamén xente nova, ve agora como nesas mesmas aldeas só fican algúns vellos e vellas que, en morrendo eles e elas, deixarán a aldea completamente deserta.

                     É esta unha crúa realidade que literariamente nos chega da man de Jorge Emilio Bóveda nesta súa nova novela que agora publica Galaxia, Deserto García. En realidade Deserto García alude a Desiderio García, garda civil prexubilado que decide marchar vivir a Loirás, unha aldea onde ten unha casa en herdanza. Deste xeito convértese no elemento que desfai o estado de cousas que deica o momento impera en Loirás, e sen que o mesmo Desiderio dea mostras de querer integrarse na comunidade humana que é a aldea, senón todo o contrario, non pretende outra cousa que desertizar a súa propia vida, deixala a ermo, para así estar máis tranquilo, de aí o título. Porén, máis que Desiderio, a auténtica protagonista é a aldea, unha aldea onde os papeis que xogan os seus habitantes están definidos, e á que chega Desiderio como unha novidade que fai perigar ese status quo. O status quo dunha aldea que centraliza a súa actividade, a súa vida social, arredor do bar-tenda que rexentan os Maceira.

                     A novela está concebida para dar conta dese avellentamento, non hai ningunha personaxe moza, absolutamente ningunha. Só quedan algúns vellos e vellas e unha familia que restaurou a súa vivenda e só acode en fins de semana e festivos. E, á vez, tamén está concebida como unha especie de remedo do far west, daquelas novelas pulp que liamos cando eramos novos, de M.L. Estafía, Clark Carrados etc. De xeito que nos é imposíbel non lembrar A morte de Frank González ( Xosé Ferández Ferreiro, 1975), aquela primeira tentativa de novela de quiosco e far west que, porén, resultou unha peza chea de literatura, non exactamente o que se agardaba para unha novela de quisco mais chea de boa literatura. No caso que nos ocupa, ese trasfondo pulp da novela do oeste déixaa xa entrever o propio discurso ( o can Django, por exemplo). Un discurso onde o máis salientábel é a retranca e a ironía que ás veces se deixa ver nos diálogos das personaxes, uns diálogos realmente atraentes que, porén, no comezo sobre todo, tamén merecerían unha mellor redacción ( ou menos deleixo), cousa que se vai solventando segundo un vai lendo. Mesmo a propia lonxitude dos capítulos (breves) e a súa numeración lembran o pulp-western.

                     Porén xa dixemos que é a aldea o auténtico fulcro narrativo da novela, para alén da Deserto García, ese ser solitario a máis non poder, e as ameazas que recibe. E, nesta aldea, hai personaxes ben configuradas e singularizadas, como Alda dos Sambreis, por exemplo, mais tamén hai outras moitas que adoecen precisamente de mellor singularización. Iso pode deberse a que non teñen moito tempo nin moito espazo para se manifestar e que o lector ou a lectora perciban claramente a súa singularidade. Non porque os capítulos son curtos e a novela agradecería un tratamento máis a fondo da trama. Esa trama da Galiza avellentada, do acontecer nunha aldea de hoxe, onde as relacións interpersoais non son unha cousa puramente do momento, senón froito da historia que traen detrás as personaxes, incluído o propio Deserto García, e que vai condicionar o desenvolvemento dos feitos.

ASDO.: Xosé M. Eyré

crítica de A CASA XUNTO AO VOLCÁN (Xosé Ricardo Losada, Galaxia)

CARA Á SUPERMULLER?

Título: A casa xunto ao volcán

Autor: Xosé Ricardo Losada

Editorial: Galaxia

A literatura sempre foi un grande campo de experimentación sociolóxica. Ou nós sempre o cremos así. O conto é que a literatura, sobre todo desde século XX pero xa con precedentes moi claros por exemplo na Modernidade, sempre ofreceu inmensas posibilidades de cara a que a ficción servira como campo onde criticar valores ( ou, simplemente, realidades) sociais e ofrecer alternativas. Entre esas alternativas está a de xogar a propoñer cousas novas, por moi “imaxinativas” ou “fantasiosas” que parezan. E, se non, velaí o mesmo Quixote, as Viaxes de Gulliver, ou un Jules Verne que propoñía cousas novidosas para época e que hoxe son do dominio cotián.

                     E así, cunha ansia innegábel por experimentar dentro do eido ficticio coa teoría nietzcheana do superhome ( así concebida, mais agora protagonizada por unha muller) naceu esta novela, Unha casa xunto ao volcán, coa que Xosé Ricardo Losada se fixo co Premio Viadutos de Novela 2019. Tentaremos dicir o mínimo posíbel sobre a trama da novela porque resulta fundamental que o lector ou lectora se sorprenda segundo vai pasando páxinas. Mais hai cousas que nos vai ser imposíbel calar. Por exemplo, xa que falamos dun experimento sociolóxico no eido da ficción sobre a teoría nietzcheana do superhome ( que desenvolve en Así falou Zaratrustra), non podemos deixar de dicir que esta comprende tres fases: a de camela (é unha muller a protagonista), a de leoa e a de nena. E un profesor de Filosofía será quen desencadee en Xeila ( a protagonista ) a necesidade  de pasar por esas tres fases aproveitando que a súa nai e ela, ourensás, pasan a vivir en Rianxo. Na nosa opinión, coa finalidade coñecerse ben a si mesma e saber cales son as súas capacidades e aquilo que desexa ser na vida, fóra ( ou por enriba ) do camiño que a sociedade lle ten deseñado…Xeila desexa ser ela quen deseñe o seu propio camiño e a iso se vai enfrontar.

                     Cómpre dicir tamén que hai nesta novela unha evidente crítica ao sistema de ensino vixente. Cousa que non nos estraña nada, porque formamos parte del e sabémoslle as cóxegas. Por exemplo, que é un sistema concebido para facer do alumnado un ser en permanente competencia, consigo mesmo e cos demais, en lugar de ser un sistema que lle aprenda ao alumnado a desenvolver as súas mellores calidades como persoa, antes de nada, e facer delas o fulcro sobre o que tecer o seu futuro na vida. É lóxica esa crítica, consideramos, sobre todo porque sabemos positivamente que o profesorado que opta por esta vía máis humanitaria e lóxica, sempre foi perseguido, incomodado, deostado e anulado (finalmente) porque se considera perigoso e ás veces non se atén completamente aos designios que a “lei” lles ten asignado. Mensaxe: hai que ir polo dereito, cumprir como autómatas e deixarse de calquera outra cousa. Por exemplo, non saben ben onde se meten tod@s aqueles/aquelas que turran pola lectura nos centros de ensino, ningunha lei os ampara e fican á merecede do que queiran dispoñer os inspectores/inpectoras.

                     No caso Xeila, esta terá que pasar, para facerlle caso a Fedei, ex-profesor de Filosofía, por humillacións realmente terríbeis na primeir parte da novela, que lembra moito O conto da criada de Margaret Atwood. E de aí pasará a todo o contrario, de non ter vontade propia a impoñer a súa vontade como a única válida. E hai que dicir que o autor configurou moi ben a personaxe central en cada caso, e o mesmo tamén na terceira parte. Os diálogos de Xeila son do mellor da novela, unha novela que vai sendo contada por diferentes narradores/narradoras que teñen contacto con ela.

                     Evidentmente, as tres fases que ten que superar, se Nietzche as concebía para o superhome, aquí, con protagonista feminina, debe ser para a supermuller. A supermuller, ou dito doutra maneira, a muller que emerxa desde que Xeila por fin se coñeza a si mesma e poida xa trazar o seu propio destino. Eis un experimento sociolóxico que fai posíbel a ficción literaria. Mais, sabendo os resultados a que se chega nesta ficción, non deixamos de preguntarnos se non habería un camiño menos espiñento ( por dicilo dalgunha maneira, porque para Xeila foi elección propia e, polo tanto non traumático) para chegar ao autocoñecemento e así rexer o seu propio camiño. Nós, que non somos nada partidarios dos libros de autoaxuda e similares, e este algo diso ten, cremos que non era necesario tal calvario como Xeila tivo que padecer ( coas reservas que antes apuntamos). A poesía, e a propia creación de ficcións, son por exemplo dúas vías alternativas e, na nosa opinión, moi aconsellábeis. Por non falar de que Xeila é unha personaxe de familia acomodada e que pode permitirse ese experimento sabendo que despois vai ser ben acollida, como na mesma novela se di. Porque Xeila, non o dixereramos, é unha adolescente, unha adolescente próxima a cumprir a maioría de idade e, legalmente, unha adolescente que xa se pode emancipar.

                     Demos anosa opinión porque cremos que esta proposta narrativa está aí para iso, para que cada lector ou lectora chegue ás súas propias conclusión a cerca da estratexia nietzcheana para chegar ao superhome, aquí a supermuller. E non queremos dicir máis nada sobre o remate precisamente para non condicionar a toma de decisións lectora. De non ser así, de non estar aí para que cada lector ou lectora tire a súa propia conclusión posibelmente a novela estaría dirixida a un lectorado LIX, mais non é así, diríxese a un lectorado adulto.

                     Para alén dos moitos debates que esta lectura pode suscitar na aula ( de verdade pagou a pena?,non se podía facer de maneira menos traumática ese autoñecmento?, é esa a supermuller agardada? Sorpréndanse) antes de rematar, no referente á lingua cabe falar de uso de castelanismos (joder, este está moi á moda e non é máis que un hiperrrealismo máis, ou coño) ademais da inestabilidade no uso de te e che.

ASDO.: Xosé M. Eyré