crítica deEVANXEOS APÓCRIFOS (Rafa Lobelle, Do Peirao)

A TRAXEDIA DO RURAL

Título: Evanxeos apócrifos

Autor: Rafa Lobelle

Editorial: Do Peirao

Esta, aínda que o título a reseñar sexa unha traxedia, é ocasión para comezar celebrando. Celebrando a chegada dunha nova editorial, Do Peirao, hai a penas un ano, unha nova ediorial que arrima o ombro e aposta pola creación en galego. Beizón e que os seus esforzos se vexan recompensados. E a chegada dun novo autor ao eido da narrativa, Rafa Lobelle, que procede da poesía e gañou o primeiro premio convocado pola editorial coa obra que esta semana nos ocupará na Ferradura en Tránsito II.

Enténdese ben que Rafa Lobelle queixera titular a súa novela como evanxeo. Enténdese pola vontade de reflectir a verdade dun rural deixado da man de deus, en pleno esquezo da adminsitración e cada día máis deshabitado. Unha verdade dura. Tan dura como a soidade en que van quedando os resistentes que se negan a abandonar o que toda a vida foi o seu hábitat natural. Tan dura coma a soidade que viven Serafín, Castor e Ramiro. Sobre todo Serafín e Castor. Que viven na parroquia de Esmelle (non ten nada que ver co Esmelle da chorada Begoña Caamaño) e son dúas das personaxes que nos contan estes Evanxeos apócrifos. A través do seu relato, porque son dous dos narradores, conseguen transmitirnos moi ben a sensación de soidade. O terceiro é Ramiro, que tamén, tamén a través del nos chega a sensación de soidade, mais el é un visitante ocasional de Esmelle, vive na capital e con parella. Así é os Evanxeos apócrifos están narrados desde as palabras de Serafín, Castor e Ramiro, que, nesa orde, se van alternando no relato. Teñen nome os narradores, e quizá por iso soe estraño chamarlles evanxeos “apócrifos”, mais os evaxeos apócrifos son xustamente aqueles aos que a Igrexa non fai caso, os marxinados pola ortodoxia, e así son tamén estes evanxeos de Serafín, Castor e Ramiro, marxinados pola actualidade que dita a capital, a cidade. A fin de contas, outra maneira de denunciar o estado de abandono que sofre o rural galego, o pouco caso que se lle fai aínda que a cidade non viviría sen o campo, o leite non nace en tetrabrick.

Lembrando a estratexia narrativa de A esmorga (Blando Amor, 1959), os tres narradores responden preguntas que non aparecen no discurso. E dese xeito vanse construíndo como personaxes á vez que van contando unha historia, con tintes de traxedia, que é o albo das preguntas que lles fan, impoñéndose co paso das follas a outras alternativas. Porque esa historia, a historia de Luísa e mais Xaquín vaise descubrindo pouco a pouco como a cerna narrativa da novela. De xeito que o interese do lector polo que lle contan vai medrando pouco a pouco mentres esta se vai facendo patente. Eis unha estratexia narrativa moi acertada, na que os tres narradores tamén teñen incidencia como personaxes decisivas no desenvolvemento e desenlace do discurso. Os tres, Serafín, que leva os eidos da Luísa, o calado e solitario Castor, e mais Ramiro, o indiano irmán de Luísa, con caracteres ben definidos que, porén, ás veces usan un vocabulario pouco acorde ao que, coliximos, foi unha educación bastante deficiente como para usar termos que non parecen do seu rexistro: incumbencia, por exemplo, ou esa familiaridade de Serafín co mundo poético. Pecados de narrador novel que son o único que se lle pode apoñer á novela, unha novela que, como vimos, está acertadamente estruturada e na que a configuración das personaxes resulta crucial. E onde, pola contra, se fai un uso moi atinado e variado da fraseoloxía que, sobre todo, Serafín e Castor empregan.

Sobre todo a de personaxes como Xaquín, que non fala nunca, ou Luísa, que o fai un par de veces só, e son personaxes construídas desde a relación que os tres narradores teñen con elas. Pois é esta unha caracterización indirecta moito máis complexa, á que compre estarmos atentos mentres o discurso se vai construíndo. Un discurso no que salienta o fatuum tráxico que finalmente se confirma e mais a soidade a que están expostas as personaxes, como tamén adiantamos. Un discurso que non está inserido en ningunha coordenada temporal, agás que é inverno, un inverno cru, mais que adiviñamos actual, porque os que coñecemos o rural, sobre todo o rural interior, estamos ben afeitos á soidade que se denuncia desde o discurso. O malo non é só que as personaxes denucnien esa soidade, que xa bastante traxedia é, o peor é que esa traxedia chuegue a instalarse nas relacións que manteñen entre si e, pairaba sobre eles, que se vai manifestando cada vez con máis clareza mentres lemos, e da que non se dan desfeito. No que foron aldeas con casas nas que habitaban un bo número de persoas, queda xa pouca xente e en poucas casas, para que, por riba estea condicionada por unhas relacións difíciles que non dan escapado da traxedia.

ASDO: Xosé M. Eyré

subliñados de O MEU NOME É NINGUÉN (Manuel Esteban, Xerais)

 

No principio foi a sombra. Ata que Deus dixo: fágase o sufrimento! E todo comezou (11).

………………………………………………..

E grazas a ela descubrira tamén que nos salóns nobres da miña alma habitaban unha multitude de prexuízos, como parasitos indesexables que un tolera sen decatarse, a forza de convivir con eles (18).

…………………………………………………

Como se non soubese que o fracaso, como o éxito, son a metade dun camiño que non leva a ningures (19).

…………………………………………………

Vigo é unha cidade moi pequena e moi rapeña (21).

…………………………………………………

Cando levas tanto tempo baixando aos sotos escuros da alma humana pensas que xa nada te afecta (35).

…………………………………………………

Os atallos adoitan ser petiscos de tentación que conducen ao inferno dun caso sen resolver (45).

……………………………………………………….

Todo o mundo busca ter ao redor xente que lle diga o que queren oír. Pero o que queremos oír case nunca é o que precisamos escoitar (50).

……………………………………………………

É moi difícil condensar en dúas horas a sordidez e a tenrura da alma humana. A súa profunda estupidez (54).

……………………………………………………..

As preguntas son o primeiro, sempre. Sen preguntas non hai respostas, son o temón de toda investigación (63).

…………………………………………………………..

E nese punto era onde atopabamos entendemento mutuo: na escasa fe na humanidade que compartiamos (86).

……………………………………………………..

Un non pode evitar ver aquilo para o que está adestrado. Vemos o que coñecemos (96).

…………………………………………………………..

Téñolle moita fe á niña intuición. Sempre acerta, mesmo cando se equivoca (97).

………………………………………………………

Non puiden evitar que chegase o xoves (110).

………………………………………………………..

Unha historia preciosa. De fracaso e soidade (124).

…………………………………………………………

Sabe de que está feita a soidade? De palabras. Palabras que teñen sangue nas unllas de tanto rañar e porfiar por saír (138).

………………………………………………………………

Alguén máis sabio ca min xa advertira que a vida só pode ser comprendida cara a atrás, pero unicamente pode ser vivida cara a adiante (139).

………………………………………………………….

Pequenos e insignificantes como moscas na parede. Dous habitantes máis do perdido país dos ninguén (158).

………………………………………………………….

O domingo pola mañá necesitei dous cafés negros grandes para poder saír da casa de Afonso. Levei de alí dous negróns e unha resaca atroz (191).

………………………………………………………….

Unha sucesión ininterrompida de de perdas ata que xa non nos queda máis que perder (209).

………………………………………………………….

-O autismo é multifuncional, e ten un gran compoñente xenético. Pero cremos que os abusos foron dalgún xeito desencadeantes ou agravantes do cadro final. O que ocorre é que non é posible demostralo nun xuízo – a pediatra mirou a Lorena-. Tiñas razón. É listo. Para ser un home (222).

…………………………………………………………

É preciso enfrontarse a algo na vida. Quen non ten que enfrontarse a nada é mellor que morra (237).

………………………………………………………………

O meu pai tiña razón en algo: son un fracasado (239).

……………………………………………………………….

Os perdedores sabemos mellor que ninguén o estéril que é triunfar (239).

………………………………………………………….

En realidade todos nacemos mortos pero o primeiro que facemos é mirar para outro lado (243).

…………………………………………………………..

Os antigos sumerios preguntábanse: canto é un deus máis ca outro? (252).

……………………………………………………………

Prometer é un crédito tan fácil de conseguir como difícil de devolver (273).

………………………………………………………………….

Contiven o alentó. Nese pero puxen as miñas esperanzas. Quedou pensando. Tiña gana de mallar na súa moleira e ferverlle un pouco as verzas. Non fixen nada. Calei. Agardei. E, por fin, continuou (276-277, salientado orixinal).

 

crítica de O MEU NOME É NINGUÉN (Manuel Esteban, Xerais)

NOVELA MOI ENTRETIDA

Título: O meu nome é Ninguén

Autor: Manuel Esteban

Editorial: Xerais

O bicho prendeu. Adoita acontecer. Manuel Esteban escribiu A ira dos mansos (Premio Xerais 2016) motivado porque o seu fillo ten Síndrome de Down, logrou poñer de actualidade a marxinación coa que teñen que vivir estes aos que lles caeu a pauliña de ter que padecer a trisomía 21. E agora repite con esta O meu nome é Ninguén, coa que vai lograr que o lean aqueles que se sentiron satisfeitos coa súa primeira novela e que o estimen moitos outros que non o coñecían e agora van comprobar como Manuel Esteban é un autor que acada algo que é o que todos perseguen: que non teñas gana de deixar de ler a novela. É dicir, estamos a falar dunha novela que parte dunha situación de saída moi interesante, abeirada á novela de misterio sendo un discurso policial, é despois é conducida con man mestra deica desembocar no remate. Nisto ten moito que ver o tratamento da súa personaxe central, Carlos Manso, un policía en horas baixas, o mesmo que na novela anterior, co que Manuel Esteban logra que empaticemos cada vez máis segundo imos pasando as follas. Porque Carlos Manso é un perdedor, un desencantado da vida que, tras vinte anos de oficio polas rúas de Vigo, vai emprender unha investigación que lle esixirá irse despenandose pola costa da vida até non ser ninguén, nin polícía, nin detective, un máis que anda pola rúa e que só ten en común cos demais a frustración vital. Porque o lector empatiza doadamente cos perdedores, levado dos seus bos desexos quere que os perdedores remedien a súa situación.. É máis doado empatizar con eles ca con aqueles que foron adornados cunha serie de virtudes ou características que os levan a triunfar. Porque reconforta máis cando quen triunfa é un deherdado da vida.

A situación de partida que terá que resolver Carlos Manso é a dun cuarto, pechado por dentro, onde aparecen o cadáver dunha moza morta e un home aforcado. Todo parece indicar que o home matou a moza e despois se suicidou. Semella tan doado de deducir que non convence a Carlos Manso, que está a piques de ser expulsado da Policía e sobrevive a base de café e ibuprofenos. Todo un convite á resolución do misterio, dun misterio ben intrincado. Que se vai ir desenvolvendo a medida que o protagonista descende na escala vital. Pouco a pouco vanse coñecendo máis pistas do que pasou nese cuarto, pouco a pouco Carlos Manso vai ficando máis só, no que é unha dosificación da información moi ben levada polo autor. Que, entremedias, vai trufando o discurso con pensamentos e teorías que teñen que ver co éxito e o fracaso na vida, reflexións desesperadas que ao lector lle chegan moi dentro porque se poden asimilar a leccións vitais de alguén dafiuzado da vida. Aprendemos sobre todo daquelas situacións traumáticas ás que nos leva o noso existir, e aquí hai unhas cantas. Nada novo baixo o sol, é certo, mais tamén é certo que iso non estorba o nivel de interese co que lemos a novela.

Non é Carlos Manso á única personaxe de A ira dos mansos que reaparece nesta O meu nome é Ninguén. Son varias. Entre elas afectados polo Síndrome de Down. Coma na vida mesma están entre nós. Mais entre todas esas personaxes que reaparecen hai unha especial, Lorena. Lorena, que é a persoa responsábel da asociación Alza-Down, establece unha relación moi especial con Carlos Manso. É unha relación moi coidada polo autor. Que existe afecto nela parece claro e de aí tendemos a pensar que pode ser algo máis. Porén hai que ter en conta o tipo de persoa que é Carlos Manso. A el non lle está permitido ningún triunfo. Nin sequera a resolución final do conflito a pode vivir como un triunfo, simplemente se chegou a un estado de cousas que ten que estoupar e estoupa na resolución final.

Polo medio e directamente relacionada co misterio de inicio, aparece unha rede de pederastia que sitúa a novela nas coordenadas da actualidade, resultando unha novela policial das que quedan para sempre, que entremedias e segundo o propio autor na nota final, homenaxea a “ Orwell, Sarte e Kierkegard e media ducia de perdedores máis” (287). Pois a análise social desta novela, que serve para trufar esas reflexións que nos leven a meditar seriamente sobre a vida, é unha compoñente máis que non se pode desprezar e que alonxa a Carlos Manso do típico policía-detective de volta de todo que non para de dar leccións de vida que non son máis que ocorrencias do momento. Á marxe diso, cualidades literarias á novela non lle faltan. Alén do ben que están configuradas as personaxes ( xa falamos de dúas delas, moi salientábeis, que son Carlos e Lorena) non se pode esquecer o ben que o autor manexa os tempos da narración, inseríndoos nunha estrutura na cal o protagonista cae cada vez máis fondo na escala social e moral mentres cada vez está máis cerca de resolver o misterio. Agoiramos que despois do éxito con esta segunda entrega virán máis títulos asinados por Manuel Esteban.

ASDO.: Xosé M. Eyré

subliñados de DO AMADO AMODO (Manuel Outeiriño, Galaxia)

 

e aínda volve por nós o degaro

de sermos arqueólogos impacientes (11)

………………………………………………………….

A ilusión de podermos baduar: tal é o luxo

dos inocentes cansos (17

…………………………………………………………..

Esculco ideas de canto:

o pulso de petar nunha porta pechada (19)

……………………………………………………………

a dor antiga que nos torna o corpo

e a fantasma que nos tornou a voz (25)

……………………………………………………………

O sotaque da fala e, de socato, a falta:

velaí o pecado orixinal dos gafos (27)

…………………………………………………………..

tender, téndese o tempo coma a roupa

limpa e un tanto esvaída (29)

……………………………………………………………….

a nosa terra: vagantío maino

das arelas. O rosmido do ritmo (35)

…………………………………………………………..

o viño vello dun bocoi barrado,

aínda por catar (37)

………………………………………………………………..

Agora,

á vista do que han se-las últimas revoltas,

vou na procura doutro estilo,

tamén doutro deserto (39)

……………………………………………………….

Debe ser, devecer, constatación

da irremediable perda do sentido (43)

……………………………………………………

procurando o sentido alén da frase (45)

……………………………………………………..

coller pulo pra procurar sentido:

procurarmos sentido e non asentamentos (47)

………………………………………………………

NO LUME son ardido: sei ollar

de fite ata ter bágoas e as fazulas ardendo

a facenda cativa do que resta (49)

……………………………………………………..

O noso humilde curso é o sentimento,

non teorema ningún,

da roza (51)

…………………………………………………….

para nos desmarcar da xenreira

e da obediencia cega

que prestan os canallas ó alleo (53)

………………………………………………………….

Confesa-la ignorancia

feliz no avance

das preguntas que levan ó impropio (55)

…………………………………………………….

de onde vén a teima de sermos servos? (57)

…………………………………………………….

a sociable nostalxia do futuro (61)

……………………………………………………..

e sabedes da estratexia de facer intersticios (65)

……………………………………………………..

O teu nome repíteno as campás: ninguén! (65)

……………………………………………………..

o esbroamento do mal, a ledicia do antigo (67)

………………………………………………………..

do labor de axeitar, no habitáculo herdado

a pesca pouca (69)

…………………………………………………………

Non podo responder ás angueiras impostas.

Procuro acordos para o estrañamento (71)

………………………………………………………….

dar curso ó vello alento (73)

………………………………………………………….

da necesaria asepsia de esquecermos (75)

…………………………………………………………..

Aceptámo-la vertixe,

aceptámo-la teimosa igualdade:

confutación da sombra (76)

………………………………………………………………..

A ermonáutica, velaí o gran deserto (78)

…………………………………………………………………

nos incontables viros das palabras

crítica de DO AMADO AMODO (Manuel Outeiriño, Galaxia)

COS OLLOS LIMPOS

Título: Do amado amodo

Autor: Manuel Outeiriño

Editorial: Galaxia

Non hai vez que eu me poña a ler un libro de poesía que non me pregunte de onde nace esta, onde está. Está nas cousas e é o/a poeta quen a descobre e nola transmite? Está na lingua? É unha manifestación libre, selecta e ornamentada do interior do/da autor/autora? Está nas fendas de todo isto? Porque cada vez a orixe da poesía é máis complexa, diversa. E a sabendas de que a poesía non ten porque radicar nun só dos lugares propostos ou noutro calquera, por exemplo velaí a opinión de que a poesía é un río no que todo está en contacto entre si, e unha deriva da outra como os novos tempos nacen dos vellos tempos. Por suposto non é esta ocasión en que non me repita esas preguntas, mais para a resposta habemos de agardar ao remate desta crónica libresca.

Do amado amodo ten aquel do engado apegado a todas as súas páxinas. Desde o mesmo título é patente esa intención de xogar coa lingua, mais ollo, é un xogo patente e potente pero moi discreto, repítese en cada poema, con outros sons, con outras palabras, en ocasións varias veces no poema. E queremos insitir en que é un xogo moi discreto, en ningún momento se quixo poetar un poemario onde a compoñente formal, de tan potenciada, oculte o fondo, o pensamento discursivo. De xeito que o equilibrio acadado entre plano formal e fondo estea concibido como forma de potenciar o pensamento discursivo. Como ten que ser na poesía con maiúsculas, na poesía de verdade. Iso, os sutís xogos verbais, son o primeiro engado que nos apega ás páxinas deste poemario. Son o primeiro engado porque xa está no título (título tamén do segundo poema) mais non é o único. Outro deles é, moi nomeadamente, o ritmo, que tamén está no título doutro poema (“O rosmido do ritmo”) mais que é unha constante en todo o libro. Escandímo-las sílabas coma os debulladores / de millo vello (35). Unha preocupación de orive que mima cada sílaba, cada silencio, o número exacto de palabras, cada verso. No labor métrico advertimos / o que camba e os cambios: (35). Para que o resultado sexa un poema onde nada sobra e nada falta, nada estorba a comprensión da mensaxe discursiva, que se ve potenciada desde o plano formal, por suposto. Para que o resultado sexa un poemario de poeta maduro, de poeta en plenitude.

Mais para ser un poeta en plenitude non abonda con saber equilibrar plano do contido e plano da expresión, tratando esta última con mimo e esmero. Tamén cómpre que no primeiro se note e aquí resulta doadamente perceptíbel. Do amado amodo é o poemario dun poeta experiente en moitas loitas e angueiras vitais, e que escribe desde o pouso que dá esa traxectoria de vida (Vimos pasar as cousas, 33), sen ánimo de pretender ser ningunha icona a seguir, coa humildade do sabio que quere compartir. Sempre preocupado polo común. A procura do ritmo: / un rumbo, a rumba: / o se meter en danza  / celebrando o común (27) É dicir, pola comunidade. Polo pobo. Pola historia. Pola cultura que nos une. Alén do individual (27). Pola lingua que a fai posíbel. O sotaque da fala e, de socato, a falta:(27). Querendo ser claro, en moitas ocasións usa os dous puntos ( : ) coa pretensión de se redifinir, de dar unha volta máis ao parafuso para que ninguén se leve a engano, de abarcar unha realidade que non deixa de ser confusa e que nos ten conducido ao fracaso. Esculco ideas de canto: / o pulso de petar nunha porta pechada (19).

                     En definitva, este libro de Manuel Outeiriño amalgama moi ben, con moito oficio de bon poeta, todo o que ten que ver cunha expresión coidadísima e un corpo reflexivo para ter en conta, para reler e repensar, para movernos por dentro, valente esculca nos adentros, nos adentros que tamén levan ao común. Que máis se pode pedir a un libro de poesía? E retomamos, na resposta, a pregunta que antes deixaramos por resolver. Que se faga, que estea escrito, como é o caso, cos ollos limpos, cos ollos limpos de apriorismos, modas ou calquera outra cousa que poida alterar a reflexión e/ou a súa notación escrita.

(Non esquecemos que o propio Manuel Outeiriño enceta o poemario cunha cita de Sigmund Freud, Moisés e a relixión monoteísta, na que se constata que “a capacidade creadora dun autor non sempre obedece á súa vontade” e que “ a obra remátase como se pode, e adoito defróntase co autor coma se fose independente e mesmo estraña”. O que vén querer dicir que a obra pode chegar a escribirse soa, que a obra demanda que se tomen determinadas decisións a fin de concretarse. Pode ser, é unha das respostas que apuntabamos, a obra: ese río no que todo está en contacto, no que as cousas se explican/escriben unhas a partir das outras. Pode ser. Mais o poeta sempre precisará os ollos limpos.)

 

ASDO.: Xosé M. Eyré

 

 

 

 

 

 

 

subliñados de FÁLAME DO SILENCIO (Pablo L. Orosa, Xerais)

 

Achegámonos á punta máis setentrional do cantil. Dende alí pódese ver a fin do mundo. Non houbo lágrimas. Tampouco gabanzas. Só as túas cinzas bailando sobre o ar (13).

…………………………………………..

Os domingas saben a herba mollada. Ou a tabaco. Pola miña experiencia, as cousas importantes da vida sempre ocorren os domingos (17).

………………………………………….

Eran pouco máis das oito da mañá cando o ruído do Ford Fiesta rosmou ao apagarse. Un vapor entumecido esfumábase polo capó (41).

……………………………………………

É curioso como morren ante nós algunhas historias (53).

……………………………………………

Só o tremor do reloxo do comedor desfacía o tempo cada cuarto de hora(60).

…………………………………………….

Aquel home non tiña idade. Ou quizá tiña todas as idades (69).

……………………………………………..

-(…) O tempo, rapaz, non é máis que unha gaiola para atrapar os soños (70)

……………………………………………..

Sempre me deu por desconfiar das máquinas que o saben todo (88).

……………………………………………..

Non sabía como borrar os meus fracasos. Estaba perdido. E só. Na fin do mundo (91).

………………………………………………

O peor de envellecer é darse conta de que xa non somos o que soñamos ser (106).

………………………………………………

A rapaza volveu sorrir. Era un sorriso que invitaba a ser feliz. Un sorriso no que apetecía entrar, quitar a roupa e ficar por sempre. Un sorriso no que aprender a soñar (118).

…………………………………………………..

Carolina parecía quen de derreter o tempo. E iso facíaa invencible (129).

………………………………………………

-Porque a xente se afana en preguntarlle a un como está, cando nós non estamos. Nós somos. O estar é unha herdanza temporal, un intre que desaparece no mesmo momento de ser formulado. Non hai xeito de estar para sempre. Non hai para sempres na vida. Só unha persecución infinda entre o que foi e o que será. Por iso, deberiamos preguntarnos quen somos. Que é o que queda de nós cando non queda nada. Iso é o que realmente somos. O nada que nunca deixa de ser parte de nós (146).

……………………………………………….

Nas derrotas, o primeiro que esquecemos son as voces (158).

……………………………………………….

E as cousas malas só se poden derrotar seguindo de pé. E en silencio (190).

……………………………………………….

-Como o imos levar ao hospital? Que lle dicimos, que caeu mentres ía buscar un paquete de libros prohibidos? Hostia, Daniel, isto non é un xogo. Non queremos preguntas nin xente fisgando, entendes? -continuou Charly G. nun ton que aínda semellaba alto para o matón de Daspenas (204-205)

……………………………………………..

-O pasado non é unha lectura fácil. Abrir os ollos doe máis que mantelos pechados (214).

……………………………………………..

O Teo tiña esa bondade de deixar o outro imaxinar a fin fas palabras (234).

…………………………………………….

O Fendido tiña unha voz rouca, desgastada de tanto fumar e de tanto beber. De tanto odiar as madrugadas (263).

…………………………………………….

Apoiados sobre a balsustrada, coa mirada perdida nun horizonte que descoloría, cada un de nós falaba co silencio (277).

…………………………………………….

As noites que vin a Daniel en Londres os soños ulían a whisky (304).

……………………………………………

O silencio é o último que queda das cousas que queremos (312).

crítica de FÁLAME DO SILENCIO (Pablo L. Orosa, Xerais)

O VALOR DO SILENCIO

Título: Fálame do silencio

Autor: Pablo L. Orosa

Editorial: Xerais

O silencio é un muro. O silencio é un muro que te rodea por todas partes. O silencio significa o que non podes coñecer, o que che está prohibido coñecer. Por iso falar do silencio é abrir unha fiestra ao conecimento, á revelación, á desestabilización, porque pode que detrás do silencio se acubillen informacións que fagan de ti outro que non crías ser. O silencio é contrario da memoria. A memoria enche o  silencio, o baleiro. Por iso falar do silencio é falar da memoria. E a memoria do que somos vén tendo unha correspondencia directa co que foron os que nos precederon. Vivimos nunha sociedade presidida por un gran silencio, o grande silencio que ten que ver coa ditadura franquista e o previo golpe de estado. Rachar ese silencio significa, para os vencedores e represores, reabrir vellas feridas. Porque o silencio tapa feridas, impide que se fale delas. É un exemplo ditado pola actualidade, máis nada, porque esta de Pablo L. Orosa non é unha novela máis sobre o golpe de estado e a ditadura franquista, sobre a guerra civil. Non. Mais si é unha pedra de toque para que nunca máis haxa silencios, para retaurar a memoria como remedio. Porque Fálame do silencio significa a restauración dunha memoria familiar, é a restauración dunha memoria familiar e social.

Cinco anos despois da morte de Daniel Glukmann, o xornalista Samuel Eirís recibe o encargo póstumo de completar a súa historia. Así comeza a presentación editorial dunha novela que é unha viaxe interior pola familia dos Glukmann, mais tamén unha recreación da Coruña de mediados dos anos 70 do pasado século, cincuenta anos atrás, despois de superada a ditadura, do tempo da chamada Transición. Mais, como dixemos, é unha memoria familiar, que ninguén procure unha memoria da Transición. O que teña de política esta trama hai que procuralo antes, no pasado, nas condicións impostas por un pasado do que ninguén puido fuxir. Restablecer esa memoria significa acceder a unha información que suporá modificar a propia esencia do presente. Porén non son só eses anos de mediados dos setenta as corrdenadas temporais da novela, nin moito menos, esta primeira novela de Pablo L. Orosa lévanos por todo o século XX case deica a actualidade.

En certos momentos a novela lémbranos a Xurxo Souto, o primeiro, que saibamos, en falar do Mar de María Antonia (Contos do mar de Irlanda, Xerais, 2014), denominación que aquí se emprega en máis dunha ocasión. E tamén hai outras ocasións onde nos parece ter a Manuel Rivas detrás, todo o que ten que ver co boxeador Charly G., que é unha personaxe moi de Rivas, e mais todo o que ten que ver co Durban, que é un refuxio de mareantes rexentado por un basco, cun pendente, naquela Coruña dos anos 70, concretamente no 77. Non cabe dúbida que son dúas influencias do mellor para propoñer un discurso reivindicativo da memoria, pois son dous autores que se sinalaron sempre como grandes recuperadores da memoria, ese antídoto contra o silencio.

Construída a modo de puzzle do cal o lector vai xuntando pezas segundo le, aconséllase unha lectura concentrada, unha lectura pouco fragmentaria. Para fragmentaria xa chega a novela, onde nos podemos atopar desde fragmentos ben breves a outros que non o son tanto. Porén é que así adoita ser a memoria, fragmentaria. Lembramos unhas cousas e outras non nos son máis que un baleiro, un oco, un abismo, até que alguén nos axude a esclarecer ese silencio, até que alguén nos fale do(s) silencio(s) e nos permita recompoñer a memoria, a nosa memoria como indivíduos e a memoria social, que nunca podemos esquecer porque o ser humano é un ser social esencialmente. Boa vinda pois a este novo autor que se estrea na nosa narrativa cunha novela reivindicadora da memoria que, sen abusar, tamén ten os seus momentos líricos, momentos dun lirismo colorido que axudan a crear ambientes intensos, que tensan a linguaxe até dotala sun significado amplo, tan vago como preciso pero que en definitiva nos chega moi adentro.

Novela tamén de familias truncadas, truncadas detrás do silencio, que é a súa lousa. Coma tantas que herdamos do século XX, principalmente da ditadura franquista, mais foi un século tan convulso que esa non é a única causa de desmembramento das familias. A estrutura fragmentaria contribúe a estableer un silencio antes e despois do fragmento, en perfecta sintonía co tema da novela, e que convida ao lector a integrar a historia final, a historia completa, unha vez destapados os silencios que impedían o coñecimento da verdadeira historia da que é herdeiro Daniel Glukmann. Finalmente, novela reivindicativa para que nunca máis se volvan repetir historias rotas, trucadas, que impiden ter unha conciencia clara e fidedigna do noso lugar na historia. Non é indiferente que sexa un xornalista, Samuel Eirís, o encargado de rachar esas zonas de silencio na historia da familia de Daniel Glukmann.

ASDO: Xosé M. Eyré

 

 

 

subliñados de SENLLEIRAS (Antía Yañez, Galaxia)

 

Es unha inútil. Non serves para nada. Ninguén te quere, só eu, que son parvo.

Sempre. Xamais. Nunca. Eses conceptos non teñen significado ningún para min. Xa non (9, salientado orixinal).

…………………………………………………………

Deixar pasar o tempo sen derrubarse é uha vitoria (37).

…………………………………………………….

Alda era incontrolable, imprevisible, aloucada. Funcionaba por impulsos (39).

………………………………………………………….

O profesor da escola de Cecebre sempre dicía que ela era o alumno máis listo que tiña.

-É unha boa mágoa que naceras muller, oh. Co intelixente que es poderías chegar ben lonxe (51).

………………………………………………………….

Unha sombra morada nun ollo aínda non se lle fora de todo (89).

………………………………………………………….

-Xa verás como che cae ben. É guapísimo.

Navia non sabía desde cando os dous conceptos tiñan relación.

-Eh?

-Xa me entendes. A beleza dá confianza (101).

………………………………………………………

-É todo puro márketing. Poderían chamalo de calquera outro xeito, pero non o fan porque poñelo en inglés dá sensación de que, se vén de fóra, é moito mellor que o produto nacional. Convértese en algo internacional, moderno, guai (105, salientado orixinal)

……………………………………………………..

Porque o adulterio era sempre culpa delas, das mulleres (115).

……………………………………………………..

Notou o calor subirlle pola cara e desviou a mirada daquel descoñecido (133).

……………………………………………………..

Tivera que ceder no do vestido. Casar de negro era de pobres, dixera Bernabé (145).

………………………………………………………

Era a segunda vez que Alana choraba o día da súa voda (153).

……………………………………………………..

-Ni se te ocurra hablar en ese dialecto tuyo de aldea con la gente, ¿estamos? (165, salientado orixinal).

…………………………………………………………..

Nuca ata ese día Bernabé lle puxera  unha man enriba, pero Alana comprendera neses dez meses de matrimonio que non facía falla pegar para deixar cicatrices (174).

…………………………………………………………..

Quero ser desexada por cantos máis mellor como sinónimo de aceptación (185).

……………………………………………………..

Sabe que as tarefas do fogar son as cadeas da túa prisión, só que ti non es quen de notar o peso delas nos teus pulsos (197).

………………………………………………………

Ela volveu sentir as pernas tremer, como ao comezo. Só que xa non sabía diferenciar se era por amor ou por medo (208).

……………………………………………………..

Por un intre só son consciente dos golpes dos mallos contra o liño no chan. Pum, pum, pum. Coma se acabase de espertar dun soño (257).

……………………………………………………

Tivera moita sorte, dixéralle. Estivera a piques de perder un ollo. Dous dentes xa os deixara naquel maldito piso, pero tamén fora afortunada niso (272, salientado orixinal).

……………………………………………………

A moza pensara durante moitos días e semanas nesa posibilidade. Matarse. Non soaba tan mal cando unha se decataba de que a propia vida era o verdadeiro inferno (273).

……………………………………………………

Aínda así, non quería volver pertencer a ninguén xamais. Nin agora nin nunca (277).

………………………………………………………….

Desde logo, unha sobredose accidental non foi. Ata ese punto aínda coñece a Alba. Coñecía. Aposta o que sexa a que iso non foi o que pasou (290).

…………………………………………………….

A perda da esperanza é peor que calquera malleira (326).

 

crítica de SENLLEIRAS (Antía Yañez, Galaxia)

CONTRA O MACHISMO

Título: Senlleiras

Autora: Antía Yañez

Editorial: Galaxia

Se houbo algo que no século XX pagou a pena, se algo merece ser rescatado para a posteridade desde o século pasado, iso é a loita das mulleres na reivindicación dos seus dereitos como seres humanos en igualdade de condicións cos homes. E mira que pasaron cousas no século pasado: houbo dúas guerras mundiais, chegouse á lúa, os medios de transporte sufriron unha evolución imparábel, a medicina transformouse e mellorou o seu nivel de eficacia, as reivindicacións nacionalistas galegas fixéronse oír en Madrid, as infraestruturas melloraron o impensábel, chegou a radio, chegou o cinema, chegou a televisión, mellorou moitísimo a educación universal, os medios de comunición levaron desde o pizarrrín ao computador á hora de escribir e popularizaron diversas plataformas impensábeis ao inicio do século…E moito máis que se podería engadir, como a consolidación das grandes cidades como reclamo de mellora no nivel de vida, etc. Mais nada, nada supera en importancia o proceso de recuperación da voz das mulleres, durante séculos silenciadas, desde sempre e co amparo de institucións tan importantes como as relixiosas. Iniciouse no XIX, e hai precedentes antes, mais é no XX cando as reivindicacións feministas logran transformar a situación social da muller e pasan cousas que de inicio non se cría que sucederan nunca, como o dereito a voto nas eleccións…

Antía Yañez (Burela, 1991) é unha autora nova, coñecida en certames menores polo seu bo facer e que en 2016 publicou unha exitosa novela LIX (O misterio de Portomarín, Galaxia), agora, neste 2018 fíxose co Premio Illa Nova de Narrativa, que renacía no ano pasado premiando A vida sinxela de Marcelo Firmamento (Vanesa Santiago), con esta Senlleiras. E é de salientar que se trate doutra naradora. Porque durante moito tempo a narrativa, sobre todo a narrativa para adultos, era couto onde dominaban nomes masculinos. Afortunadamente autoras como María Xosé Queizán. Anxos Sumai, Iolanda Zúñiga, Inmma López Silva, Enma Pedreira, Vanesa Santiago, María Sández, Begoña Caamaño, Marilar Aleixandre ou María Reimóndez foron popularizando a autoría feminina entre o lectorado galego adulto. Son exemplos, non pretendemos ser exhaustivos. Os suficientes como para saudar a unha nova narradora, Antía Yañez, que vén encher ese oco que cada día é máis pequeno. Afortunadamente. E faino coa contribución dunha novela que se fixa nas mulleres maltratadas desde principios do século XX até a actualidade. Mediante a contiguidade de dúas historias que se tocan no tempo, a de Alana e a de Alda. Alana é unha muller do rural, filla de solteira, que logra facerse cunha educación e mesmo propicia que dean flor as laranxeiras que o xardineiro non daba florecido. Tíñao todo para ser unha muller distinta, senlleira, que triunfara, mais no seu camiño crúzase un home. Pola súa parte Alda é unha influencer que ten éxito no seu traballo, se é que iso se pode chamar actividade laboral, pero no seu camiño crúzase un home.

As súas son dúas historias onde o machismo se fai co control total da vida das dúas mozas. Coas diferenzas que marca o tempo, tanto Alana como Alda se ven subxugadas ao parecer masculino, pois tanto unha como a outra ven interrompido o seu progreso como persoas polas imposicións masculinas, dos seus homes. No caso de Alana mesmo hai maltrato físico, no de Alda non, mais a súa anulación como persoa é total tamén. A autora vai ensarillando ben as dúas historias, alternándoas, deica que conflúen nun discurso reivindicativo que expón os métodos do machismo, a principios do século pasado e hoxe en día, á hora de someter as mulleres, á hora de anulalas como suxeitos sociais individuais. Sen necesitar compoñer un alegato feminista ao caso. Abóndalle con ser realista para lograr un discurso absolutamente críbel que á súa vez pola dureza e oportunidade da denuncia se fai imprescindíbel e necesario no contexto da narrativa galega, por ser unha voz de alarma: moito foi o conseguido, certo, mais aínda así seguimos vivindo nunha sociedade machista que continúa anulando as mulleres como indivíduos sociais. Confesamos que nos foi imposíbel ler esta novela de Antía Yañez sen ter en conta as advertencias contra o maltrato ás mulleres de O inferno de Marta. Como tería sido a vida de Alana e Alda se tiveran lido a novela de Pasqual Alapont e polo tanto estiveran alerta ante as artimañas do machismo á hora de anular á muller? En todo caso esta Senlleiras é un aviso, outro máis, para que a sociedade, mulleres e homes tamén, non deixemos de reivindicar e loitar pola igualdade entre sexos, como é de xustiza.

A autora, que se esmera moito en lograr un discurso xornalístico de principios do século pasado, e o fai con éxito, non se afana tanto á hora de reproducir o discurso oral da actualidade, botando man dun castelanismo (joder) absolutamente prescindíbel, igual que titulitis, o calor, Carmelita, calle… Unha mágoa, porque do resto manéxase ben nos diferentes rexistros, de diferentes épocas, dos que bota man na novela.

Unha novela para non deixar de ler e, sobre todo, ter en conta como aviso do que aínda resta na loita contra o machismo.

 

ASDO.: Xosé M. Eyré

 

 

 

 

 

 

 

subliñados de AMANTES (María Lado, Caldeirón)

 

ando de memoria, moi de mañanciña

arrastrada pola liña de seda do teu engado (11)

……………………………………………………

nin as areas das praias negrísimas, cuspidas

polo furor dos volcáns,

se tornan tan ardentes baixo o sol (13)

……………………………………………………

se os teus brazos non fosen alba porta do templo da luxuria

se non fosen columnas marmóreas impecables (15)

…………………………………………………………

que vai ombreiros abaixo e xa se precipita

a lencería (18)

…………………………………………………….

somos un exército descontrolado

demasiado excitado

animalario extenso para cama de matrimonio (19)

…………………………………………………….

tomando só o bocado xusto, o máis gorentoso

dese modo, nos amamos (21)

……………………………………………………

as túas palabras róldanme

son gatos entremetidos, enredantes (22)

…………………………………………………….

es bo mariñeiro, ulises

non temes a resaca nin o temporal

sabes que se son nave

é para ir bater contra ti (26)

………………………………………………….

amor, son só os ruídos da madrugada,

non fagas caso,

as campás do día soan lonxe. (27)

………………………………………………..

despois a calma

a calor do sol no lombo

a pedra nos xeonllos (30)

………………………………………………

e eu devezo

por levar o teu arrecendo nas costuras (31)

……………………………………………….

“nesta rúa, o ardor

cercounos e tiveron que darse sen resistencia” (33, salientado orixinal)

…………………………………………………….

podía ser. o mellor era amarrarse un ao outro,

con cabos que aguantasen todas as enchentes,

que nos protexesen de todos os perigos (35)

…………………………………………………..

vén para darme

bicos

e mordedelas

para conquistarme como un territorio (37)