a propósito de QUE TEMPOS!, de Xaquín Marín, en Embora Edicións

XAQUÍN MARÍN, O HUMOR ABSOLUTO

Título: Que tempos!

Autor: Xaquín Marín

Editorial: Edicións Embora

Ben, antes de nada, aclararei a razón do título. Non quero con el significar que Xaquín Marín bote man de todos os tipos de humor gráfico posíbeis, hai tantas tipoloxías que calquera se un perdería nelas e, alén diso nesas tipoloxías non todas as formas de humor teñen utilidade social, e esta é unha constante no humor de Xaquín Marín, as súas viñetas sempre teñen orixe nunha fonda reflexión social…que non ten porque ser sisuda, en tantas ocasións reflicte unha lóxica incontrovertíbel nacida da extrema conciencia de clase e tamén de nación. Mais non vou ser eu quen se aventure a definir un humor no que Anxo Mena, Alfredo Conde, Francisco Castro, María Xosé Porteiro, Eva Veiga, Félix Maraña, Anxo Franco, Yolanda Castaño, María Solar, Miguel Toval e Alberte Ansede, pousaron os seus ollos escrutadores na mesma tentativa á hora de presentar os diferentes capítulos do  libro.

            A razón do meu título é moi sinxela e trata de describir o libro doutro xeito. Que tempos! É ese libro que tanto desexamos porque á hora de obsequialo constitúe un éxito seguro. E á vez é o obsequio que tod@s desexariamos que alguén nos fixera. Por iso digo que é humor absoluto, porque tanto satisfai a quen o obsequia como a quen é obsequid@.

Anxo Mena, é quen prologa o libro, salientando                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                 a militancia crítica, social e humanística desta selecta temática das viñetas de Xaquín Marín. Despois, Alfredo Conde introduce o mangado de viñetas tematizadas a redor dos “desastres naturais” (digo isto con moita ironía, nótese) onde podemos atopar desde o Prestige até os lumes que tanta Galiza teñen queimado, e os eucaliptos (“Galicia conta con máis eucaliptos que os que hai en todo o continete australiano” que os provocan, Conde salienta a capacidade crítica e fondura da mensaxe das viñetas do Xaquín: “O debuxo de Xaquín di máis que vinte editoriais xuntas”

            Un texto de Francisco Castro dá entrada ás viñetas que teñen “o problema da lingua” (máis ironía) como tema, identificando o estilo dos debuxos de Xaquín Marín como unha mestura entre Andy Warrhol e Castelao, fixándose no “exercicio lúcido do humor intelixente” que leva ao “escarnio” da realidade realizando desde un humor que nace “do amor a un país,  a unha cultura, a unha lingua, a unha paisaxe, a un xeito de ser e de sermos”.

            María Xosé Porteiro dá entrada á selecta que se ocupa do “migrantes”, realizando unha breve e intensa panorámica deste fenómeno social que atinxe a todo  o mundo e salientando a “xenialidade e agudeza” das viñetas de Xaquín Marín. Eva Veiga, encargada de prologar as viñetas que teñen como tema o clima, cualifica as viñetas de “alfaias” procedentes “dunha sutil decantación dun esforzo tanto formal como intelectual á fin de (…) entender aquilo que afecta á sociedade” e define as súas viñetas como “dardos”, recunca ao inserir a Marín nunha tradición que arrinca en Castelao e mesmo acha nas viñetas de Xaquín “unha poética propia (…) que pon ao descuberto a estulticia e irresponsabilidade do ser humano” a través dunha “mordacidade” “construtiva”.

            As viñetas arredor do terrorismo veñen precedidas das palabras de Félix Maraña, quen sinala que o humor de Xaquín Marín procede de alguén que leu  con oito proveito a “Fernández Flórez, Camba, Cunqueiro y el gran padre Castelao”. A propósito disto, Eva Veiga lembraba tamén a Celestino Fernández de la Vega. Maraña di que o humor de X.M. é unha forma de se  enfrontar á barbarie “en todas sus formas” desde a “remoción de conciencia” que provocan os seus debuxos

Pola súa banda, Anxo Franco prologa un mangado de viñetas que ben poderiamos titular “Dos nosos tempos”, como fixera Cuevillas, pois son viñetas a escarnecer a “filosofía de vida” (expresión miña) dos tempos en que vivimos. O prologuista cita a Charles Chaplin e so seus “Tempos Modernos” onde anunciaba “ o tráxica que pode resultar a estupidez humana por moito que se adorne de eficiencia e produtividade. Pois “Xaquín Marín retrata nestas obras, con distintos estilos e ténicas, a erosión da vida moderna”. Cómpre indicar que neste mangado entran as colores nas viñetas.

Porén, cando é a vez de tematizar a xustiza, viñetas prologadas por Yolanda Castaño, volven ao branco e o negro. Un negro que a prologuista cualifica de “brillante”, porque é co negro que X.M. dá forma nos seus debuxos, e tamén porque estes nacen dunha “firmeza ética” da que nace da “conciencia de clase posta en  negro sobre branco, tomando liñas e formas para berrar sen palabras.(Engado eu “que á única maneira que nos deixan berra a galegas e galegos  cando nos rouban a lingua)”. Considera a Xaquín Marín como pensador e debuxante único, con quen se “rompeu o molde”.

O capitulo que se centra nos sentimentos e pensamentos que a X. M. lle espertan un determinado número de personaxes, é María Solar, quen reproduce unha conversa de Xaquín con Fraga Iribarne a respecto da recepción que este tiña dos debuxos do xenial X. Marín. Outras personaxes que aquí aparecen son Donald Tump ou o Rei Juan Carlos. Salienta María Solar a estreita relación que mantivo X. M con don Isaac Díaz Pardo e salienta a “sinxeleza do profundo” das viñetas do homenaxeado.

Outro conxunto de viñetas que tematizan lados escuros da sociedade actual, prológaa Miguel Toval quen salienta a dupla condición de debuxante e filósofo na súa tarefa diaria de alegrarnos o día con humor repleto de trascendencia social crítica, tamén como forma de protesto perante a “resignación” que din que é inherente ao ser galego fronte aos abusos e ultraxes.

Pecha estes prólogos capitulares Alberte Ansede, quen salienta a “enteireza e valentía (…) como para non deixarse intimidar pola atmosfera do pensamento único”. E que as viñetas de X. M supoñen un exercicio de liberdade, “que é un camiño sempre en construción”.

Con este título van aló máis dunha ducia de libros coas viñetas de Xaquín Marín, que supoñen outras tantas homenaxes a un cronista da sociedade irrepetíbel que desde as súas viñetas nos lembra a necesaria solidariedade coa xustiza social desde unha incuestionábel esencia de galeguidade, que contrasta coa banalidade con que certos partidos políticos nos consideran.

E Embora Edicións consolídase como a editora que máis o lembrou.

ASDO.: Xosé M. Eyré

crítica de O CERVO E A SOMBRA, de Diego Ameixeiras, en Xerais.

BOA NOVELA NEGRA

Título: O cervo e a sombra

Autor: Diego Ameixeiras

Editorial: Xerais

Despois de tanto barullo mediático onde se presentan novelas policiais ou detectivescas como se foran novelas negras, e despois de tanto tempo desmentindo esas mañas, ter diante dos ollos unha boa novela negra, unha novela negra que responde perfectamente á definición do xénero narrativo negro, non só resulta unha satisfacción ben grande, senón que un queda reconfortado. Despois de todo ese barullo, unha cousa fica diáfana: a novela negra ten mellor aceptación entre lectoras e lectores, ten máis prestixio entre o  “público” (segundo a etiqueta consumista) e iso está afectando  aos discursos que en realidade son auténticas novelas negras, máis alá da “hibridación xenérica” e mesmo dunha tipoloxía xenérica confusa, que tende a identificar ambos xéneros.

            Ao autor, Diego Ameixeiras, as atmosferas abafantes e complexas que caracterizan o submundo da sociedade ourensá, como ben ten demostrado o seu corpus narrativo, non lle son novas. Se ben Horacio Dopico, o seu protagonista máis querido se vía mergullado en enredos tisnados de negro, como fío condutor, nesta caso Ameixeiras prescinde del, non o precisa a el nin aos seus diálogos acedos, chispeantes e propios do antiheroe clásico estilo Dashiell Hammett ou Raymond Chandler. Para nada, nesta ocasión bota man dunha personaxe que deixou de drogarse, axuda a unha mestra anciá e colabora cun cura na repartición de alimentos aos máis necesitados, el é o fío condutor do enredo. Unha personaxe atrapada, pois aínda que el non se droga xa, si se verá na necesidade de “trapichear” a baixa escala como método de supervivencia, para poder vivir. A súa vida liberada da droga contrasta coa doutros que aínda seguen no vicio. Contrasta dunha maneira sintagmática, máis tamén paradigmática porque eses amigos aínda viciados lembran o que el, Mateo, foi antes. E, sobre todo, o plano paradigmático verase catapultado cando entra no enredo Irene, porque cando Irene volve á vida de Mateo tamén volve unha historia de amor que puido ser marabillosa e rematou mal. Iso e a posibilidade de retomar  aquela velle relación. Porén, do enredo en si, non quero contar moito máis.

            O primeiro que salienta é a construción da personaxes, tanto Mateo, como Irene, como o cura e o resto da galería, saben a autenticidade. Novela ambientada en Ourense, a configuración das personaxes está, polo tanto moi coidada, ao servizo dun realismo que respira verismo en todos os seus aspectos. Este extremo coidado narratatorial, para o crítico resulta doadamente perceptíbel, porén pode ficar desapercibido para quen le, pois Diego Ameixeiras segue a súa máxima de narrar con axilidade e eficiencia. Porén, unha lectura demorada revela un coidadísimo uso da adxectivación e da atribución, que dan a  entender que estamos diante dun discurso moi traballado.

            En canto á perspectiva desde a que se narra o enredo cabe mencionar unha poisición de neutralidade, aínda que se conte en primeira persoa, de xeito que as arestas, as fendeduras, as sombras, da vida de Mateo fican ao descuberto con naturalidade. Mateo segue a ser un “perdedor”, unha personaxe que a vida golpeou con dureza, e aínda que conseguiu saír do vicio, continúa sendo alguén que sobrevive na procura de esperanza, dunha esperanza que o confirme como sobrevivinte. Irene ten un rol moi importante nisto, porque representa a posibilidade de retomar unha relación amorosa fracasada e  reorientala para que constitúa un proxecto de futuro diferente. Eulalia, a profesora xubilada a quen axuda realizando labores domésticas, é outra das súas áncoras, exactamente igual que o cura co que colabora. Tres áncoras que van ver modificado o seu status, cousa que, evidentemente, afectará a vida de Mateo.

            Volvamos coa posición de neutralidade antes mentada. Tendo en conta que a novela se conta en primeira persoa, é todo un logro a ter moi en conta porque sempre cabe a posibilidade de “identificación” (en maior ou menor grao) coa figura central, neste caso, insistimos no coidado de que sexa un enredo realista, a novela é como unha fiestra desde a que se ve a vida das personaxes. Loxicamente, desta maneira e prescindindo dunha personaxe con moitos antecedentes como é Horacio Dopico, o realismo do submundo en que se moven as personaxes reloce moito máis. E é desde ese realismo sen paraugas desde onde quen le empatiza fortemente coa galería de vidas truncadas que compoñen o discurso, a fin de contas tamén quen le é unha persoa na que as asperezas e infortunios e sombras vitais tamén se teñen manifestado. Máis realismo engadido. Nótese, porén, que todo este realismo está ao servizo dunha novela negra, dun enredo localizábel no submundo (neste caso da drogodependencia) que comparte espazo vital con quen le ou anda polas rúas de Ourense…e pasa ao seu carón sen que este se decate. Visto deste xeito, a novela e o autor, son testemuñas dunha realidade que está aí diante dos nosos apresurados ollos  cegos.

            Para rematar, e porque o inicio da narración adoita marcar moito o interese con que vai ser lida, reprodúzolles o comezo: “Os derradeiros días da miña vida árdenme baixo as pálpebras”. Quen non se sente atraído por este empece?

ASDO.: Xosé M. Eyré

a propósito de O OBXECTO MULLER E O XIRO ONTOLÓXICO, de Inma Otero Varela, en Euseino?

 A MULLER, VISTA DESDE AS NOVAS PROPOSTAS FILOSÓFICAS

Título: O obxecto muller e o xiro ontolóxico

Autora: Inma Otero Varela

Editorial. Euseino?

De entre as achegas que Euseino? vén facendo de cara a normalizar o discurso filosófico na nosa lingua, sobre todo desde as novas propostas actualizadoras do realismo especulativo, esta de Inma Varela Otero é, sen dúbida, unha desas que pola súa oportunidade e necesidade dela debe ter un impacto cultural e social moi fondo. Explicámonos. Se o feminismo se vén preguntando desde os seus albores que significa ser muller e  revisando o discurso filosófico na procura de reivindicar a súa voz “esquecida”, neste título que hoxe comentamos, Inma Varela propón unha indgación no que siginifica ser muller, e faino tanto desde o feito de que ela é muller e polo tanto séntese atinxida pola fenomenoloxía que a rodea…como desde a actualidade da anovación filosófica que representa o realismo especulativo. Permítanme que lles reproduza o inicio:

“Este eu penso que escribe, un eu penso que documentaron ao nacer como muller e que despois criaron como tal, non en función das decisións tomadas por unha subxectividade, a miña, , que aínda non pensaba por no ter desenvolvida a capacidade de razoar, senón en función dos preceptos impresos na realidade en canto ao xénero, leva tempo a cavilar que ten de suxeito e que ten de obxecto. En primeiro lugar e de maneira xenérica, ¿que ten de axente cognitivo e que de elemento susceptible de ser coñecido en canto a ser humano? E, en segundo, como lle afecta o feito de tratarse dun ser humano muller.”

            Para cumprir este horizonte de expectativas, Inma Otero bota man das novas propostas de Maurizio Ferraris (a quen traducira xa con anterioridade para a mesma editora), é dicir das máis actuais propostas que na fiolosofía europea se fan e camiñan da nova ontoloxía que supón o realismo especulativo (Ferraris é unha das súas voces máis autorizadas), en primeiro lugar,e despois complementándoas coas do pluralismo ontolóxico de Makus Gabriel. Dúas teorías que, vistas xuntas, lle serven para complementarse no obxectivo de “describir o obxecto social muller, que é e onde é”(16).

            Ferraris, partindo dunha crítica á epistemoloxía de Nietzsche e Derrida, establece a existencia de tres tipos de obxectos. Os obxectos naturais (existen independentemente da percepción do suxeito), os obxectos sociais (dependen da percepción dos suxeitos) e os obxectos ideais( exitentes fóra das coordenadas espazotemporais). Eles conforman a realidade, onde se integra o ser humano desde unha posición sintagmática e non paradigmática. En canto ao ser humano como obxecto saliéntase que é unha construción e non unha decostrución, que nel ten un papel relevante a memoria como soporte dos rexistros humanos, e tamén conta cunha dimensión moral. Precisamente Inma Otero defenderá que o ser humano muller é un obxecto social e non natural.

            Pola súa banda Markus Gabriel achega que “todos os obxectos existen dentro dun ámbito específico” (43), e de aí nace o pluralismo ontolóxico dos campos de senso nos que se existe. E se Ferraris falaba de obxectos cómpre sinalar que estes e os campos de senso necesítanse “porque fóra dos campos de senso os obxectos non existen” (46)

            Unha vez exposto isto, é desde aí desde onde se pregunta a autora. “onde ser muller?”, sendo consciente de que ningún dos dous filósofos ofrece resposta a como se cataloga o xénero “dentro do grande inventario ontolóxico que debería facer a fiolosofía” (56-57); sendo consciente de que existen diferenzas segundo  se catalogue, inscriba socialmente ou documente, un ser humano como muller ou como home. Visto o cal Inma Otero defendera que o obxecto muller ten de seu unha categoría ontolóxica e non só epistemolóxica, dito con outras palabras: que a muller existe como obxecto independente dos discursos sociais que a caracterizan. Platón pódese dicir que xa defendera unha ontoloxía, porén o problema ontolóxico para o obxecto muller como obxecto natural radica en saber se o xénero é unha inscrición natural ou social, pois o obxecto humano éo en por si indistintamente do xénero con que se catalogue. O cal quere dicir que Ferraris defende a existencia do obxectos “como localización totalizante” (64) mentres que para Gabriel só existirían dentro dun campo de senso. Porén, defende Inma Otero que o xénero é tamén un campo de senso, diagrama os campos de senso de xénero, diferenciando  os campos de senso de xénero en comunidades cun sistema binario- logo verase que o sistema binario, tampouco é a única realidade existente, de momento demostra con clareza ( a clareza expositiva deriva dunha clareza de razoamento que, ambas e dúas son moi notábeis nesta lectura) que ser muller é selo no campo de senso do xénero, non no da especie humana como especie natural, existencia que non é nin subxectiva nin relativa. Á vez hai que ter en conta que o campo de senso xénero tampouco é ríxido, algo que se analizará no seguinte capítulo, un campo de senso que non deixa de ser unha inscrición social que, como tal, cataloga a partir dunha determinación cromosómica, convención social que, xa dixemos, non se axusta á realidade. Nisto, bota man de Anne Fausto-Sterling, que distingue cinco categorías sexuais, de xeito que se conclúe que esta non é a única propiedade pola que se  se distinguen os obxectos no campo de senso do xénero. E pasará a analizar as propiedades do obxecto muller, onde é fundamental a arquiescritura mais non únicamente, pois hai aplicación Web que chegan a distinguir 37 categorías e no só dúas, por sinal, mais todas estas valoracións forman parte da interpretación  e non da ontoloxía. Rematará o capítulo analizando as  propiedades documentais, absolutamente importantes nunha sociedade burócrata onde mesmo o sexo se vai burocratizando.  No seguinte capítulo fíxase xustamente nas regras de ordenación do campo de senso do xénero, partindo da “imprescibdíbel” propiedade documental, insistindo na tese que defende no libro, o ser humano, muller ou home, é un ser ontolóxico cunhas propiedades específicas que non dependen “da vontade do eu pensó” (112). Mais, como obxecto institucional, o campo de xénero do sexo pode ser enmendábel ou non? Aí aparecen diferenzas entre Ferraris e Gabriel, mentres o italiano defende que si son enmendábeis, Gabriel prescinde da enmendabilidade. A existencia de inscricións non binarias (sueste asiático, Alemaña ou Cananadá) chocan contra a documentación burócarata binaria e indican cara á enmendabilidade, polo cal se ve que as inscricións son mutábeis.

            O  obxecto muller existe, é en por si. Igual ca calquera outro obxecto, desde a teoría de Ferraris. E existe dentro de múltiples campos de censo (Gabriel), entre eles o do sexo. Onde a documentalidade binaria nin é a única nin pode reflectir a realidade social. Imos resumindo porque se achega o remate, a conclusión. E se a muller existe como un obxecto máis, tamén á muller obxecto lle acontece omesmo, para o cal critica as tentaivas que loitan pola igualdade desde o marco epistemolóxico, desde onde se crean suxeitos e non se cuestiona a realidade en si, admitindo unha subordinación entre suxeito e mundo. Desde este punto de vista, a muller obxecto existe como obxecto mais nun campo de senso diferente do xénero. Pois entre os obxectos existentes non se dá ninguna relación de subordinación. Ese novo campo de senso, aínda non tratado, é o do patriarcado.

            Do exposto extráese un xiro radical na interpretación da realidade chamada muller. Demostrouse como aparece, como se xera o obxecto, a realidade, muller desde a ontoloxía, en lugar da epistemoloxía que deica agora veu dominando os estudos sobre a muller. E os factores sociais, psicolóxicos, xenéricos, sexuais onde a epistemoloxía adoitaba poñer o albo, non é o que desaparezan senón que agora serán considerados campos de senso. Velaí o xiro ontolóxico que se anuncia no título. Este xiro, exposto e demostrado con clareza mesmo para profan@s ou para quen non está familiarizad@ co discurso filosófico, ten unha importancia que se nos antolla capital, ao liberar a muller como obxecto (non hai subordinación entre obxectos) e establecer un novo marco desde o cal estudar as desigualdades sociais entre xéneros, que seguen existindo. É dicir, o libro de Inma Varela supón un “até aquí chegamos nos estudos epistemolóxicos sobre a muller” e un “desde aquí partimos no estudo ontolóxico da muller”.

Case nada.

E velaí queda tamén un título do cal que non quero rematar sen salientar a súa capacidade de empatía lectora.

ASDO.: Xosé M. Eyré

crítica de SÓ FICARÁN CINZAS EN ALGURES, de Toño Guede, en Galaxia.

ENREDO POLICIAL EN OURENSE

Título: Só ficarán cinzas en algures

Autor: Toño Guede

Editorial: Galaxia

Non é ningún misterio que os discursos policiais-detectivescos-negros gozan de moi boa saúde editorial. Son moitas as autorías que se deciden por este tipo de enredos, Pódense procurar múltiples explicacións a esta vigorosidade, desde a influencia de autorías nórdicas que están na moda a calquera outra de calquera outra extracción xeográfica e cultural. Desde Borges e Bioy Casares, pasando por Chandler, Chesterton… a nómina de opinións e moi longa e seguramente confusa No fondo, toda esa variedade vén demostrar unha cousa, que ninguén deu unha explicación suficientemente consistente para desprazar as demais ou, sinxelamente, porque cada quen fala desde a súa propia tradición. Pola miña banda non desboto, todo o contrario, o feito de que é un dos produtos audiovisuais máis consumidos, especialmente procedentes do Hollywoood en canto a número. A partir de aquí é necesario reflexionar que, se existe unha escola estadounidense, unha escola inglesa, unha escola nórdica, unha escola francesa, unha escola italiana…o lóxico sería que as autorías galegas foran o suficientemente consecuentes e independentes para crear unha escola galega diferente da española. A tarefa non é sinxela, pois pártese dunha hibridación entre as diferentes escolas que non o pon fácil. Porén penso que o título antes comentado de José Mondelo (Soamente unha vez, Xerais) e este de Toño Guede poden amosar un camiño válido e aínda non moi trillado aquí: o da desmitificación realista. Será cousa de, con máis tempo, establecer a liña temporal en que se vén desenvolvendo, por sinal desde o mesmo Antón Risco. E será cousa de facelo antes de que a novela policial galega resulte un remexido de patacas (que diría Eli Ríos) tan poliforme como confuso.

            No caso que nos ocupa, cómpre dicir que esta é a estrea narrativa en galego de Toño Guede.(Ourense 1971) Sempre é importante dicilo para dimensionar correctamente o que se vai escribir e ler sobre a obra en concreto. O enredo que nos propón o autor presenta a un industrial do transporte que recibe unha serie de paquetes misteriosos que se poden considerar ameazantes. Aquí xógase coa dúbida de se en realidade o son ou non pasan dunha brincadeira de mal gusto. Paralelalemente, e noutro tipo de letra exponse a comisión dun delito e a tensión emocional que xorde na mente culpábel. Tampouco lles quero adiantar moito máis do enredo, non é prudente nin aconsellábel desfacer a intriga xa creada desde o mesmo título. Mais si hai que indicar que os feitos se desenvolven en Ourense, un Ourense moi recoñecíbel; se se fala dunha novela negra viguesa (esta etiqueta non deixa de ser unha “ocorrencia” propagandística) porque non dar pulo a unha novela policial ourensá?. Nisto, cabe pensar nunha homenaxe á cidade nativa e vital, que, efectivamente existe. Porén hai aínda outra explicación máis fonda: quérese que o enredo sexa o máis realista posíbel, e é moi importante esta dimensión porque isto concorda moi ben co tipo de remate escollido, desmitificador, digamos á maneira de José Mondelo por iso da coincidencia temporal. Coincidencia. Si, coinciden, porén téñase en conta que os dous discursos aparecen publicados á vez. Isto xa dá pé a pensar nunha tendencia, ou no inicio (con atecedentes) dunha tendencia que veremos se se instala convincentemente.

            En canto ao desenvolvemento técnico do enredo, dígase que as personaxes se configuran psicoloxicamente a través dos seu actos. Agás no caso de Lavandeira, o inspector, e do industrial do transporte. O resto de personaxes non, iso permite non dar excesivas pistas sobre quen será culpábel, mais o certo é que tamén permitían máis marxe de manobra.

            O aspecto negativo está nun descoido na exposición do enredo. Hai un momento onde desaparece unha moza orfa, e, liñas abaixo dise que “o peor foi para os seus non atopar o corpo” (89). Se é orfa, quen son os seus? @s amig@s?. Quen le pode supoñelo, porén tamén pode non facelo, non ten motivos para iso.

            Do resto salientar ese remate desmitificador e realista. Como tamén é realista a colaboración dos dous corpos de “seguranza”, a Policía e a Garde Civil. Que existan dous corpos se “seguranza” en competencia xa é propio da mesma tradición estadounidense, mais aquí a colaboración establécese de forma realista, lonxe dos parámetros Hollywood onde existe despección dun corpo sobre o outro. Non caer nesa trampa é outro dos aspectos positivos a salientar.

ASDO.: Xosé M. Eyré.

a propósito de VENECIA ABANDONADA, de Eduardo Estévez, en Positivas.

VENECIA, VENECIA

Título: Venecia abandonada

Autor: Eduardo Estévez

Editorial: Positivas

Hai na decadencia un gusto que non toda a  xente sabe apreciar. A simple contemplación da decadencia significa unha vitoria contra o paso do tempo, ou polo menos unha moratoria. Tamén é verdade que o concepto de decadencia adoita ir da man dunha histórica posición de privilexio e luxo ou grandeza de quen edificou e viviu nos edificios agora contemplados. Desde ese punto de vista compréndese moi ben que haxa quen dea as costas á decadencia, pois as edificacións humildes só os epíritos máis sensíbeis saben e queren valorizalas. Venecia é unha desas cidades onde á decadencia aínda se sobrepón unha pátina salvadora baseada tanto na beleza como nun certo kitch romántico de góndolas e amores posíbeis ou imposíbeis. Mais, olllo!, detrás desa cidade de postal, existe outra Venecia non tan glamourosa, unha cidade que detrás da postal agacha muros esportelados, recantos onde o paso do tempo si se deixa ver e, lonxe de se combater, simplemente se van facendo apaños para que  as paredes non caian a cachos. Mais tamén iso forma parte do seu encanto, a constante loita por sobrevivir

            Pois ben, nin unha nin outra. A Venecia que nos trae Eduardo Estévez non é nin unha nin a outra. En todo caso son as dúas á vez, pois nos seus versos percíbese a sombra da primeira mais tamén o abandono que xa o título anuncia ás claras. Aínda así, o poemario non é exclusivamente un poemario de denuncia, senón un xeito de perderse no labirinto interior que provocan as sensacións do exterior, ese outro labirinto deambulatorio da cidade que é unha balea náufraga / con memoria. A primeira parte do poemario, “santa lucía” , de onde extraemos a anterior cita, dá conta da chegada á cidade e déixanos as primeiras impresións desa cidade que se se empeña en permanecer. Trátase dunha visita invernal, e por iso fóra do balbordo turístico, estación moi apropiada para a contemplación e reflexión poética activa, con mínimo de interrupcións.

            (Algunha razón debe existir, agora non  é momento de pescudala, mais cando se fala de literatura de viaxes case nunca se fala de poesía de viaxes. E dalgunha maneira hai que reparar isto. Por exemplo, con libros como este)

            Dígase agora, antes de nada, que o poema renuncia á súa imaxe vertical. En todo caso procura unha harmonía entre a verticalidade propia da poesía e a horizontalidade propia da deambulación da voz poética. Así, pouco a pouco, vánsenos deixando as impresións que causan os distintos escenarios visitados. Como, por sinal e ben significativo, o silencio na strada nuova. A luz no campo san paolo: o son do bronce na madeira / reflíctese nos soportais / e a luz tínxese / de harmonías novas. Na calle de la madonna, é a sensación de que polas veas da cidade circula auga. Esa sensación, esa “música” non o abandonará e volve aparecer no cotián da  fondamenta cannaregio. No campo santa fosca, o viaxeiro camiña / co asombro que provoca unha feira clausurada / un antigo teatro de marionetas / ás que un deus displicente / cortou os fíos. E na ruga ravano, ao silencio súmanse as dicretas conversas dun bar. No seguinte capítulo, “(postais)” vólvese a reflexión sobre o paso do tempo, consta de só dous poemas nos que se contrapón a imaxe do daguerrotipo, que esixe un posado paciente onde o tempo é só /suposición, coa imaxe das fotografías dixitais, que son cualificadas como máscaras. O seguinte capítulo ten como centro os interiores, onde entre tapices alfombras e sofás derrotados / o aire permanece inmóbil, e é capaz de abstraerse, ollar desde fóra e pregúntase en que punto / a abundancia de algo / vira de beleza / en obscenidade. O derradeiro poema deste capítulo parécenos de importancia capital pois deixa ben claro que o poeta é quen de percibir soños, historias pasadas, alí onde outros só ven móbeis antigos, esas máscaras. E é precisamente ás máscaras que dedica so seguinte capítulo; non podían faltar as máscara do entroido, son dous poemas, no primeiro ten que imaxinar- lémbrese o que vimos de dicir- e no segundo

                                                                        venecia só admite / simulacións

                                                                       a cidade ten o privilexio da certeza

            Se antes mentamos a harmonía no plano espacial, tamén hai que referir a harmonía na actitude da voz poética, entre a descrición e as impresión producidas pola contemplación dun espírito poético sempre perceptivo, pois non se pode ser poeta só a tempo parcial.

            O seguinte capítulo, tamén breve dá conta desoutra realidade que non sae nas postais. É o “(ghetto)”, onde os menos afortunados teiman en sobrevir a contramán. Curiosamente, no seguinte, “(escparates)” non deixa de tematizar o abandono, tanto no interior das tendas de ultramarinos como nas librarías, pechaduras atoadas de ferruxe ou centos de exemplares de guías para turistas/ acumulan humidade e pó, para concluír que o abandono tamén é fermoso. Segue capítulo para  os “(canais)”, onde malia o son dos remos o silencio continúa ser dono da atmosfera.

            Esta sucesión de capítulos breves obra que a lectura sexa dinámica, mais ese dinamismo non redimensiona a observación pausada, atenta ás impresións que a cidade lle transmite…non, pola contra serve para lembrarnos a súa permanencia, tanto no espazo como no tempo.. Vén a continuación outro capítulo chamado “ (cristais)”, obviamente dedicado aos cristais de Murano, esa tensión, entre a fraxilidade, un cristal é doado de escachar, e a firmeza, o cristal é quen de permanecer no tempo sen perder forma ou propiedades, e tamén a beleza, pois os mestres artesáns son artistas que crean beleza. É un capítulo un tanto máis extenso. Dicía o poeta que “toda humilde beleza me namora”, e nos cristais de Murano atópase tanto a humildade da creación coma a fastuosidade do creado. Os versos a seguir teñen como escenario o teatro “(la fenice)”, o teatro onde se representaron e escoitaron por primeira vez os grandes clásicos do bel canto, dentro douto teatro máis amplo e e grande, a propia cidade, e que sufriu dous incendios (1836 e 1996) volveu abrir en 2003, un “teatro dos soños” que, como a cidade,  é unha máscara.

            Os dous seguintes capítulos teñen como centro a accademia, o seu vello edificio acubillo das “belle arti”, aquí aparece o concepto de “fuxida” e a reafirmación no acto de observar, que non é un proceso pasivo cando o observante é un poeta, non, nese caso é un acto onde as conmocións interiores se manifestan, quizá como eses fantasmas que habitan a cidade dos canais, petrificados en silencio, en abandono, mais que teiman en sobrevir o pesado paso do tempo, non saen nas postais, son as postais, quizá como as pegadas borrosas que, en teoría, constitúen o derradeiro capítulo. E teoría, porque despois aínda quedan as imprescindíbeis “ (notas innecesarias)”, que en realidade son tan necesarias por estaren tan ben escritas e lembrarnos a dimensión interna-externa do poemario.

ASDO.: Xosé M. Eyré

crítica de SOAMENTE UNHA VEZ, de José Mondelo, en Xerais.

 DESMITIFICANDO

Título: Soamente unha vez

Autor: José Mondelo

Editorial. Xerais

José Mondelo (antes JAM) non precisa escribir máis nada para ter un lugar propio e inamobíbel na historia da nosa narrtiva actual. Un pequeno favor e outras historias de humor perverso (Sotelo Blanco 1984) contén unha das pezas teatrais máis deliciosas que lin. O ollo pecho e outras historias desagradábeis (Sotelo Blanco, 1989) contén unha das novelas negras imprescindíbeis no decorrer do xénero nas nosas letras. Dito isto, non fica todo dito, pois son volumes que conteñen  máis de un enredo, sempre raiando no experimentalismo iconoclasta e sempre creando atmosferas atafegantes, desas que envolven a quen le, que aquí non é tópico senón delirante realidade. Se na súa biblioteca non teñen eses dous volumes, non agarden máis, como tampouco debería agardar a reedición de ambos e dous. Dito isto aínda quero engadir que é autor que sempre sorprende nos seus discursos. O seu corpus literario non é grande, mais todos son títulos que desafían o barullo cultural-social do momento.

            Como neste caso. Soamente unha vez  non é un romance que conteña varias novelas enrodeladas no mesmo enredo, aínda que ben posería facelo. Se nos dous anteriores títulos mentados había unha historia central e despois outras máis breves e diversas, neste caso sob o pretexto dun discurso policial, a invesigación a propósito do corpo dunha muller que atopan dous cazadores e coa que se inicia e remata o romance, o decorrer dos feitos leva a que primeiro o inspector Paiana relembre a súa infancia e que, despois, en conversa co comisario e cunha xornalista desmitifique tópicos e lugares comúns (asumidos sen discusión ou aparentemente lóxicos) a redor do mundo da espionaxe e os corpos de seguranza creados para actuaren na sombra, primeiro, e despois, xa coa xornalista, o labor poilicial, do que en realidade coñecemos pouco e o que coñecemos está contaminado polas ficcións made in Hollywood, ás veces reproducido en enredos non USA cando as realidades legais e policiais son distintas.

            O feito de vivir e traballar en Francia, e ser protagonista dese mundo de espionaxe, contraespionaxe, conleva que sexa moi verosímil o coñecemento da filmografía (e literatura, tamén) francesas. A min, concretamente, agrádame moito que para a desmitificación USA bote man da filmografía francesa, que sempre me contentou moito máis que a previsíbel hollywwooodiana, tan de llaneros solitarios (expresión súa) que actúan nas marxes da prepotencia e da a-legalidade, cando a realidade é que @s policías sempre teñen mandos susperiores aos que obedecer e tarefas burocráticas que lles comen tempo que poerían empregar con máis utilidade e eficiencia se puideran continuar coas súas pesquisas. Desde aquí, na ficción do romance, ofrécense datos moi críbeis a cerca de decisións políticas que condicionaron investigacións policiais, por sinal daquel sonado caso da desaparición en Portugal dunha nena inglesa mentres os país saíran cear fóra. Digo, por sinal, como tamén podo dicir que na desmitificación hollywoodiana, nin o mestre Hitchkoc se libra, nin el nin as escenas máis icónicas da súa filmografía.

            Certamente, estas dúas conversas desprazan o eixo central da investigación relativa ao cadáver da muller atopada polos cazadores. Ralentiza a súa resolución, mais as conversas prodúcense no transcurso do labor policial, pois ningún/ningunha policía é quen de estar 24 horas os sete días da semana pesquisando sen parar. E é neses momentos de impás que se producen.

            Eis un romance que deberían ler, e ter moi en conta, as autorías que escriben novela negra ou policial. Deberían. Igual que deberían ler Un ollo pecho ou, por sinal, o contributo de Antón Risco, tan inxustamente silenciado polo tempo, mais iso será tema para outro artigo.

            Esta estrutura condiciona en certa maneira que as personaxes non acaden todas o mesmo nivel de configuración psicolóxica. O inspector Paiana é o centro, o resto pivota a redor del. Mención especial merecen a xornalista e os dous sospeitosos. Alén diso, o autor bota man dunha ben rica fraseoloxía, tanto na narración como nos diálogos, a mágoa é que tamén usa vocabulario innecesariamente dependente do castelán (“boquiaberto”) e tamén na fraseoloxía (“fai unha diabrura”, “custase o que custase”, “con esas me vés agora”, “colle pan e molla”…)

            Evidentemente non lles vou desvelar nada a cerca da resolución do caso, simplemente lles direi que resulta moi coherente con todo o exposto con anterioridade.

            Non agarden máis. É unha desas lecturas que sempre se agradecen.

            ASDO.: Xosé M. Eyré

crítica de OITO DÍAS SEN EVA CORTES, de Sara Vila Alonso, en Galaxia

ENTRANDO CON BO PÉ

Título: Oito días sen Eva Cortes

Autora: Sara Vila Alonso

Editorial: Galaxia

Despois dos tropezos, na credibilidade dos seus enredos, de Ledicia Costas e Arantza Portabales nos seus dous últimos romances, xa é unha alegría atopar unha autora que ofrece todo o contrario: fiabilidade e proximidade narrativas, como é caso de Sara Vila neste título co que obtivo o Premio Illa Nova de Narrativa. Tratándose ademais da súa estrea como romancista, os parabéns duplícanse.

            O enredo en si non é nada que  non se vira/lera con anterioridade na súa proposta. Unha moza, Eva Cortes, desaparece e Antía, xornalista, vai ter que cubrir a noticia suplindo un redactor de vacacións. Unha xornalista animicamente en horas baixas, a súa relación de parella pasa por un moi mal momento e no traballo ten dificultades á hora de que publiquen, sen modificacións que alteren o sentido da información, o texto que ela envía. Porén, fuxindo de calquera tipo de artificiosidade, a autora consegue interesar a quen le, convencidamente e desde o inicio. Para iso crea unha nómina de personaxes moi realista, moi críbeis e próximos. En realidade, todo o que ten que ver coa desapararición non é máis que o punto de partida para que esas personaxes se manifesten. E a primeira desas personaxes é Eva Cortes, moza que vive nun barrio obreiro, que profesionalmente é coidadora de persoas maiores, que se manifesta desde textos en primeira persoa, onde dá conta íntima da vida dunha moza que esperta  á vida adulta. Estes textos abren o romance e tamén o pechan.

            Despois está Antía, xornalista aínda tamén nova, que cre nun xornalismo útil para a sociedade e á que enfada o sensacionalismo barateiro e mórbido que o seu xefe persegue, custe o que custar e sen reparar no dano que pode facer a terceiros. Haberá ocasión para confrontar estas dúas visións do xornalismo, a ética e a sensacionalista, cando Gael, a última persoa que ve con vida a Eva sexa considerado como sospeitoso a raíz da súa ascendencia suramericana. Gael non é unha personaxe contraditoria, mais o seu testemuño ten lagoas. Despois dunha noite de bebedela e algo máis, queda con Eva, a quen trataba desde unha desas páxinas de contactos que hai pola Internet, mais o encontro non resulta agradábel para ningún dos dous, dura pouco e Eva marcha. Hai aquí un paralelismo evidente co último romance de Portabales, e tamén co asasinato de Sanuel en A Coruña. É dicir, o enredo que se nos propón resulta de moita actualidade. Iso, a actualidade é un plus á hora de mercar esta lectura, mais o bo desenvolvemento narrativo fai que sexa intemporal.

            Enredos de tipo xornalistico-detectivesco hai moitos, a diferenza está en que non todos resultan tan críbeis e que noutros casos as personaxes son máis de tinta e papel que de carne óso. Neste romance, repetimos, as configuracións dunhas personaxes próximas e recoñecíbeis, levan a que quen le se interese inmediatamente polo texto, un texto que, por outra banda, está tecnicamente ben artellado, a dosificación da información é moi coidada e logra sorprender cun remate climático. Non se cae na tentación de pretender engrosar o discurso nin se recorre á típica estratexia de presentar posíbeis culpábeis para que quen le vai pesquisando cal vai ser o verdeiro culpábel, para despois sorprender no reamte. Para nada.

            Aínda que Sara Alonso nos sitúa nun escenario ficticio, a vida e as personaxes que compoñen o romance son moi reais. E nisto queremos deternos unha chisca porque é importante. Antes falamos da credibilidade das personaxes, e, relacionado con isto sitúase a querenza por deixarnos un discurso realista, que sexa fiel espello da realidade social que vivimos. Nótese aquí a defensa dun xornalismo ético, mais tamén o hipócrita tratamento a que son sometidos os migrantes con tanta facilidade. Por sinal. Que hai máis, como pode ser a dupla vitimación. Eva non só é vítima porque desaparece sen que se saiban os motivos, tamén mora nun barrio obreiro, de onde se segue que desa extracción social todo se pode agardar. A hipocrisía social outra volta, coma se en barrios ricos non sucederan peores cousas.

            Contar sen complicacións. Crear personaxes e conflitos críbeis e reais. Parece sinxelo. Mais, no fondo hai un traballo estrutural ben penado e medido, absolutamente eficaz. Ao que hai que sumar a hábil harmonización entre enredo de xénero e enredo realista. Dando como resultado unha lectura agradábel que sabe afondar na complexidade humana e social malia non ser moi voluminosa. Non é pouco. Agardamos con ansiedade novos traballos.

            ASDO.: Xosé M Eyré

a propósito de O QUE FICA FÓRA, de Manuel Rivas, en Apiario

O QUE HAI DENTRO

Título: O que fica fóra

Autor: Manuel Rivas

Editorial: Apiario

Non, non lles vou contar o que hai fóra. O que hai fóra é iso que vostedes teñen que procurar, e non se estrañen se o que hai fóra ten algún tipo de correspondencia co que hai dentro. Dicían os románticos que o que hai fóra reflectía o que hai dentro, ou iso pretendían. Eu limitareime a escribir sobre o que hai dentro deste novo poemario de Manuel Rivas, que comeza cun poema titulado “Terra de ninguén”, título moi significativo porque o que hai dentro del é unha tentativa de explicación do que somos, do que é a voz poética, terra nosa, terra de ninguén, país que fica fóra e que conclúe somos éxodo en celo. Neste tempo de devastación onde a lingua é perseguida e a nación negada, o compromiso ético, social e político reafírmase xa desde o primeiro poema. Non, non se trata de panfletarismo político. É poesía lírica que non esquece, poesía inconformista nun tempo onde o máis sinxelo é deixarse ir na onda que convida a preocuparse só do materialismo que nos afecta invidualmente. Dixen materialismo, é o mesmo que dicir capitalismo (neo)liberal, sempre invdividualista. Reafirmo. Pois ese é o “Punto cero”, o punto de partida, cachizas de horizonte, / meridianos esnaquizados, / coordenadas á deriva, poema que insire o retrouso ça ira!, un retrouso con múltiples referencias, desde a canción da francesa Joyce Jonathan (ese labirinto interior, ese desasosego), á ópera de Roger Waters (ex-líder de Pink Floyd) que é unha versión musicalizada da Revolución Francesa, Revolución Francesa que adoptou esas dúas palabras como himno e que tamén levou ao cinema Tinto Bras…sen esquecer que tamén se pode interpretar ao abeiro do laissez faire que á vez é slogam nihilista e tamén pode indicar para o liberalismo económico (e político, engado) xa nos seus inicios. Significativamente o poema remata a náufraga que camiña no mar con pés de lá. Significativamente, nun poema que comeza: o que trae o mar nos brazos. Lembren, náufraga. A vida é un naufraxio? A vida d@s galeg@s conscientes e solidari@s, sincrónica e dicaronicamente, que vivimos esta devastación, é un naufraxio? Cavilen. É o que hai fóra, dentro e fóra

            Segue un poema que ten como centro a lingua, precisamente a lingua abrindo galerías no manuscrito da terra… Lingua alada que migra no esquecer / que aniña onde doe / no ceo do padal…Abatida na brama, cando canta de celo. A lingua propia deste país que abisma no cantil, este é xa un poema breve como “Pandemia 2020” e os seguintes, dos que quero reproducir “A Brava de Elviña”

            Naquela taberna

            todo parecía ficar fóra

            do poder do Estado

            Son poemas breves, concisos, impactantes malia algún semellar que leva tatuada a contemplación propia dos haikus. Despois da “Imperiofobia” e d´”A pedra da forca” si chegarán haikus, os “Haikus secretos”. A verdade é que este tipo de poemas, que convidan á reflexión contemplativa están estratexicamente dispostos despois da ancoraxe ética precedente e antes de retomar outravolta o desacougo interior que á voz poética lle produce o devir histórico. Para quen le, este tipo de poemas son unha oportunidade para sentirse acompañado nas súas arelas de xustiza e reivindicación, xustiza para a nación e a cultura, para a lingua e a Terra, reivindicación imprescindíbel nestes tempos de esquezo colectivo, de indolencia ética, de espectador+s consumistas en lugar de protagonistas crític@s activ@s.

            “O chío de xiz”, poema que ten como centro a poesía de Antonio Machado (para que despois digan os da “caterva mediática” que @s gaelg@s eticamente comprometidos somos isolacionistas!), volvénos situar no centro exacto do desterro…

            ese ourizo da man

            que ulisca os restos

da historia de España

nun bodegón

onde pendura dun gancho de caza

a lúa demudada

            Logo de que no seguinte poema Toda  a terra, un cantil cortado a pico. Termaba de nós, / anxos caídos / un vento emboscado. / O tolo de Abril continúe no ronsel do lirismo eticamente comprometido…non é que se vaia abandonar, cousa que nunca sucede, mais o seguinte poema posúe unha característica individualizadora e nova no poemario. É narrativo. Conta un enredo. Tampouco é o único. Logo, tematizando a mai (reflexionen vostedes sobre todas as connotacións desa palabra) sitúanos n´o impensábel, o que fica fóra. Non é un poema tan declaradamente narrativo, combina narración e lirismo valente

            A seguir volve reinvindicar a lingua (nunca é pouco!), a propósito da palabra “vagalume”

            Cen nomes ten o vagalume

            cen sartegos na cripta

             dun dicionario

            E aquí quero determe unha chisca, para que fique ben clara a identificación entre lingua e mundo natural (fauna, flora…), quero determe unha chisca hoxe, cando a sociedade maioritariamente vive pisando artificialidade, cemento, alcatrán…Cando foi a última vez que viron un vagalume?. Evidentemente todo ser humano ten dereito a ser feliz, ese dereito, esa obriga, vén a  seguir, e chama a atención que os poemas nos leven a xeografías diferentes á galega. Significativamente. Mais lembren que a necesidade de horizontes está sempre aí, sen eles perdémonos. E un deses horizontes, lembrémolo, é a lingua Cando lle arrincan  a lingua ás palabras, Cando son sometidas a trata….Qué o que fica en pé / O que fica fóra. E, co seguinte poema, o poema do prófugo, o corvo que non regresou ás mans de Noé, con ese poema entramos nunha nova diemensión estética do poemario. Porque a partir de agora o poema vólvese poema visual, caligráfico e visual, ensaiando novas formas, como o esquema, por sinal. Ás veces no é doado de ler, reclamando máxima atención e esforzo. A lectura perde a verticalidade, horizontalízase, h o r i z o n t a l í z a s e. Os trazos da escrita tenden a ser grosos e recupéranse motivos temáticos antes lidos, agora nun novo horizonte. Deste nova forma poética comprendan que pouco lles comente, deixarei que fique fóra, virxe para que vostedes a interiorizen.

Ben, eu conteilles o que hai dentro d´O que fica fóra. É unha fiestra. Unha porta aberta. Entren sen chamar.

ASDO.: Xosé M Eyré

crítica de A NENA LECTORA, de Manuel Rivas e Susana Suniaga, en Xerais.

A MAXIA DA PALABRA

Títulos: A nena lectora

Autor: Manuel Rivas & Susana Suniaga

Editoriais: Xerais

Despois de A lavandeira de San Simón (Eva Mejuto & Bea Gregores) que iniciou a colección “Pequena Memoria”, chega esta A nena lectora de Manuel Rivas, ilustrado por Susana Suniaga. Primeiramente faise imprescindíbel comentar que esta coleeción de Xerais, na que se rescatan para a  rapazada voces e feitos que dormen no inxusto sono da memoria cando resultaron decisivos na nosa propia Historia aínda que poidan parecer circunstanciais puntuais, esta colección parécenos unha das mellores iniciativas que a LIX ten levado a cabo. Non podemos deixar ocultas no silencio estas voces porque equivalería a condenar e esquecer unha parte moi importante da afouteza e compromiso social aleccionadores do humanitismo necesario para seguir chamándonos human@s. E isto, o rigor histórico non se leva mal nin exclúe as dotes de fantasía que a rapazada tanto estima xustamente porque lles amosan que o mundo pode ser doutra maneira, doutra maneira mellor.

                     Manuel Rivas rescata oficios xa desaparecidos como o de trapeiro, que é o do pai de Nonó, a protagonista: Oficio de pobres, si. Mais cómpre berrar ben alto que a pobreza non é sinónimo de incultura. Que o seu burro se chame Sócrates e o can Darwin, ou o irmán Liberto, xa nos indican para iso. Liberto, de quen nos chega a memoria da Antorcha Galaica, escola onde aprendeu a ler, e, de feito le para a familia todas as noites, o que máis lles gusta é o “Nouturnio” de Curros Enríquez. Nonó ten tamén dúas irmás xemelgas, Idea e Sol.

                     Cando a nai enferma gravemente, o doutor recoméndalle a Nonó que lle lea cada día unha historia diferente, pois así poderá vivir moitas vidas no tempo que lle quede. EIs unha maneira de poñer en valor ese acto xa mecanizado e ao que non adoitamos darlle a importancia que realmente ten. Tamén se denuncia, admais da Guerra de Marrocos, as detestábeis condicóns de traballo das mulleres na Fábrica de Mistos ou na Fäbrica Tabacos coruñesas. De non ser por inicitaivas como esta colección, esta parte da nosa Historia permanecería roubada  polo silencio para a inmensa maioría da rapazada, pois todos sabemso as dificultades que a sociedade galega ten para contar a súa propia Historia.

                     Despois, Nonó, convertirase en lectora na Fábrica de Tabacos. Durante moitos séculos, até chegar a ben entrado o XX a ocupación de ler para os demais, da lectura pública, foi fundamental para enfrontar o tedio da vida e as duras condicións de traballo nas fábricas que trouxo a Revolución Industrial. Queremos deternos un chsico aquí, porque a lectura pública aínda se segue practicando en moitos países como un acto cultural máis -polo que mesmo se chega a pagar- mentres aquí é unha actividade que poucas veces se ve a non ser en actos de homenaxe.

                     A aliaxe entre fantasía e realidade funciona ás mil marabillas neste texto de Manuel Rivas que ilustra tan preciosamente Susana Suniaga (quen na atmosfera da laboriosidade gris e escura sempre atopa maneira de achegar colorido) e constitúe unha maneira de lembrarnos que é posibel atopala inclusive nos días máis anódinos, nas circunstancias menos agardábeis, a maxia da palabra é un conforto extraordinario e de doado acceso. Aliás con este tipo de historias, a rapazada aprende que que o marabilloso pode xurdir nos momentos e situacións máis prosaicos, que  maxia da palabra pode transformar, facer e facernos mellores.

                     O valor, o poder e valor da fantasía que achega a lectura, o poder e valor da aprendizaxe que supón a lectura, o poder e valor de mergullarnos nos diferentes mundos que nos proporciona a lectura…

ASDO.: Xosé M. Eyré

crítica de PEREZ. HISTORIA DUN TRIUNFO, de LLerena Perozo Porteiro, en Galaxia

QUE NON SEXA SÓ XUSTIZA POÉTICA

Título: Pérez. Historia dun triunfo

Autora. Llerena Perozo Porteiro

Editorial: Galaxia

Para a súa estrea como romancista, Llerena Perozo escolleu un enredo reivindicativo e denunciador á vez. Denuncia os malos tratos recibidos polas mulleres, tanta físcos como psíquicos. Malos tratos? Esa é a etiqueta social que se aplica con máis frecuencia. Para min trátase de brutalidade, e aínda esa palabra me queda pequena. E reivindica o valor das persoas que enfrontan estas situcacións e axudan as vítimas. No romance, a inmensa maioría son mulleres mais tamén hai algún home.

                     O romance presenta dúas partes ben definidas, aínda que o deseño editorial é compacto. Nunha primeira parte cóntasenos com o Pérez chegou a ser home de prestixio laboral e social e como ese Pérez se convertiu nun sádico e violador. Non quero desvelarlle moito do enredo. Simplemente direi que se criou con dous irmáns que teñen as mesmas vivencias que ten el, mais non se convertiron en sádicos e violadores. Simplemente direi que estuda Medicina de maneira meteórica. Que casa moi novo e ten até seis fillos sendo aínda moi novo. Nesta primeira parte, repito, relátase o seu ascenso social e proefesional á vez que é un sádico e violador, mesmo coa propia esposa, e cando iso non lle abonda sempre atopa selectos clubs de prostitución nos que pode satisfacer os seus desexos sen que a ninguén lle importe o lamentábel estado en que quedan as súas vítmimas. Nesta primeira parte, no perfil psicolóxico da súa esposa, Manuela, pouco se avanza. Mentres se le pode bótarse de menos. Porén ten unha explicación lóxica, faráse na segunda parte do romance. Lóxica e ben administrada, porque sorprende.

                     Esa segunda parte do romance cóntanos como, cando el menos o sospeitaba e está chegando ao máximo explendor social e profesional, e quen menos sospeitaba, van facer xustiza sacando á luz pública as súas perversas “afeccións”. Aquí denúnciase o tráfico de mulleres, aí a historia de Hosa e a sú airmá, ocupan lugar central. Non é nada que non saibamos, España é un dos países onde máis tráfico de mulleres hai a nivel mundial. Non é nada que non saibamos, si é algo no que, aínda conscientes da gravidade, a sociedade parece como se fixera oídos  xordos, porque a resposta social segue a ser proporcionalmente moi baixa. Porén esta segunda parte tamén conta a historia da primeira secretaria, de Manuela e outras mulleres (non só Hosa) que deciden tomar a xustiza pola man, como fixera Rosalía. E, nisto, tomar a xustiza pola man non hai nada de vinganza, ou, mellor dito, as mulleres non actúan por vontade vingativa senón xusticieira. Non é un “ollo por ollo”. Trátase de algo máis sofistificado e fectivo.

                     O mellor do romance, tecnicamente falando, é o encaixe desas dúas partes. E que a segunda eleva o nivel climático do enredo, efecto que sempre deixa a quen le cunha opinión favorábel sobre o lido. Aïnda que a historia de Pérez (o apelido tan común é propositado e,a meu ver, acertado) nos sexa ben coñecida, había que, hai que escribila, esta e moitas máis veces até que ningún Pérez exista xa. Eis un romance valente e necesario.

                     Alén diso, nótase que estamos diante dunha narradora debutante. Ás veces o uso do adxectivo é supérfluo, abúsase del, e bótase man de fraseoloxía calcada desde o castelán (por sinal “viva a virxe”, “da outra aceira”), aliás e tamén o uso do pronome persoal átono ten deficiencias. Para alén destes tropezos formais, a estrutura está ben traballada e as configuracións psicolóxicas das personaxes, sobre todo algunhas femininas (caso de Manuela ou Xulia), só no remate se conseguen, porén esta é unha obdiencia á estrutura ideada, na cal se procura o remate climático onde chegará a “xustiza poéticas” de mans dunhas mulleres que nos sorprenden pola súa afouteza.

                     Cantos romances, ou libros, como este haberá que escribir aínda para que xa non haxa que falar de “xustiza poética” ou “xustiza pola man”? Mentres non sexa así haberá que seguir na loita Decididamente.

                     Lean. Crean. Non se espanten da sádica e inhumana actitude de Pérez, nin do seu machismo. Sucede. Coas súas vurtudes e so seus defectos Llerena reflicte un acontecer tan real como antigo.

                     Lena. Crean. E actúen. Xa.

ASDO.: Xosé M. Eyré