a propósito de MEMÓRIAS APARIÇÕES ARRITMIAS, de Yara Nakahanda Monteiro

DOVE NASCE LA POESIA

A propósito da MEMÓRIAS APARIÇÕES ARRITMIAS, ou como nace a poesía

Título: Memórias aparições arrítmias

Autora: Yara Nakahanda Monteiro

Editorial: Companhia das Letras ( Penguin Ramdom House)

O título. Cando  o libro na man, o primeiro a ser lido é o título. Tres palabras. Tres substantivos que puideran indicar tres capítulos, tres apartados. Mais non. As tres palabras substantivas informan de un fluír no proceso de pensamento. Primeiro é a memoria. A memorias, esa facultade humana que nos fai únicos no mundo este. Mais a memoria, mediante a cal podemos posuír o pasado en revisión ou revivir, non é un todo que se aparece monolítico, totémico, conxunto enteiro. A memoria son fragmentos vitais que se aparecen fraxilmente fragmentarios, en calquera momento, esixidos por visión que os espertan puntualmente, solitarios ou prendidos da man doutros. Aparições. Teñen un algo de fantasmas ao se manifestar, mais non o son. Hai nas aparicións un algo que sorprende, pois imaxes ou secuencias chegan inesperadamente, como pulsións efémeras que se resisten a desaparecer, a xa non ser; anacos de memoria que renacen en arritmia, inconstantes na liña temporaria, inconstantes no exercicio da vida, mais seguros, innegábeis, inevitábeis, certamente dos cales non nos podemos desfacer. Poren, este terceiro substantivo tamén anuncia un conxunto de poemas que, de tan breves, son aparicións,  memoriais manifestos no espazo leve e contundente, sen ritmo poético que non sexa o da súa manifestación brevísima.

Alén diso, as arritmias achegan un novo concepto, e un concepto importantísimo á hora de analizar formalmente este título, primeiro na faceta poética, de Yara Nakahanda Monteiro, que alzou como vencedora do prestixioso Premio Gloria de Sant´Anna ao mellor poemario en lingua portuguesa ou galega. Ese novo concepto é o da tensión. A arritmia, en medicina, asóciase con momentos onde existen picos de tensión elevada. Isto non indica que o poemario sexa irregular, con poemas moi bos e outros non tanto. Non. Como se verá, está relacionado coa forma en que a poesía nace na poeta, e a forma en que a poeta os materializa na escrita.

Porén, antes, porque é o primeiro efecto poético que quen le descobre aquí, temos que mencionar a discreta sonoridade constante. Explicámonos. Na poesía, como arte da beleza escrita en palabra, os enfeites formais, se son demasiado evidentes perden forza. Mais cando a súa administración é discreta e constante, convértense nun achado para quen le, un achado que, como unha música obsesiva, non abandona a mente. Exemplos: O cão selvagem lambe lágrimas em meus olhos febris (salientado meu), xa no segundo verso; curtos caracóis aventados, habita a floresta tropical, Despe a sua pele, …o melhor de mim eram.., minha Santa Senhora, …tempo antigo a maturar, surge o sol…, distante da deslealdade… Téñanse estes exemplos sequentes por sinal da musicalidade dos poemas de Yara, que transita de poema en poema de modo constante, inclusive mesmo cando as arritmias os fan aflorar de xeito sintético (Procurorevisor para corrigir os erros da minha vida./ Profissional idóneo e célere). Este conxunto de poemas, que invocan as arritmias e os sms, podían ter un deseño editorial mellorado se foran presentados un en cada páxina, porque deste xeito se respectarían as zonas de reflexión que deben seguir a cada poema, para evitar a lectura mecanizada que deglute texto tras texto sen deixar tempo ao vagar reflexivo. Porén, esa  lectura mecanizada evítase en certa maneira, só en certa maneira, xogando co espazo que ocupan os poemas mínimos na folla en branco.

Imos agora co punto central desta crónica libresca, que nos leva á grande pregunta, ao grande misterio: como nace a poesía en quen poeta? Historicamente falouse de inspiración para significar ese momento no cal quen escribe sente a necesidade de poñer en palabras pensamentos ou estados de ánimo. Nin eu, como crítico, nin ninguén pode sinalar eses instantes a menos que sexa adiviño (e non tería porque ser fiábel) ou teña información externa de primeira man, e aínda así… Con todo perseveramos, porfiamos na importancia que neste poemario ten este aspecto. Porque, independentemente de cando e como se produza o instante de inspiración (ás veces o mesmo texto contén indicacións), resulta inevitábel que quen poeta, quen escribe, realice un exercicio de introspección e rescate do seu  interior, dos seus adentros, aquilo que pretende comunicar respondendo ao estímulo inspirador. O proceso pode resolverse verbalmente de múltiples formas, antes xa indicamos a musicalidade, a sonoridade como un recurso que aquí se emprega. Mais cómpre engadir que nese proceso que vai desde a introspección, desde a ollada cara o adentro propio, á materialización dela en palabras poéticas prodúcese unha tensión (moitas veces, froito desa tensión, é a sensación de que as palabras son insuficientes para significar o que se quere dicir) que se verá incrementada na extropección (cando quen poeta, quen escribe, é consciente, ao ler o escrito, que creou unha realidade nova que tamén lle crea tensión). Aliás, a extropección, a ollada cara fóra, tamén se pode entender como orixe dos momentos (polo menos algúns) de inspiración, dos momentos en que sentiu a necesidade de escribir.

Esa tensión, no fondo nace dunha disidencia entre o de fóra e o de dentro, entre o que se ve, e o que se sente, entre o que se vive e o que se debería vivir. Esa tensión, ese desasosego.

Esa tensión, nos poemas, nótase tanto na contundencia verbal, na precisión á hora da escolla das palabras, que se fai con mimo de ourive, mais tamén con decisión cirúrxica, como no sentido e traballado sentido do ritmo, sempre ao servizo de procurar a expresividade mellor acaída. O cal conduce a que o poema sexa tido en conta como ocupante de espazo na folla en branco, en virtude do que adopta formas diversas, ás veces podémolas cualificar de experimentais -ben sabemos que a experimentación en poesía non é nada novo, mais sempre é algo a celebrar porque rompe a monotonía- e, ao lado lúdico intrínseco hai que valorizar que isto convida a quen le a considerar a lectura desde distintos ángulos, cousa que enriquece o texto e decodificación de maneira considerábel. Podería dicirse que por este camiño se chega ao poema mínimo das “arritmias” ou “sms”, porén a autora sabe ben que só son un método expresivo poético máis e retoma despois o poema convencionalmente entendido (convencionalmente? En poesía nada hai convencional, mais é unha forma de entendernos).

Nesta crónica libresca enfatizo moi dliberadamente a forma poética, pois o mérito de botar man dunha temática determinada (sorpresiva ou novidosa) acostuma ter un impacto no tempo moito menor e tamén menor esixencia á hora de escribir, de poetar. Porén, desde o punto de vista temático interesoume a defensa e reivindicación da muller, que sempre é unha muller que sofre maltrato vital, sexa quen sexa o culpábel desta situación, que pode variar, na ecuación sempre se mantén o mesmo resultado: a dor e desasosego que contaminan e tinxen a súa experiencia vital. Así foi a miña lectura, non quero máis explicitar para que ninguén lea condicionado. Porén, sería indisculpábel non dicir que esta tesnionada poesía orixínase na disidencia fronte á vida e as súas circunstancias, asumidas como muller e o que iso significa, tamén como consecuencia histórica e o que iso significa, e necesidade de autoafirmación nos mesmos parámetros antes expostos.

Para remate. Este é primeiro poemario de Yara Nakahanda Monteiro; para ser inaugural, a poeta demostra un domino, unha mestría que non acada calquera debutante. Desde este poemario  inaugural, agradamos con ansia novos títulos. Sendo meritoria vencedora do Premio Gloria de Sant´Anna, aínda que residente en Portugal, a súa voz poética, sempre comprometida dá voz ás novas xeracións da poesía angolana, que, se ben deica agora se vén falando de poesía decolonial, cómpre transcender esa denominación, evidentemente que é decolonial, mais hai que ir pensando nunha poesía do século XXI, evolucionada sen renunciar ás súas raíces e da que Yara é unha excelente representante.

(Poden atopalo, en versión kindle por 7, 99 euros)

ASDO.: Xosé M. Eyré

(Membro da Asociación Galega da Crítica)

crítica de OS SERES QUERIDOS, de Berta Dávila, en Xerais

SOBRE ISO QUE SOMOS E O QUE QUEREMOS SER

Título: Os seres queridos

Autora: Berta Dávila

Editorial: Xerais

Andará moit@ teóric@ da literatura, afeccionad@, preguntándose como cun enredo tan simple como é a maternidade e as relacións de afecto máis próximas, se pode escribir unha novela, unha boa novela, unha novela desas que se len con paixón porque entran dentro de quen le. Refírome a todas esas autorías que á hora de escribir procuran un enredo epatante, tanto polo seu contido como pola disposición en que é exposto. Pois ben, que lean a novela de Berta Dávila e quizá, quizá, conclúan que tanto o tipo de enredo, como a estrutura só son auxiliares á hora de escribir. E que o que máis importa, cando se escribe, é transmitir unha sentimentalidade que pode ser máis ou menos compartida, mais que sempre chega e inunda a mente de quen le. Desde que iso é conseguido, está de mais calquera outro enfeite narrativo, pois non deixa de ser supérfluo. Digo isto porque sei positivamente que hai autorías que así pensarán.

Para máis, cómpre engadir que a de Berta Dávila é o que se vén denominado unha novela valente. Primeiro por achegar un tema pouco frecuente, como é a meternidade, na lembranza aínda temos títulos de Inma López Silva (O libro da filla) ou de Henrique Alvarellos (Diario dun pai acabado de nacer) que nos lembran que tanto a maternidade como a paternidade non están ausentes do noso ideario literario. Digo estes dous por sinal, que, haber, hai máis. Porén, a maternidade, como ben se ve na novela de Berta, é vivida de maneira moi diferente xa non por diferentes persoas, senón que as reaccións perante distintos embarazos son diferentes nunha mesma persoa. Aliás, cómpre moita valentía para se enfrontar á conflitividade interior que supón a posibilidade da nacenza dunha filla ou dun fillo, pois a súa chegada modificará absolutamente o status vital adulto. Se seguimos a peripecia vital da protagonista de Os seres queridos, logo nos decataremos desa conflitividade, e acompañarémola mentres leamos porque, a fin de contas, poucas cousas, ou ningunha, máis importante que a chegada ou non dun novo ser á nosa vida. E repito o de “valente”, non é doado enfrontarse a esa conflitividade interior, entre outras cousas porque é unha conflitividade vital decisiva. E expoñela, aínda que sexa mediante intermediación dunha personaxe narrativa, require iso, moito valor.

Quizá, chegad@s aquí, haxa quen se vaia decatando de que a peculiaridade das novelas de Berta Dávila está xusto aí, ela escribe novelas que, partindo dun ideograma sentimental propio, son capaces de acompañar a quen le. Normalmente é ao revés. Quen le é quen acompaña a lectura, e isto tamén acontece aquí, mais acontece con tal intensidade, de tal forma, que cando lemos nos sentimos acompañad@s durante o proceso. Porque a habilidade narrativa ou escritural de Berta Dávila radica na súa capacidade para lograr que cando lemos ultrapasemos a curiosidade inicial que toda nova lectura esperta en nós e nos sintamos mergullados na sentimentalidade que percorre as páxinas da novela. A isto, vulgarmente vénselle chamando “saber chegar a quen le”, “saber interesar a quen le”, e o feito é que a autora santiaguesa o fai como só @s elixid@s son capaces de logralo. Escribindo con clareza e coa valentía de non refugar calquera aspecto temático por moi espiñento que poida ser. Tamén se lle chama “naturalidade expresiva”, mais, e a propósito disto, cómpre non confundir as cousas, xa reiterei o concepto de valentía e non está de mais seguir téndoo en conta, toda vez que non é sinxelo escribir así, enfrontándose á vida para comprendela (no que se poida) e comprenderse a si mesma (no que se poida, tamén.

Dito con outras palabras. Na literatura hai unha hiperpresenza de temáticas ou enredos tan epatantes como “artificiais” (pois son un artificio máis) e faltan autorías coa audacia de enfrontarse á problemática vital que realmente sente quen le, por iso a escrita de Berta Dávila resulta tan impagábel.

O título destas liñas, extracto da presentación editorial na contracapa,  resume moi ben o que vén sendo o fío condutor nesta nova novela, gañadora do Premio Xerais 2021, e reflicte a tensión que aniña en tod@s nós, pois sendo quen somos sempre creremos que poderiamos ser outr@s, mellores ou polo menos diferentes. A de Berta Dávila non é unha narrativa de “fuxida”, unha maneira de “escapar da realidade” senón todo o contrario, é unha narrativa de reencontro, e iso, quen le, percíbeo desde o inicio, o cal propicia que despois sexa tan difícil pausar a lectura.

ASDO.: Xosé M. Eyré

(Membro da Asociación Galega da Crítica)

crítica de AUSENTES, de Afonso Eiré

VALORIZANDO A EMIGRACIÓN

Título: Ausentes

Autor: Afonso Eiré

Editorial: Hércules de Ediciones

Na presentación en Chantada, dixo o editor que Afonso Eiré é un dos tres mellores escritores actuais en lingua galega. Ben, pois se o autor lle merece tan alta consideración, digo eu que tamén merecería unha mellor edición. Porque; papel, bon; tinta boa. Porén editar é algo máis que imprimir letras en papel branco, sobre todo se se trata de ficción. Calquera editor sabe que ir máis alá das 30 liñas por páxina é unha aventura moi perigosa, todo máis que non pase de arredor das 33 liñas, o resto é un abuso e desconsideración con quen le Como aquí pasa.. E non é un capricho. Sucede que desa maneira se condiciona o ritmo lector, facéndoo máis lento e cansando máis. E aínda por riba, ao enrodelar os capítulos ou apartados, pois o romance, sen narrador principal, é unha sucesión de testemuños da emigración escritos en primeira persoa…pois aínda peor. Como tales, capítulos ou apartados, deberían encabezar páxina. Non é capricho tampouco, é unha forma de que o discurso sexa dinámico (outra volta na mesma pedra) e á vez, que existan zonas de reflexión (as zonas en branco no remate de cada capítulo ou apartado) que desmecanicen a lectura e propicien unha lectura activa.

O tema do romance, é a emigración. Polo menos de momento, Afonso escribiu o romance que máis e mellor trata este tema. Outra cousa é que alguén pretenda escribir “ o romance definitivo” sobre a emigración galega, porque esta vén de tan antigo e é tan complexa, que moi dificilmente cabería todo nun único romance, seguramente habería que acudir a unha saga ou conxunto de romances. E iso que neste título de Afonso Eiré, todo son voces de xente emigrada, a Europa ou a América. Son as personaxes que, xuntadas con motivo dun casamento, van dando voz á dramática experiencia vital de ter que emigrar, e aínda en moi malas condicións. Porén, malia seren moitas as voces, a diversidade real do fenómeno migratorio galego é tan inmensa que, quen lea, botará de menos algunha, como pode ser da emigarción aos USA ou Francia, ou afondar noutras xa tratadas, como poden ser a Arxentina, Uruguai ou Cuba. Dito sexa por sinal. Maruxa, Carlos, Moncho, Benito, Amancio, Dosinda, Xilberte, Xanerosa, Enrique, Pepiño, Tina, Rexina, Evanxeliña, Lita, Dores, Xesús, Luísa, e Antón conforman esa galería de personaxes, esa galería de voces que nos transmiten unha visión ampla da emigración galega, a máis ampla que teñamos visto.

Esa é a estrutura. A estratexia narrativa combina realismo veraz con realismo ficcionado e tamén espírito de denuncia. Si, espírito de denuncia porque, como se di no propio romance, a emigración nunca é como nola contan @s emigrantes, nin tampouco é consecuencia do “carácter aventureiro” d@s galeg@s, senón unha situación social provocada pola desatención do goberno estatal, e aproveitada por ese mesmo goberno para encher os petos non d@s galeg@s senón doutras zonas do Estado. Unha das personaxes representa a pequena banca local, e deixa ben claros os manexos do Goberno Estatal para que o fluxo de cartos de emigración galega non quedara na Galiza precisamente. Ao que hai que sumar a denuncia tamén dos abusos cometidos nos Seminarios. E, por suposto, a dureza das condicións de vida d@s emigrantes, por exemplo, en Suíza, deixando ben claro que nunca se pretendeu asimilar ou sequera ser comprensiv@s con estas experiencias en terra estraña, senón utilizar a esta xente da maneira máis proveitosa para as comunidades receptoras e sen observar ningún tipo de comprensión ou miramento c@s emigrad@s. Hoxe dísenos, por activa e por pasiva, que debemos ser comprensivos coa migración que vén acá en procura de mellora, pois a fin de contas nós, @s galeg@s, tamén tivemos, e temos, que marchar emigrad@s. Ben, pois que lean este romance de Afonso Eiré e vexan as condicións en que fomos tratad@s. Dígoo así, con plural inclusivo, porque a min tamén me tocou ser migrante e tamén podo falar por experiencia.

Si, por experiencia: Como cando viñan nas vacacións os “madrileños”. Era curioso comprobar como aquí ninguén lles tusía á hora de pagar, ou de encher de billetes os petos dos fillos para ir á festa, se mesmo os pais lles deixaban os coches! Era curioso porque, en Madrid, cando ía visitalos ( a pedido dos meus pais) nin os deixaban saír dar un paseo e nin cartos lles daban para convidar a unha cervexa. Sempre había algo que o impedía. A menos que eu dixeras que convidaba eu, entón si, as portas abertas.

Como se dixo antes, a emigración nunca é como a contan @s emigrantes.

Cando se trata dun novo libro de Afonso Eiré, é constante e costume loar a vizosa lingua que emprega, tan vizosa que, con só ler unha páxina, xa o autor fica absolutamente identificado e sen erro. E, desta vez, non vai ser menos. Iso si, tamén hai que falar da onomástica “híbrida” (Benito) e superrealista e dalgunhas solucións como mínimo cuestionábeis: caso de “Prazuela” (o sufixo -ela existe, non é habitual mais existe, mais tende a xuntarse a palabra patrimoniais), “querencia”, “escuadra” ou algunha confusión entre “lla” e “llela”.

Tamén como é habitual nas súas ficcións realistas combinadas con realismo ficcionado, Castro Candaz (léase “Candás”) é o escenario preferente do enredo, trasunto de Chantada. Tan trasunto que os dous topónimos aparecen na mesma páxina.

Do resto, velaquí un romance emocionalmente moi intenso, que fará agromar lembranzas ( e non só anecdóticas, tamén as hai ben dramáticas) en quen o lea. E, como se di no romance, non é certo que non poidamos cambiar o pasado, pois si poderemos cando sexa posíbel contar toda a verdade e non só ficar coa “visión” intereseira que se nos quere transmitir. Na reprodución das condicións de vida d@s emigrantes, é onde, a meu xuízo, salienta este novo título de Afonso Eiré.

ASDO.: Xosé M. Eyré

(Membro da Asociación Galega da Crítica)

crítica de AQUÍ COMEZA O MAR, de Blanca Riestra, en Galaxia.

CRÓNICA CRÍTICA DUNHA LECTURA

Título: Aquí comeza o mar

Autora: Blanca Riestra

Editorial: Galaxia.

Perdón, igual minto algo, en realidade é a crónica de dúas lecturas. A primeira deixoume tan mala impresión que me vin na de facer unha segunda, que a confirmara ou que me achegara cousas novas que non vira antes. Porén ratificouse a primeira, así que, en realidade, falamos da lectura dun único texto que ratifica no crítico as conclusión a que chegou na primeira lectura. Imos alá.

O enredo comeza presentando unha adolescente, coruñesa, filla de papá (hoxe daríaselle outro apelativo), nun discurso que presenta certos acenos cara á literatura galega e que ten pinta de ser o exercicio memorialista dunha burguesa castelanfalante. Ben, este tipo de enredo da filla de papá, non é a primeira vez que o leo, que sexa castelanfalante engádelle un plus e ese achegamento á literatura (cultura galega) que pode resultar de interese. Temos, así, unha moza un tanto rebelde ( que non o é a eses anos!), que é seareira do local de Nikopol (personaxe típico da hostalaría coruñesa, cerca de dez anos máis vello que a protagonista. Mágoa que non lembrase a triloxía de Enki Bilal, claro que en castelán non se puido ler até 2018), e pasea os ambientes propios da burguesía coruñenta (que diría Xurxo Souto, quen tamén aparecerá como personaxe da novela), que narra episodios ou peripecias protagonizados por Amancio Otega, Paco Vázquez ou Laureano Oubiña. Unha triloxía interesante, non cabe dúbida. Tamén conta os amores dramáticos de Lois Pereiro, o que sucede é que non lle atopo funcionalidade dentro do enredo, puidera ser anuncio do destino dramático da protagonista mais para iso non é imprescindíbel, desde cedo xa se distingue esa tonalidade temática no discurso. Funciona mellor como verniz “galeguizador” do discurso. Porque esa é outra. No texto tamén aparecen outras personaxes como Cunqueiro, Vidal Bolaño, Wenceslao Fdez. Flórez, e tamén se conta o “bautizo literario “ de Antón Avilés de Taramancos. Aquí paro, releo. En substancia parece o mesmo que me contou Manuel María, mediados os ´90, mais non o é. Primeiro omítese a presenza de Manuel María, e en segundo lugar o bautizo, oficiante Novoneyra, foi como “Antón Avilés de Taramancos” e non só “Avilés de Taramancos”. Entón, e non só por isto, decátome de que as peripecias de Amancio Ortega, Paco Vázquez ou Luareano Oubiña nárranse, as que teñen que ver co “verniz galego” só se citan (agás o de Lois Pereiro).

Un chisco máis adiante haí outras cousas que me prenden a luz vermella. “…os nacionalistas chorando porque Castelao non podía regresar a unha Galiza que non estivese liberada”. Esta forma despectiva de referirse aos nacionalistas, oféndeme, unha reivindicación, unha loita, só “en certas mentes” é unha chorada. Mais sigamos, isto é literatura, ficción. Claro que, pouco máis adiante, unhas liñas, lese:” Así ocorría entre os adolescentes castelanfalantes, que desexabamos con ansia ser emendados e que os nosos pais fosen reprimidos, quizais reducidos coma os chineses nas nosas propias aldeas da montaña, no Caurel ou na Fonsagrada”. As cousas non casan, desexan ser liberad@s por unha panda de choromicas? Non ten xeito. Parece como o xuízo da protagonista, que conta a adolescencia desde a perspectiva adulta, superpuxese os seus argumentos sobre os da adolescente, sen decatarse de que se contradicían. As lembranzas é o que teñen, veñen e van, configúranse e reconfigúranse, coma fantasmas a habitar a mente de quen as escribe, mais quen as escribe ten a obriga de prestar máis atención a posíbeis contradicións.

Non levo moito lido. Literariamente non atopo máis de consideración que o antes mentado. As lembranzas veñen e van como fantasmas. Nada novo baixo o sol. Confúndense, “ficionalízanse”, na mente memorialista, onde acoden as bandas sonoras de Julio Iglesias, Rafaella Carrá, os Viúda Gómez, os Historiaglama  rabudoband (finais dos ´90) “ de ironía ultrafascista”…Sigamos, isto é literatura. Finalizamos a primeira parte, das cinco en que se divide o texto. Porén, na nosa lectura só contemplamos dúas e estamos na primeira. Entón aparece o “profundo norte”, e o “telón de grelos”, apelativos que denotan afastamento, incomprensión, o mesmo que cando se fala da “Galiza profunda”. Xa estamos no ´88, xa non é tan adolescente. “tras o telón de grelos, os cohes corrían coas xanelas abertas, e eran máis pequenos, as xanelas baixábanse con manivelas, os homes eran baixiños, todos levaban ombreiras e patillas ou, a falta diso, tupé e buguis…” Cadra que o crítico viviu esa Coruña (máis adiante chamaralle “Coru”, expresión típica de castelanfalantes “cursis”), e as miñas lembranzas non concordan co que aquí leo. Sigamos. É literatura. Ficción. Todo é posíbel. “Dise moito que os galegos son seres sentimentais e folclóricos, porque convén” Si? Quen o di? Porque o di? Para que o dí.  “En verdade, o galego non é melancólico, senón nihilista, non é sentimental senón soberbio” Uff, outra volta confundindo as cousas…poden aparecer “nihilista” e “soberbio” na mesma oración? Non quero facer sangue, mais o do nihilismo é unha interpretación que non me parece nada acertada, ás veces os eufemismos valen para algo.. Despois mentarse a Bolaño, a propósito de que “os detalles salvan” Ufff, pois xa levamos vistos uns cantos “detalles”, pormenores, que, precisamente, condenan máis que salvan.

Aquí tamén me chaman a atención “os tugurios góticos”, Non será un chisco cedo para a estética gótica?

Miguel Anxo Fernán-Vello, Xurxo Souto, Luísa VIllalta…outros nomes que aparecen no discurso, autores de O Facho, de De Amor e Desamor…tampouco vou pretender exhaustividade.

E xa estamos na metade da novela, mais ou menos. “Sempre somos o que eramos, nunca habemos de ser nada distinto do que fomos” A sentenza. No medio do discurso. Incursión da mente adulta que memorializa. Non parece o lugar máis axeitado. Ou si, se se entende como afán de loita por transformarse, como lle pasaba á adolescente, que tampouco foi tanta loita nin no discurso se plasma como tal.

Temos um novo escenario, Compostela, que non se afana moito en describrir os seus ambientes, e iso si que daba para unha boa novela, de feito xa deu nos anos ´70. Anxo Rei Ballesteros. Certos “detalles”, certos pormenores levan a que me fixe na língua. Os “Charlines”, “emperrado”, “que che vai devorando”, “hache matar” , “se eu non che penso”, “contémplache”, “rocas”, “joder” (antes empregara “follar”), “mar alborotado, “pullas”, “bueno”…non quero ser exhaustivo, agora tampouco. Simplemente reflectir unha língua certamente pobre, sobre todo na fraseoloxía (moitas veces calco do castelán).

Nesta altura xa está ben claro que a narradora é un trasunto da autora. Quizá puidera entenderse esta novela á luz da autoficción, tan na moda. Se fora así… mais é o exercício memorialista o que se impón, onde, alén dos fantasmas da memoria, pouco mais hai que contar.

Cada vez vaime intersando menos.”…todas as túas experiencias son de clase, de xénero, rexionais, mesmo” Rexionais? Os pormenores. “Vives nun delírio pequenoburgués…”. Queda ben. Delirio, casa ben cos fantasmas da memoria, que van e veñen e se transfiguran, se é o caso. O delírio sempre tem algo de mise em abyme. A narradora parece que trata de evitalo cunha estrutura temporaria progresiva, mais non dá. A escrita como delírio tampouco é nada novo, mais sempre me interessou polo que o delírio ten de veracidade dentro da ficción, como forma de ficcionar a realidade. Pásame isto desde que lin as “Memorias de Tains” de Mourullo….Tamén vaia comparanza referencial lle fun poñer, nada menos que as “Memorias de Tains”. Ufff, sigamos.

“O que un escribe é rito escenificado fronte ao nada”. Aí discrepo, fondamente. Os pormenores, a escrita sempre debe ser reto, debe nacer como reto expresivo; o rito, ou “ritual”, é inmobilista, non permite anovamentos expresivos.

Ben, é bo  momento para ir reflexionando sobre o lido, achégase o remate. A verdade é que o texto está ben redactado, tamén é o mínimo que se lle debe esixir a calquera narradora ou narrador. Algunhas pingas poéticas, nin demasiadas nin excesivamente líricas. Pouco traballo estrutural, ou ineficaz, cada páxina que se le, segundo se avanza na lectura, está mais claro que a narradora é um trasunto da escritora, quedaría mellor se se tratase de autoficción, como exercício memorialista semella un querer e non querer, que, a verdade, non lle acho excesivo interesse. Precisamente cando máis me interessa é cando a narradora se decata da súa condición de muller maltratada, de muller que fracasou nas súas relacións co outro sexo (tan presentes desde o inicio), asúmeo e desde aí traza propósito de seguir para adiante, era boa ocasión para non dilatar moito remate, deixar que quen le imaxine o seu futuro. Non é caso, as reflexións que seguen apagan esa posibilidade, sigamos coa reflexión sobre o lido. Unha lingua bastante pobre, con fraseoloxía calcada do castelán…Algúns cultismos… “O único límite é a linguxe. A linguaxe é o que fai que as cousas merezan ser contadas, ou poidan contarse, niso consite a literatura”. Como maneira de quedar ben, vale, mais non o leva á práctica. Foguetes de artificio. Verniz.

Ben, chegados aqui, compre sinalar que nun discurso literário, sobre todo se é  memorialista, tanto hai que ter em conta as cousas que se din como as que se calan. E aqui chama a tención que esa pequeno-burguesa, filla de papá que pretende coquetear coa cultura autóctona, son bastantes as cousas das que non se decata ou ás cales non dá importância. Pensemos no fenómeno Fuxan os Ventos e  a música folk, pensemos na posterior “movida”, pensemos na posterior “Xeración Xabarín” ( a narradora está próxima a pertencer a ela), pensemos no rock “bravú”, pensemos na chegada á Coruña de Manuel María, pensemos no impacto que tiveron autores como Darío X. Cabana, como Manuel Rivas, Suso de Toro…E poderíamos seguir. Non é raro que nada diso asome no discurso, se é que ese interesse no autóctono é real?

En troques, o que si aparece son os “quinquis”, un fenómeno social asociado á cultura castelá, de primeiros dos `80. Hai máis de cincuenta anos que son lector en galego, é a primeira vez que, que eu teña memoria, que os leo. Tratando de trasladar cousas da cultura castelá á galega? Pois claro.

Ben, agora hai que dicilo, a autora, Blanca Riestra, polo que eu sei, é sobriña de Camilo José Cela. Así enténdense mellor  certas cousas. Non só  o que esquece, senón tamén o coñecemento que ten dos “negros” que usaba o seu tío e a maneira que tiña de usalos…

Porén, o peor, xa non é um discurso novelístico deficitario. O peor vén despois. Nos agradecementos. Que as veces poden indicar as fontes de que se nutriu a autoria. Alberto Ramos, Bernardo Villanueva, Diana Atkinson, Estíbaliz Espinosa, Gelitos Fernández Castro, Isa Risco, Javier Becerra, Javier Nikopol, Jorge Viuda, José Manuel Sande, Juan de la Colina, María Cabrera, Miguel Anxo Fernán-Vello, Pedro Esperón, Pedro Granell, Ángeles Huertas, Vari Caramés, Xosé Manuel Pereiro e Xurxo Souto, Marta Álvarez, Raquel Veira e Yolanda Castaño..

“Nunca tiven vocación de exhaustividade e menos de exactitude” Tarde piaches! Se iso se dixera no inicio, estaríamos avisados, mais deixou que leramos sen esse aviso, por algo será! Seguimos lendo. “Parto do principio de que todo o escrito se converte en ficción (pois non, non todo escrito é ficción, calquera o sabe) e só debe responder ante o Alto tribunal do feito literário (ironia?, polo que me toca, se algo me atinxe, non o considero “capatatio benevolentiae”, senón máis bem todo o contrario), moito mais duro que calquera outro organismo secular. Que o deus do imponderable nos protexa ( e falta lle fará, digo eu).

Boa lectura”

Remata desexando boa lectura a quen xa leu!!!??? Entenderíase se figurasse no inicio. Tal onde está posto, ten unha clara intención de influír no xuizo que quen leu xa esta en condicións de estabelecer. A isso chámolle soberbia, xa non ironia desenfocada ou fora de lugar. Pura soberbia. A autora era ben consciente do que fixo  e para que o fixo.

Em fin, déronlle o Blanco-Amor 2021. Non é de meu xulgar o traballo dos xurados. Mais, e non o digo só por esta novela, hai veces que os premios se deberían deixar desertos.

Agardemos mellores traballos da autora

ASDO.: Xosé M. Eyré

(Membro da Asociación Galega da Crítica)  

crítica de OS SOÑOS DE MIGUEL, de Manuel Iglesias Turnes, en Xerais.

O MOTOR DO MUNDO

Título: Os soños de Miguel

Autor: Miguel Iglesias Turnes

Editorial: Xerais

Nada, ningunha mellora se conseguiría sen eles, sen os soños. Eles son o verdadeiro motor do mundo. As melloras nas condicións de vida humanas, prodúcense porque alguén soñou que iso se podería conseguir e dese soño tomou a forza suficiente para loitar pola súa realización. Digo “as melloras nas condicións de vida humanas” e non estou seguro, máis ben teño moitas dúbidas, de que a desbocada tecnoloxía traia sempre unha mellor vida para xente. E aínda digo máis, non todos os soños son positivos socialmente, tamén as ideoloxías reaccionarias, involucionistas nacen ou poden nacer de soños. Mais iso vén reafirmar a tese inicial, o motor do mundo, nun sentido ou no outro, ten a súa raíz nos soños.

E, para mostra, ben serve este novo romance de Miguel Iglesias Turnes, como os anteriores, o enredo desenvólvese na paisaxe rural do lugar de Cabanas e arredores, sendo un fiel transmisor de como foi (As rapazas de Xan e esta Os soños de Miguel) ou como é (Que non te aten) a vida no rural galego. O autor que sempre se significou á hora de tratar de conseguir melloras para a vida e o traballo no campo, e pola súa sede de cultura, escribe ficcións sobre o que coñece ben ou moi ben. Realistas, moi realistas, mais ficcións. Isto quere dicir que quen le, se viviu parte da súa vida no rural, ou se segue pulando por darlle vida, axiña vai empatizar cos enredos de Miguel Iglesias Turnes. E tamén que @s urbanitas que nada saben dela aquí teñen unha fonte de coñecemento fiábel, ademais de entretida.

Porque, o primeiro aspecto a salientar, é que o autor nado en Cabanas, sempre consegue imprimir nos seus enredos a dose xusta de emotividade para que as follas non se nos caian das mans. E faino dunha maneira tremendamente natural, esa emotividade nace tanto da configuración verosimilista das personaxes, como das relacións que se establecen entre elas e, neste caso concreto especialmente, das ansias de mollora vitais que as personaxes perseguen. Non necesita máis para que quen le se sinta acompañante das peripecias que as personaxes sofren. Tamén é certo que este romance conta cun antagonista, o “padriño”, que representa o involucionismo, franquista até a médula, o seu é mandar e ser obedecido, non é capaz de imaxinar a vida doutro xeito, non consente que ninguén “pase” por riba del á hora de tomar decisións. No lado oposto están os netos, sobre todo Miguel, que si aspira(n) a mellorar a súa calidade vida introducindo melloras mecánicas e tamén unha diferente concepción da economía rural, abandonando o tradicional autoconsumo.

Hai que dicir que o enredo nos sitúa temporariamente a finais dos anos 60 do pasado século e principio dos 70, moi concretamente no lugar de Cabanas, e hai que dicilo porque noutras partes da Galiza aínda tardarían décadas en lograr unha concentración parcelaria, por sinal. Mais o importante é o conflito, xa non só o de que Miguel se libere da tiranía do “padriño”, senón outros que van aparecendo no discurso. Como o d@s que desertan do arado e rexeitan a vida na aldea, en favor da cidade, porque a consideran un “atraso”, que xa na cidade (Compostela) non teñen que lidar co bulleiro ou coas vacas. Unha moza de Miguel personifica moi ben esta opción, que quen le xa vai enxergando tanto pola liguaxe que utiliza como polo medo ás vacas.

Se a personaxe do “padriño” está moi ben configurada, deixando entrever que se xa arruinou a vida do pai, e polo tanto xenro seu, quen le terá presente a ver se os netos non se dan desfeito do seu xugo e correrán a mesma sorte do seu proxenitor. Hai quen para esa liberación escolleu o camiño da emigración, e tamén, Miguel, quen, con astucia e perseveranza, loita por un mundo diferente e mellor, por unha vida máis digna para quen ama vivir no campo e do campo. No campo, na aldea, ese microcosmos, que se se mira ben,e comparado coa cidade, resulta un macrocosmos onde a vida ten outro sentido. Vivir nun medio natural, en contacto coa natureza, ofrece unha calidade vida evidentemente superior á cidadá. O bulleiro será bulleiro e luxará roupas e calzados, mais na cidade os autos móllante de arriba abaixo ao pasar por unha fochanca e ninguén para a ver que che pasou. Na aldea, no campo, a vida ofrece,por sinal, labores colaborativos que non se dan na cidade e redundan nun humanitarismo moi superior. Alén deses labores colaborativos ( a sega, a malla etc..) Miguel Iglesias Turnes tamén retrata unha sociedade onde a xente se axuda solidariamente cando a ocasión o precisa.

Mais deica agora centrámonos moito en Miguel, personaxe central, porén hai outras personaxes tamén moi significativas. Por sinal, o seu irmán Pepe, que escollerá unha vida diferente ao curato deseñado polo “padriño”, e que tamén representa esa xeración de xente nova que se opón ao franquismo desde un galeguismo cada vez máis convencido, que desafía a moral da época desde cousas tan simples como o modo de vestir, a imaxe pública. Outro aspecto a ter moi en conta é a situación da muller, que non só as hai que desertan do arado, tamén as hai que colaboran co “estado de cousas” franquista. Porén, máis que todo iso, importan as que con moita habilidade e astucia, fan ver que desfán coa súa, en principio, pasividade, mentres resultan aliadas moi valiosas para quen quere transformar “ o mundo”.

Para rematar, se a anterior entrega de Manuel Iglesis Turnes adoecía dunha corrección final máis rigorosa, agpra temos que dicir que nes aspecto se mellorou, áinda qur non de todo, por sinal: non é tan difícil porlle til a Ánxela, ou unificar criterio á hora de escribir, ou é Suvila (como cremos que debeser) ou Subila, como paraece máis adiante. Alén diso, o recurso ao castelán para marcar a diglosia está demais, e provoca un hiperrrealismo que literariamente non ten valor ningún.

En definitiva, velaquí temos un romance que asenta sobre unha galería de personaxes moi coidada, contada sen artificiosidade, con naturalidade e “polo rego”, que logra emocionar e conmocionar a quen le.

ASDO: Xosé M. Eyré

(Membro da Asociación Galega da Crítica)

crítica de TRES EN RAIA, de Xosé Manuel Martínez Oca, en Baía Edicións

A VIDA E OS CAMIÑOS

Título: Tres en raia

Autor: Xosé Manuel Martínez Oca

Editorial. Baía Edicóns.

Existen multitude de metáforas á hora de explicar a vida. Non se asusten, no imos repasalas todas, simplemente abondará que mesmo “as ciencias” se vén na obriga de botar man da metáfora en moitas ocasións. Mais tampouco ese é o noso camiño. De prosa se tratando, a figuración un rol menor que na poesía, porén, tratar de explicar “qué é a vida” resulta sen dúbida a temática axial da narrativa ao longo da Historia. Sexa cal for o século, mesmo sexa cal for xenérico ou  ascendencia intelectual da autoría.. Un bo exemplo disto é a Xeracións, como Otero Pedraio e Risco explicaron de distinta maneira o seu paso pola vida. Pois vén, xa Otero falaba d´Os Camiños da Vida. Resúltanos de utilidade a presenza da palabra “camiños”, porque o estradense Martínez Oca, nesta reflexión narrativa sobre a vida, tamén a presenta como tres experiencias que poden chegara ter algún tipo de paralelismo, mais que están condenadas a non  converxer mais que, se o fan, ocasionalmente.

De aí o título. Na novela hai tres protagonistas. Tres protagonistas que viven unha infancia adolescencia, unha iniciación á vida, común no “seu Ourense”, mais o paso do tempo levará cada un dos tres por diferentes camiños. Co gallo de se xuntaren debido á enfermidade mortal dun deles, so tres se volven ver e comproban como que lles queda en común xa só son lembranzas, lembranzas e o afecto que se gardan. Mais as lembranzas non deixan de ser a constatación de que “o que foi” xa non é, igual que o Ourense que reatopan xa non é “o seu Ourense”. Por se isto non quedara claro, no enredo un dos protagonistas topa cunha persoa maior que non sabe onde está é pregunta por onde se vai a Ourense, el xa está en Ourense, mais o noso protagonista lévao ao seu barrio e entón a personaxe exclama “este é o meu Ourense.

Mais sigamos coa explicación do título. Tres en raia. Tres personaxes que comparten a mesma raia, situados en distintos puntos da mesma raia. Tómeno como outra metáfora, como outra imaxe existencial, nin mesmo tendo en común o mesmo camiño ( a mesma raia) estamos ubicados no mesmo lugar. E, nesta reflexión narrativa, o autor lembrou tamén autores clásicos que escribiron sobre Ourense, entre eles Antón Risco, que sendo un dos mellores e máis interesantes narradores actuais fica condenado ao esquezo, á ignorancia. En realidade, o texto de Martínez Oca percórreno bastantes outros autores, xa que ese grupo de amigos, non sempre co a mesma intensidade, cultiva a afección pola lectura na adolescencia, a lectura é un dos seus amores. Un, material, cheo de abstraccións, a carón doutro(s) cuxa imaxe é carnal e ven e desexan todos os días, María.

Evidentemente, esa xuntanza amical, co propósito antes mencionado, é un punto de inflexión a partir do cal as personaxes centrais van remerorando como foi o seu paso pola vida. A emigración, o paso por diferentes países e culturas, tanto de América como de Europa, é outro periplo que lembra a Otero Pedrayo. Aquí non hai mapa de Fontán catárquico porque a catarse no é un destino senón un proceso, o proceso de rememorar tres vidas que escolleron distintos camiños mais que, cando a vida llelo esixe, volven atoparse “na mesma raia”. Escolleron? Realmente podemos escoller o camiño a seguir na vida? Até que  punto? Até que punto este non está determinado por factores externos a nós? Até que punto o azar non intervén nos camiños que escollemos?

Non se sorprenderá ninguén se dicimos que o obxectivo vital primordial, nos tres casos, é o de atopar alguén que os ame. Un alguén que non ten porque ser unha única persoa, e non pasa nada se son varias personaxes. Isto hai que tomalo con certas precaucións, porque, logo desde primeiro amor imposíbel de arrincar, os demais serán circunstanciais, non moi románticos e mesmo de conveniencia. En definitiva, unha compañía fiel, e definitiva polo menos nun certo tempo. Mais tamén iso é circunstancial. No fondo, o único que en nós permanece é a memoria. A memoria é o único vínculo que non esboroa o tempo porque, xustamente, é o único que por un lado constata o paso do tempo e por outro nos fixa nese devir.

ASDO.: Xosé M. Eyré

crítica de AS DESTERRADAS, de Carme Varela, en Xerais

O ESPOLIO DOS MOSTEIROS GALEGOS

Título: As desterradas

Autora: Carme Varela

Editorial: Xerais & Xunta de Galicia

Existen varios motivos polos que nos alegramos desta publicación. Imos alá. É un título máis da Biblioteca Dramática Galega, coleccióm imprescindíbel para que o teatro galego vexa a luz en negro sobre branco, a dramaturxia galega actual ten un nivel envexábel, e non só cando se trata de títulos premiados, como nesta colección. Damos a boa vinda tamén a unha nova autoría no noso panorama dramatúrxico, Carme Varela. Non é que o nome de Carme Varela sexa descoñecido, non só no mundo do teatro (por sinal, foi Directora de Produción do CDG) ou do audiovisual (pois tamén participou en publicidade e curtametraxes), mais esta é a súa estrea como dramaturga. Alén diso o nome de Carme Varela tamén se vincula coa asociación O Sorriso de Daniel, da que é secretaria e cofundadora, que tanto leva feito pola protección e divulgación do patrimonio medieval (especialmente do románico) galego.

            Para máis de todo iso, Carme Varela preséntanos un tema moi pouco tratado nas nosas letras e que ten unha especial importancia na nosa Historia: a subordinación do monacato galego ao castelán e a loita dos mosteiros galegos pola súa independencia. Esta subordinación da obediencia benedictina feminina, como se denuncia na obra de Clara Vidal, leva a aparellado o espolio das riquezas dos mosteiros galegos, que pasan a engrandecer a Coroa de Castela. Un roubo en toda regra deseñado e executado polos Reis Católicos (?, sic.) e que forma parte da Doma e Castración do Reino de Galiza. En realidade, o interese central da obra radica niso, en presentarnos a resistencia dun pequeno mosteiro galego de touquinegras, como lles chamabas ás monxas de San Bieito, neste caso o Mosteiro de Albeos, perto de Portugal, onde é requerido que as monxas pasen a formar parte  do mosteiro de Antealtares compostelán, abandonando o seu, con todas as súas prevendas, dereitos e posesións. Quen executa esta orde é unha personaxe, secundaria porque só aparece nos diálogos das monxas, chamada frei Rodrigo de Valencia e que morrería  pouco despois da acción que nos presenta este enredo teatral, deixando na Historia só a pegada de ser a persoa encargada polos RRCC para executar os delirios de grandeza de Isabel e Fernando  -dos que seica o “tanto monta, monta tanto” non se refire á cota de poder que tiñan, senón ás súas aventuras extraconxugais.

            Cómpre dicir tamén que esta peza, Premio Álvaro Cunqueiro 2020, forma parte das actividades para desenvolver no seo da asociación O  sorriso de Daniel, da que xa falamos.

            Deste xeito, As desterradas, presenta o canónico esquema presentación-desenvolvemento-conclusión. A presentación faise eco, sobre todo, da riqueza do modesto mosteiro de Albeos a partir da extraordinaria colleita de feixóns que aquel ano tocou en sorte, e da querenza que as monxas teñen polo seu mosteiro e como este lles soluciona as súas necesidades vitais permitíndolles a plena realización do seu compromiso con Deus. Desde aí, o ambiente dramático vai ir in crescendo, mediante denuncia (nos diálogos entres as monxas) do espolio e a negativa destas a se deixaren roubar ao teren que abandonar Albeos e ir a un Antealtares onde saben que xa con anterioridade non foron ben recibidas nin tratadas. Así que a “crónica do desterro” é tamén unha “crónica da rebeldía”. E hai que dicir que esta rebeldía non só atinxe ao roubo, ao espolio dos bens do mosteiro de Albeos, senón tamén á xente do común, que coa súa ausencia se verá desprotexida, pois son as monxas as que coñecen, procuran e gardan as herbas coas que tratar as doenzas que poidan padecer. Os mosteiros eran tamén as boticas, as únicas boticas que existían. Claro que isto, que a xente puidera morrer a causa de enfermidades que non sabían/podían curar…isto pouco lles importaba a eses reis chamados católicos.

            Dentro do que cabe agardar en personaxes que son monxas (tamén hai quen non) e o status que teñen no mosteiro, os diálogos son moi realistas e neles vese un xogo de personalidades complexas e diferenciadas, aspecto que en grande medida axuda e tira da lectura, non só reproducindo a tensión dramática do espolio do mosteiro, senón afondando no que isto significa para cada unha das touquinegras e tamén nas relacións que se establecen entre elas, constituíndo un fresco humano desde o cal a denuncia do espolio acada non só dimensión “política” senón tamén humana. Desde esas dúas dimensión establécese a rebeldía das monxas. Que se xa é complicado ser rebelde na vida normal, cando se debe obediencia relixiosa esta ten moito máis valor, pola valentía extra que as personaxes teñen que demostrar.

ASDO.: Xosé M. Eyré (Membro da Asociaicón Galega da Crítica)

crítica de FINAL FELIZ, de Xavier Queipo, en Xerais.

ONIRISMO E SERENIDADE

Título: Final feliz

Autor: Xavier Queipo

Editorial: Xerais

É indiscutíbel que Xavier Queipo é o nome dun dos autores máis consistentes da nosa narrativa, alén do formato xenérico escollido, sexa na brevidade ou nos espazos máis longos. Como tamén que o eixo realidade-onirismo-ficción parece nuclear boa parte do seu corpus. Deteñámonos unha chisca nesta tríada, pois o elemento intermedio (onirismo) ou ponte, tanto pode formar parte da realidade (por moito que nazan e medren desde a parte non racional do cerebro, para min, polo menos, iso non lles resta status de realidade) como da ficción (pois, como diciamos, nacen e se desenvolven fóra do cerebro racional). O mesmo Xavier Queipo, en palabras preliminares, reclama atención a este onirismo, que alén do dito presenta unha característica peculiar á que atenderemos nas seguintes liñas.

            Porén, e como libro de relatos que é -ás veces contos, como que pecha o volume-, a temática é moi variada ainda que se se poida establecer certa contiguidade, por sinal nos dous primeiros, onde dous homes pertencentes a culturas sociais diferentes se atopan. No primeiro caso, nun alegato antibelicista, pois quen primeiro perde nun escenario bélico é a humanidade. No segundo son súas culturas que se atopan, diferentes mais na procura de conxunción, porque se algo é seguro é que as xentes de culturas diferentes se entenden e mutuamente se enriquecen se non andan polo medio a política ou a relixión.  “Azul cobalto contra verde malaquita” é unha parte de texto compartido por ambos relatos, e, se queren, nesta contiguidade entraría tamén o terceiro, que, sen repetir texto, si nos volve a un escenario bélico onde dous amantes afastados pola guerra se procuran. Procuran. Porque o ser humano, mentres estea vivo, sempre anda á procura de algo ou de alguén. Ben se pode dicir que a procura é unha constante invariábel tanto nos enredos literarios como na vida mesma.

            Logo continuarei falándolles doutros relatos. Mais agora penso que é o momento de dicir que o que os caracteriza a todos eles é a serenidade transmitida pola forma en que son contados. Nunca hai exaltación, nalgúns casos mesmo se podería agardar certa amargura ou decepción vital, porén o único que hai en todos eles é ese punto de vista sereno, maduro, propio de quen xa non se altera por duro que sexa o tema, propio de quen non se altera porque sabe que é a serenidade o que garante o equilibrio necesario, o equilibrio que tan necesario é sempre, en todo momento. Un dos relatos onde mellor se percibe isto é en “O muíño dos Concheiros”, no cal o enredo nos conduce a eses tempos da infancia que tantas veces adoitamos idealizar, e non é que aquí non haxa idealización, que a hai, mais sempre desde a serenidade.

            Esa serenidade que nos transmite a forma de contar non evita que nos sintamos atinxidos, non narcotiza a sentimentalidade de quen le. Máis ben, ao contrario. Desde ela, a gravidade ou dureza dos enredos resulta aínda salientada. Por sinal, no relato que segue a procura é do pracer a través da dolor. Sen dúbida existen sensibilidades para todos os gustos, e todas son respectábeis, mais, particularmente, cústame un mundo entender esta. Ou, aínda peor, cando no que segue aparece a autoflaxelación na procura do perdón por ser diferente. Ninguén debe pedir perdón por ser diferente. Ninguén. Porque todos somos diferentes malia o capitalismo pretender que o consumo nos iguale.

            Xa sería raro que o mundo do mar non mergullara nalgún dos relatos. E así acontece en “Navalla”, onde por un lado se nos aproxima a dureza da vida no mar e por outro se transgriden as fronteiras entre o imaxinario onírico e a realidade, pois a ver quen lle nega a un “lobo de mar” que o que conta só é posíbel que o crea quen teña moita imaxinación. E este non é único caso, xa que en “Nerea” pónsenos diante dun posíbel caso de licantropía.

            Outra das características, xa non só deste volume senón do corpus narrativo e Xavier Queipo, é que os escenarios onde transcorren os enredos nos leven por xeografías que nos son pouco familiares. Por sinal, e xa que tristemente  está de actualidade, Kiev, unha Kiev sen guerra, poboada por unha sociedade de moral ríxida e nada comprensiva con prácticas sexuais fóra da ortodoxia. Unha ortodoxia que ás veces se pode facer moi difícil de entender, como en “Paulos de Taragoña” onde, tamén outros tempos, en tempos  pasados, se aferrollaba a quen era diferente e, dado o estado dos avances médicos naquel entón, quizá era unha das solucións lóxicas, aínda que custe, porque custa, entendelo.

            Pon cabo ao volume o conto que dá título ao libro. “Final feliz”. Que ten iso, un final feliz e que reivindica tanto o mundo da lectura en voz alta, como o mundo da escrita á hora de aturar un mundo hostil onde a humanidade perde parte do que chamamos humanismo ou solidariedade entre a xente. E tamén, tamén a solidariedade interxeracional, pois aquí é unha moza quen axuda a vivir e morrer a un home de idade avanzada.

            En resumo, caracterizan Final feliz, tanto a serenidade propia do punto de vista da maneira de contar, como o incesante escarvar nos resquicios do que podemos atopar de humano na diversidade de seres que camiñamos por este mundo. Unha lectura que nin espanta nin deixa a ninguén indiferente, das que un gusta ler pouco a pouco, saboreando unha prosa sen pirotecnias, contida na xusta medida mais ren renunciar a nada por iso.

ASDO.: Xosé M. Eyré

(Membro da Asociación Galega da Crítica)

crítica de O ROSARIO E A BUGUINA, de Xosé Ricardo Losada, en Galaxia.

DOUS MUNDOS EN COLISIÓN

Título: O rosario e a buguina

Autor: Xosé Ricardo Losada

Editorial: Galaxia

Resumindo: o século XIX trouxo os grandes romances, con enredos complexos habitados por moitas personaxes; xa no século XX chegaron os romances de moitas personaxes onde o enredo común o tiña que poñer quen lía, tipo Manhattan transfer ou La Colmena (por citar ao mestre o aprediz, Dos Passos e Cela); o uso de galerías personaxes amplas tamén é usado na narrativa de xénero como estratexia para pospoñer o desenlace. Por resumir e rematar rápido. Porque o insólito son as novelas con moi poucas personaxes, dúas neste caso. E falamos de novelas, non de romances, sabendo que a novela posúe unha trama única e poucas personaxes, ao revés do romance. Con todo, novelas como esta O rosario e a buguina de Xosé Ricardo Losada, gañadora do Torrente Ballester 2020, son, como diciamos insólitas. E quen escribe debe facer gala dun oficio narrativo máis que notábel á hora de manter a tensión, pois a dificultade é moi grande E isto debe ser tido en conta. Non é o mesmo enfrontar un proxecto narrativo convencional, que  outro, como este, absolutamente excepcional porque conta con moi poucas personaxes. E non só iso, hai que engadir que quen le xa ten unha idea moi aproximada de como vai ser o desenlace, o cal constitúe outro reto máis á dificultade antes exposta.

            Explícolles. O enredo de O rosario e a buguina é simple, relata os días previos á morte do poeta Manuel Antonio, concretamente a relación que se establece entre el e a súa nai, ambos tratando de facer comprender á outra ou o outro os seus respectivos universos vitais, que son antagónicos. Dunha banda está a relixiosidade ríxida, intransixente, que guía o modo de vida da nai; e doutra banda contamos co espírito libre de Manuel Antonio, que o único que quere na vida é ser poeta, cousa que non entende para nada a súa nai. E non lles vou contar máis nada do enredo. Abonde con iso. Con eses dous mundos en colisión, ambos tratando de explicarse e ambos, malia seren tan antagónicos, mantendo o amor materno e filial, ou ao revés tamén.

            Para acadar éxito en proxecto semellante, Xosé Ricardo Losada non só tece con mestría esas dúas personalidades contrarias, habilitando o contraste entre as dúas como motor que conduza o discurso. Evidentemente, úsase esa estratexia narrativa, alternando a narración en primeira persoa das dúas personaxes, de xeito que o contraste actúe como imán lector. Porén, como intermediario líquido contrastivo, bota man dos versos de De catro a catro, tamén desde as dúas perspectivas, da da nai que non entende as novidosas composicíóns do fillo, tan diferentes da poesía tradicional, e tamén da perspectiva de Manuel Antonio, tratando de que a nai comprenda, aínda que só sexa un pouco, os seus anovadores versos. E para isto cómpre, por suposto, ser un bo coñecedor xa non só da peripecia vital de Manuel Antonio e a súa relación coa familia, senón tamén coñecer polo miúdo a sentimentalidade expresada en tan senlleiro libro de poemas.

            Hai outras personaxes, certamente, algunha ben importante para Manuel Antonio, como o pai, por sinal. Ou a nai de Rafael Dieste, que lle ensina un mundo cheo de color, fronte á escuridade austera que fai reinar na súa casa a nai de Manuel Antonio. Son personaxes que aparecen nos relatos da nai ou de Manuel Antonio, que son as dúas personaxes sobre as que se arma a novela. Unha novela que, malia coñecermos o remate e ser só dúas personaxes, mantén o interese lector desde o inicio deica o final, resultando nada sinxelo pospoñer a lectura para sesións sucesivas. En circunstancias semellantes a esta cabería falar de gradación na expresión da sentimentalidade das dúas personaxes á hora de se aproximaren. E nesta novela xógase coa esperanza lectora desa aproximación, pois sempre é desexábel unha boa comunicación nai-fillo. Porén non percibimos tal gradación. O que se le son as tentativas de Manuel Antonio para que nai entenda o modo de vida que escolleu, tan diferente do dela. O que se le son conatos de comprensión por parte da nai, frustrados finalmente por unha relixiosidade levada ao extremo. Quedará para quen le establecer até que punto lograron facerse comprender eses dous mundos en colisión, nós non o imos desvelar.

            Todo isto escrito cunha prosa clara e limpa, que foxe de artificios e se centra en lograr unha narración fluída. Sendo só dúas personaxes, esta é unha novela de personaxes, non de narrador. Interesa máis a clareza expositiva que o artificio narrativo, e que gaña é precisamente quen le.

ASDO.: Xosé M. Eyré

(Membro da Asociación Galega da Crítica)

a propósito de E O SOL ERA ELA, de Medos Romero, en Afundación&Centro Pen&Xunta

AMARSE EN SI OU A POESÍA PURA

Título: E o sol era Ela

Autota: Medos Romero

Editorial. Xunta de Galicia & Centro Pen& Afudación

Así, sen máis preliminares e de primeiras, o estado de axitación interior en que as diferentes lecturas me deixaron obrígame a comezar confesándolles que este título Medo Romero, co que gañou o Premio Afundacón 2021, é un dos que máis me abalaron por dentro e máis me impresionaron de cantos lin nos últimos anos, se cadra na última década. A seguir vou tratar de explicarlles as razóns.

O pomario comeza así.

                        Como vou amarme en alegría

                        se ninguén me deprendeu a iso,

                         se non recordo a túa man serena

                        bendicíndome e dándome

                        permiso para medrar e serme?

A dureza do estrañamento pola falta de amor, pola falta de amor a si mesma, de si a si mesma, bate en min como a máis pesada lousa que calquera poida imaxinar. Porque se unha (ou un) non se ama si mesma ( ou mesmo), quen a/o vai amar mellor? O exilio do amor por si mesma, de entrada, introdúcenos no árido mundo do non-afecto, do desfecto, dunha maneira tan brutal que só a expresión poética máis limpa e natural consegue. Véxase que en todo o poema non hai unha palabra de máis, ningún adxectivo ou cualificación ou calquera outra impresión en negro sobre o branco papel, que pexe ou entorpeza o limpo e natural fluír desa queixa, desa pregunta que expón o eu poético á máis dura, pétrea, realidade que un poida imaxinar, a carencia de amor por unha mesma. Esa expresión tan natural e limpa vaise xeneralizar no resto do poemario que nos queda por ler. E creo que non existe mellor maneira de definir a poesía de Medos Romero que a que posibilitan estas dúas palabras, expresión natural e limpa. Natural, porque Medos Romero non precisa botar man das figuras retóricas, e tantas son, que o xénero poético pon ao seu dispor. Afirmo isto a sabendas de que algunha si hai, como por exemplo o contraste, porén esa(s) situación(s) aparecen porque son lóxicas á hora da decodificación, da lectura, pertencen ao plano do contido e non do formal, e tamén as que teñen que ver co ritmo, co tan coidado ritmo expositivo. E limpa, porque como xa adiantei esa naturalidade esmerilada leva a que os versos flúan sen nada que empeza, que entorpeza a súa expresión. De resultas cabería pensar que despois destas dúas cualidades, a lóxica conduciríanos a pensar en algo semellante  ou parecido á sinceridade, porén nunca cuestionei nin cuestinarei que as autorías poéticas sempre son sinceras, inclusive son sinceras a pesar do famoso finximento propio das voces poéticas que precisan desdobrarse para desde a distancia obter unha panorámica que axude na introspección, na explicación do sentir ou ser. Tamén lles digo que no poemario de Medos Romero si existe esa distancia panorámica, porque a dá o propio paso do tempo; este non é un poemario iniciático, é un poemario de madurez, só desde ela é posibel imaxinar textos coas dúas cualidades antes mentadas.

            Tamén de resultas, ou en consecuencia, a un aparéceselle nas mentes a poesía  pura, esa poesía que procura esencialidade da palabra. O contido temático é tan urexente, vitalmente tan duro e importante que son a naturalidade e limpeza expresivas as que fan salientar e significar na extrema severidade e rigorisidade que en cada poema que leo sinto a pesada lousa sobre min, a pesada lousa dunha realidade incontestábel: edúcasenos para todo, agás para amarnos unha a unha mesma ou un a un mesmo. Non hai volta de folla. Sendo, por demais, momento para indicar que, aínda que pareza incríbel, o plantexamento temático da autora d´As Pontes cabe distinguilo como orixinal. Si, orixinal ou pouco frecuente, se o prefiren.

Ela, a voz poética da muller exposta na máis terrible das soidades, entre o seu universo interior e o cosmos. Indefensa, inerme: exposta. Cada poema é un berro, estou tentado de dicir, mais o berro é consubstancial coa urxencia, e cunha desesperación tantas veces súpeta e a-reflexiva, e aquí non, cada poema é un exercicio reflexivo que tampouco quero confundir coa queixa porque a queixa leva moitas veces apegada certa resignación, e aquí cada poema é unha denuncia, unha denuncia que sobrecolle por esa dor tan fonda transmitida de xeito tan natural e limpo. Esa voz exenta dos paraísos da infancia (as nenas non preguntan, sofren sen maís)(23) e, sobre todo, da ausencia de mans que a agarimen no proceso de serse en si mesma, de xeito que sente o desenraizamento como esencia definitoria onde contrasta o amor que sente pola nai (venerándote de xeito enfermizo ) ( 27), ela, desamparada e perdida no bosque, desamparada e perdida no bosque da vida, ese labirinto, esa soidade existencial tan rosalaina (sei que me chaman a tola) se se quer, mais aquí as referencias intraliterarias son o de menos. Si, ela, a muller exposta, desenraizada, expulsada ao mundo, inoculada do veleno do desamor, mais aínda así solidaria ( Que sabedes vós das mulleres de meu (…)?) (33) a pesar do abatemento profundo…Nestas, só a comuñón coa natureza lle serve de algunha axuda, único amparo para quen nace co  selo tráxico dos tristes (39), en permanente agonía e desasoego, consciente da ablación cerebral (41), de que non poderá deter os ímpetos dos cabalos que a posúen e se reviran nela, sometida ao caos, castigada por ser muller do bosque, golpeada coa meirande brutalidade, a do desamparo absoluto, non me queda por quen chamar / tralos corredores da distancia (40)

            Esa soidade, esa doenza do desamor como condena, obrigádesme a respirar, a sentir (55), onde se activa un amor que non existe (…) (56) , chamando por quen non está, por quen non escoita, por quen non agarima.

                        Co meu corazón rachado,

                        exhausta,  sempre caio nos brazos

                        da túa ausencia. A nena que sempre

                        preguntaba: Agora de quen son eu?

                        A onde pertenzo sen medida? (48)

Esa conciencia de ser un corpo inerte (60), a negación rotunda de min mesma na doenza implícita /de ser a esquecida sempre (62), á que o abandono se lle transforma en loucura, para sentirse humana e viva só na natureza, na árbore acha identificación posíbel e única forma de ser ao fin salvaxemente humana.

Só resta dicir que este enorme poemario vén prologado por outra enorme poeta, Eva Veiga, quen establece as coordenadas en que se manifesta o eu poético de Medos Romero, no punto axial do paradoxo, entre a carencia e o desexo, veleno e antídoto, descenso e subida, morte e nacemento, como se le na contracapa.

ASDO.: Xosé M. Eyré