crítica de O GRUPO, de Tito Pérez, en Medulia

QUE MALOS FOMOS!

Título: O grupo

Autor: Tito Pérez

Editorial: Medulia

A adolescencia como época vital problemática, é un deses tópicos que nunca deixan de estar de actualidade porque nunca deixan de ser veraces e os conflitos vívense con especial intensidade. Porén é na época inmediatamente anterior – tida moitaa veces como un “paraíso”, se cadra o único verdadeiro- cando a maldade se presenta como algo moito máis cruel. A crueldade exercida sobre nós na nenez nin sequera ten sempre unha xustificación, unha explicación; pode que quen nos magoe o faga por simple capricho, porque acha pracer magoando os demais, mesmo porque así se sente superior aos demais, etc.. Poucas manifestacións da crueldade son máis duras que as deste tipo.

                     Pasados os anos, inclusive acontece ás veces que estes episodios sexan lembrados pol@s protagonistas como anécdotas “sen importancia”, “total, eramos cativ@s”, e desta forma se lle reste importancia. Outra maneira máis de ser cruel. Porque si son importantes para quen os padeceu, madía leva!

                     Despois dos Vinte fragmentos de mocidade voraz (Tosoutos, 2016), este é o novo escenario que nos propón Tito Pérez (A Coruña 1983) para que reflexionemos. Do mesmo xeito que nos relatos anteriores, o enredo é presentado dentro do realismo, supraxénero que está a se redefinir moi activamente nestes momentos de pandemia. Tamén como en O latexar do barrio (Do Peirao, 2018), o escenario volve ser A Coruña. Mais agora xa non se trata de relatos, esta é a súa primeira novela, aínda que o fragmentarismo segue estando presente, pois esta está estruturada sobre fragmentos nunca moi extensos que constitúen os cinco caspítulos ou partes en que divide o enredo

                     E como primeira tentativa novelística que é, debe ser xulgada, unha vez que xa demostrou a súa capacidade na extensión breve. De todas maneiras, e para alén do xa dito, tamén hai que engadir que, como novela que é (antes chamáballe novela curta, como en castelán, agora adoptei a nomenclatura lusófona) pouco pasa das 130 páxinas. O xusto para que a mellor lectura se faga en poucas sesións, entre outras cousas porque do contrario o simbolismo que por veces emprega podería caer en esquezo. E é necesario que non sexa así. Non se trata dun simbolismo “forte”, senón de insinuacións para que quen le o estableza, redimensionando de certa maneira a lectura, porque a fai máis rica e porque o autor pretende que se reflexione sobre o que relata, non quere que a novela sexa tida como un pasatempo intrascendente. Cre na literatura como lugar de reflexión. Xa o é para quen escribe. E debe selo tamén para quen le.

                     Comprenderán que non amiude no enredo. Tan só indicarlles que a parte correspondente á nenez está iniciada e finalizada nun prólogo e epílogo onde os protagonistas xa son adultos, a xeito de marco. Desta maneira, o que podería ser tido como título para  destinatari@ LIX debido á temática…debe ser entendido como discurso para adult@s. Aínda que as dúas lecturas son posíbeis, nós preferimos esta última porque é a máis rica, a máis complexa, a que achega máia cousas no proceso de reflexión suxerido. Para alén, este argumento tamén explica que o simbolismo sexa como dixemos.

                     Para finalizar, non pode ser obviado que a novela precisaría dunha corrección moito máis intensa antes da publicación, pois son moitas as grallas que o texto contén, xa non só no uso do pronome persoal átono, ou na acentuación incorrecta (onde di “bolas”, por sinal), senón tamén na presenza de pausas gráficas que interrompen o grupo sintáctico (“levantar, as celllas”).Ao que hai que sumar a onomástica non sempre galega.

ASD.: Xosé M. Eyré

Quen é Paulina Chiziane? Mínima aproximación á Premio Camões 2021.

Si. Se pregunto: Quen é Paulina Chiziane? A resposta moi maioritaria vai ser o silencio, como sempre que preguntamos pola galegolusofonía. Ese silencio vergoñento.. Porque se chego a preguntar, por sinal, quen é Almudena Grandes, toda a xente tería pouco ou moito que dicir. Pasa isto por vivirmos máis atentos á cultura colonizadora castelá, que á que se expresa en linguas “irmás” (aceptemos esta convención) e que loitou e venceu os colonizadores. Loitou e venceu, aceptémolo así, non deixa de ser unha razón moi poderosa..

E xa les digo unha cousa, Almudena Grandes (1960) nin en soños se pode comparar a Paulina Chiziane (1955) medindo o valor da súa obra. Así de simple e categórico.

Como isto é unha mínima aproximación á figura de Paulina Chiziane, descúlpenme ás présas.

Primeiramente, eviarlle os parabéns tamén desde a Galiza, desde esta humilde bitácora que ten como epicentro o mundo da literatura. Non é pouco ser a primeira muller africana en recibir o Premio Camões de literatura, xusto nun momento no cal ela parecía ter renunciado a seguir escribindo (2016), cansa de ter que dar tantas explicacións, de xustificarse asi mesma como muller negra, a súa postura política de esQuerda nacionalista, anticolonialista e feminista…cansa de que lle demandaran que escribria “literatura bonita”, é dicir literatura non conflitiva…cando a súa vida (e a nosa, non se esquenza) é puro conflito. Tamén porque escribindo sobre o que A rodea, sobre o día día, sobre a reaLidade vivida non lle queda máis remedio se non quere mentir. É o que teño dito tantas veces: as escritoras negras non son libres á hora de escribir, desde que senten a necesidade de loitar contra a inxutiza.

Teñen máis información, aquí.

Paulina Chiziane á primeira escritora negra do Mozambique. E a primeira romancista romancista negra mozambicana tamén. O seu primeiro romance é de 1990, Balada de amor ao vento e o último é de 2017, O canto dos escravizados. Entre os nomes que influíron na súa escrita cabe citar os de Glória de Sant Anna e tamén o de Carolina María de Jesús, ademais das mozambicanas Lilia Momplé. e Noémia de Souza.

Con todo, ela renega de que ser considera a primeira romancista negra mozambicana sexa un mérito, que o é, porén tamén é unha maneira de silenciar ou ocultar as loitas vitais que impreganan a súa obra…o cal é que realmente ten valor e debe ser posto en destaque.

Sobre o feminismo negro de Paulina Chiziane, déixo esta ligazón onde Adelto Gonçalves o analiza a través da súa obra..

Tamén recomendo a lectura deste artigo (Wérlem M dos Santos) que xunta e analiza o pensamento a Paulina Chiziane, Simone de Baeuvoir e Cecília Meireles..

A cerca súa poesía-resistencia, este artigo de Débora Nascimento

Paulina Chizianane, que eu saiba, foi traducida ao alemán, castelán, italiano, inglés e mesmo serbio.

Máis información sobre a súa traxectoria literaria, aquí.

E, na Galiza. Nada de nada. Vergoñento.

Finalmente, localicei dous poemas seus:, Van despois, antes quero recomendar seguir o seu Facebook

ESCRAVATURA ABOLIDA

Escravatura abolida. Gritos de euforia

Letras mortas nas cartas de alforria

Fim do assalto ao continente africano

Morte da dor e ressurreição dos fantasmas

 

Quem vai cultivar as plantações de cana-de-açúcar?

Quem vai lavar a loiça (sic) depois da pantagruélica refeição?

Quem pagará o salário ao batalhão de escravos libertos?

Quem? O antigo patrão ou as suas ociosas senhoras?

 

Morreu a escravatura ostensiva, oficial, legal

Os traficantes de gente organizam-se novamente

E a escravatura ressurge silenciosa, sutil, invisível

Nos cantos mais sombrios do mundo

 

Agora é a escravatura sexual que atormenta as mulheres

Escravatura do vício, do crime organizado, dizimando jovens

Esposas e filhas escravizadas na cozinha da casa

E todo o planeta terra escravizado nas malhas da globalização

Escravatura abolida?

Escravatura antiga com nova face

Vestido novo em corpo velho!

………………………………………..

Sou

Sou o canto dos ventos, o canto dos pássaros

O canto das ondas de todos os oceanos

Embalando a dor dos cativos a caminho da escravatura

Suavizando o desespero dos negros no fundo do porão

Sou o grito de revolta pela dor do chicote

Sobre os corpos nus empilhados no escuro

Choro pelos negros que morrem

Diante da tirania impiedosa dos homens do mar

Sou o canto de esperança no ciclo das estações

Derramando lágrimas de fome, de dor e de medo

Vencendo o frio tenebroso das trevas de hoje

Para viver momentos luminosos na próxima geração

Fui escravizado pela força das armas

Trabalhei a vida inteira como uma besta

Para receber do meu dono uma mão de feno

E um púcaro de água turva

crítica de O BAILE DOS ESTORNIÑOS, de Xabier Quiroga, en Xerais

PARA UNHA HISTORIA DA INFAMIA

Título: O baile dos estorniños

Autor: Xabier Quiroga

Editorial: Xerais

Dicíase que despois de Auschwichtz xa non sería posíbel escribir literatura. Claro que se puido, era unha maniera de indicar a magnitude da traxedia, da infamia que alí se vivira.

                     Tamén lembro, hai décadas xa, aquela expresión: outro romance da Guerra Civil?

                     Pois nunca serán poucos. Nin, moito menos, abondos.

                     Porén, aínda que a represión posterior ao Golpe de Estado franquista ten unha incidencia decisiva no enredo, este novo romance da Xabier Quiroga non é unicamente outro romance tematizando a represión franquista. Éo. Si. Porén é moito máis.

                     Hoxe están na moda temas como os abusos a menores cometidos membros da Igrexa “Católica”. Tamén está na moda o dos  “nenos roubados” para satisfacer núcleos familiares estériles e, de paso, facer negocio. E este novo romance de Xabier Quiroga tamén trata o tema. Porén non é só un romance sobre os “nenos roubados” durante a ditadura franquista. Éo. Porén é moito máis.

                     É moito máis porque, a fin de contas é unha terríbel historia da infamia. Ou un anaco, un moi doloroso anaco, desa Historia da Infamia que nunca se dará por conclusa…visto que @s human@s reinventamos cada día novas formas de proxectar a tarxedia, a infamia, n@s demais…iso por se as “técnicas” herdadas non foran suficientes.

                     Quero dicir con isto que aínda que vostedes leran xa moitos romances sobre a represión franquista, nin nunca terán unha panorámica completa das infamias vividas na ditadura do “frío xeneral procedente do noroeste”. Absolutamente. Nunca.

                     Mais, entremos en materia. Resumir as case 800 páxinas para que teñan unha idea do contido, non é tarfa doada e, desde logo, tampouco imos recontar o enredo. Direilles só que comeza en 1935 e que, aínda que semelle rematar en 1950, chega deica hoxe. Porque, o que comeza, 1935, sendo un enredo histórico, co Pazo de Tor, como epicentro, xa ben entrado o romance engade (non é nada novo, tampouco, se se lembra o inicio) o contributo detectivesco coa entrada do Reina a pesquisar para que “un afamado escritor” escriba un romance, o que están vostedes lendo. Deste xeito xúntanse dúas liñas narrativas. A histórica, que viña dando conta da vida no Pazo de Tor como centro, mais que tamén é a vida  en terras d´O Saviñao ou Fereira de Pantón. E esta narrativa histórica está literariamente tan ben construída que envolve a quen le totalmente e, cando entra en acción a parte detectiesca do Reina, iso sorprendenos a lectura de xeito que agora xa son dúas liñas destinadas a confluír desde o inicio: a narrativa histórica e a detectivesca. Certo é que os avatares da detectivesca representan un pausar na histórica (xa se sabe, nestes casos as pesquisas adoitan ir a modo), mais ese pausar, aínda que estean ben imbricadas, tamén é unha maneira de convidar  a quen le para a reflexión sobre o lido.

                     É de salientar, primeiramente, a grande e variada galería de personaxes, que vai desde o señor de Tor e a súa filla Mariluz, aos serventes e serventas do pazo, personaxes da vida rural de entón…a combatentes na Guerra Civil, como o que será xenro do señor de Tor e marido de Mariluz, o Gobernador Militar de Lugo, Basilio Carrera, e ideólogo e responsábel da represión contra os “fuxidos”, o mesmo Miguel Mullera (covarde marido de Mariluz, vido de fóra da Galiza e que non entende o “dialecto”, servil amigo do Gobernador), a mocidade da época, cun Carlos mullereiro impenitente aínda casado mais tamén personaxes femininas (desde a propia herdeira, a “señorita” Mariluz, a bela e inocente Eva, ás prostitutas do “Morriña”ou a misteriosa Lola que axuda ao Reina) sen esquecer o cruel e infame falanxista Luciano, ou o notario de Monforte, ademais do propio Reina e do “afamado escritor”…

                     Toda unha galería de personaxes, moi ben configuradas, que constitúen unha boa mostra social, aspecto moi coidado polo autor. E tamén ocasión para que este romancista ”de raza” exhiba un dos aspectos narrativos en que a súa escrita é especialmente rica: os diálogos. Con tanta e variada personaxe, os diálogos de cada personaxe están moi traballados, moi logrados no seus respectivos “idiolectos”…evidentemente dependentes no só da súa condición social senón tamén da propia configuración psicolóxica -lea, quen quixer, “a súa peculiar forma de pensar”. E isto lévanos a falar da lingua. Sempre Xabier Quiroga, desde aquel primixenio (de hai case 20 anos) Atuado na braña, foi autor que se distinguiu polo uso literario dunha lingua rica como pucas autorías poden presumir, e aquí temos unha mostra máis. Afortunadamente contamos con escritores que cando escriben non pensan na tradución, senón en usar a  lingua en toda a súa potencialidade, Quiroga é destes. Cantas veces apareceu nas súas lecturas recentes o verbo “barnar”, por sinal? Só teño un comentario que facerlle ao respecto: o abuso de “quefacer, quefaceres”, adapatción do castelán admitida polla RAG, admitida mais non deixa de ser adatación do castelán totalmente innecesaria pois temos palabras abondas para ese significado. Un significado abstracto que casa moi pouco coa precisión léxica que é divisa do autor..

                     Hai que dicir tamén que aquí temos “outra forma máis” a incidir na renovación do realismo, seguindo esa nova directriz de “atopar o seu lugar na Historia, e tamén no enredo”. Non só Xabier Quiroga bota man de personaxes reais (o Reina, por sinal, que hai máis) sen que iso proceda dunha fonda documentación histórica, senón que a mestura con ficción pura. Non lle queremos chamar ao produto final “híbrido”, non se trata de hibridar senón dun achegamento á “realidade” que non desbota a priori nada, nin inserir a realidade na ficción nin inserir na ficción a realidade. Quen quixer ver no “afamado escritor” un trasunto, até certo punto, do propio autor, pode, Queiroa e Quiroga veñen sendo un para o outro. Alén diso dedica o romance ao seu avó Carlos e o seu pai Luís, dúas personaxes protagonistas.

                     Porque ninguén de nós vive fóra da Historia. Nunca. E dunha ou doutra maneira partcipamos nela. Ou como espectadores pasivos ou como protagonistas conscientes, por sinal escribindo romances como este.

                     E remato xusto como comeza a novela:

Calquera semellanza coa realidade non é adrede nin maliciosa, aínda que, se acaso por certa, manque”

                     Déixense envolver nas densa atmosfera narrativa creada por Xabier Quiroga. Prestarálles. Gozarán da literatura sen perder de vista a crúa realidade da infamia a que pode chegar a humanidade, e , sinaladamente, o fascismo.

ASDO.: Xosé M. Eyré

a propósito de VIRTUDES (e MISTERIOS). Unha aclaración necesaria

Co gallo da concesión do Premio Nacional de Narrativa a Xesús Fraga polo romance Virtudes (e misterios), en Galaxia, e logo de parabenizar o autor, véxome na necesidade de contextualizar axeitadamente este discurso literario. No seu día xa escribín a crítica correspondente e non se trata de que agora me vaia desdicir, nin sequera modificar nadiña do comentado. O galardón vén concedido polo Ministerio de Cultura. Non sei quen integrou o xurado que adoptou tal decisión, si que o presidiu a Directora Xeral do Libro. Mais sorpréndenme moito as razóns. Polo que levo lido estas céntranse en ser un romance que trata o tema da emigración (concretamente a Inglaterra) mais xa nunhas décadas máis actuais que as típicas de cando falamos daquela emigración dos nso 40, ou 50. Porén, como dixen na crítica, este non é primeiro romance que literaturiza a emigración a Inglaterra, nas nosas letras. E pouco ten que ver que non o sexa, aínda que o xusto  é lembrar títulos anteriores, como fixen na miña crítica.

                     En realidade, coa concesión deste  Premio Nacional está a se premiar unha nova forma manifestación do realismo literario. Unha mínima consulta á historia do realismo lévanos desde Virxilio ou Marcial (por non ir máis lonxe, Herodoto, por sinal), pasando pola nosa Lïrica Medieval, os escritos (diálogos, parrafeos,) para animar á xente a ir á guerra da francesada, o mesmísimo Cantares gallegos de Rosalía, o neovirxilianismo (localista) de Noriega Varela (e Crecente Vega e mesmo poedriamos chegar Aqulino Iglesia Alvariño, o “realismo social” posterior ao Golpe de Estado franquista incluíndo os seguintes 40 anos de represión (teñan en conta que novelas sobre o tempo franquista, escritas décadas antes, aínda se publican nos anos 80 do pasdado século), o realismo máxico, e poderiamos rematar mentando o “realismo sucio”, nesta brevísima panorámica da evolución do realismo nas nosas letras.

                     Evolución. O realismo, como xénero literario sempre está en evolución. Neste caso, o romance de Xesús Fraga sorpréndeme que ninguéno relacione co “xornalismo literairo” dun Truman Capote, Tom Wolfe ou Norman Mailer. Porque hai moito diso no título de que falamos. Que se mente  a diversidade de recursos desde os que se constrúe o  enredo, está ben e é moi oportuno, por canto significa de anovación dese mesmo “xornalismo literario” (nunca me gustou este rótulo, por certo), iso hai que telo en conta

                     Outra das razóns para a concesión do premio, foi o protagonismo feminino. Isto interésame moito, non só polo que conleva de reivindicación do papel da muller, que tamén. Mais, fundamentalmente porque poen en relación a novela de X. Fraga coas últimas de Berta Dávila -e mesmo diría que non só as últimas. Pois coinciden nunha cousa. En ambos casos as autorías procuran o seu lugar na historia, tanto no propio discurso literario como na que vivimos todos os días. Inclusive direi que unha camiña á par da outra, inseríndose nunha remátase nos adentros da outra.

                     Quero facer aquí un inciso. A procura dun lugar na historia, na vida, é unha temática moi explorada na LIX, porque precisamente se trata dun público lector que está na iade de procurarse entre os demais.

                     Porén, feito ese inciso que creo necesario, o que máis importa é que este tipo de realismo no que se procura un lugar na historia, na vida, define moi ben a figura de Otero Pedrayo, e non só Otero, tamén Risco (Nós, os inadaptados non pode ser esquecido), inclusive podería caracterizar toda a Xeración Nós. Hai arredor dun século de  distancia. Isto resulta revelador. Moito máis revelador, se queren, e teñen que querer, á luz da historia sociopolítica anterior a hoxe, sociopolítica e tamén literaria.

                     Antes citei a Berta Dávila. Que este tipo “novo realismo”, así denominado ás pésas, veña protagonizalo autoría feminina ten que ser posto en valor, evidentemente tamén é froito de evolución, Mais ficar co nome de Berta é un tanto inxusto. As últimas catro novelas de María Reimóndez, se se mira ben tamén obedecen a algo moi  polo estilo. E tampouco só as catro últimas, en realidade desde a inicial O caderno de bitácora. Habería que incluír máis nomes de autorías femininas, disimúlenme a brevidade; é que, se un atende todas as fiestras que selle van abrindo ao escribir…non remataría nunca e desviaría o propóisto inicial. Habería que incluír moitos máis nomes. Teñan en conta que o realismo non se manifesta unicamente na narrativa, tamén o fai na poesía. E, sen perder o fío, se a conciencia feminista e realista leva as poetas negras (brasileiras, as que mellor coñezo, mais isto non coñece fronteiras) a manifestárense obrigatoriamente desde o realismo, aínda que mudemos as circunstancias socias e xeográficas, calquera autoría feminina e feminista ten que ser realista porque ten ser denunciadora. Moito máis, como no caso de Reimóndez, se se manifesta desde o colectivo LGTBI+.

                     Mais retomemos o fío. O premio á novela de Xesús Fraga non só recoñece este novo realismo, esta evolución realista. Tamén vén confirmar algo do que xa teño escrito moitas veces: non se trata dunha evolución interna da literatura galega, é algo que está sucendo en todos lados. Inclusive desde xéneros como o policial (o nórdico, que se vende como novela negra, é un bo exemplo). O cal nos leva a entender o realismo non como un xénero, senón como un supraxénero que encerra toda manifestación. Por certo que tamén o rótulo “supraxénero” está moito de actualidade.

Para remate, nesta apurada panorámica de renovación do realismo, hai un nome que pareceu caer no esquezo: Antón Risco, a súa obra ofrece un mosaico de tentativas de renovación realista. (Para cando un Dïa das Letras?). Que a Rey Ballesteros non lle pase o mesmo.

ASDO.: Xosé M. Eyré

crítica de O ALEFATO, de Xosé Lois García, en Toxosoutos

UN POEMARIO COMPLEXO E APAIXONANTE

Título: O Alefato

Autor: Xosé Lois García

Editorial: Toxosoutos

Poucas veces un ten ocasión de comentar un poemario tan complexo, interesante e fascinante como este de Xosé Lois García. Primeiro farei unha breve descrición de como é a estrutura editorial. Despois expoñereilles as razóns polas que me merece tan alta consideración, que non son poucas e están todas ligada sentre si até conformaren un magma poético inusitado.

                     O que atopamos neste Alefato  é o alfabeto hebraico seguido, en cada letra, de textos poéticos que rescatan parte da historia hebrea en 22 asentamentos galegos, entre cidades e vilas, deica que os Reis Católicos os expulsaron se non se convertían ao cristianismo e despois dunha longa  con-vivencia entre nós. Nunca entenderei como se lles pode chamar católicos a Isabel e Fernando, tan crueis como foron. E agora podería parecer acaído trazar unha breve revisión do que se perdeu culturalmente, pois fóronse profesionais da medicina, ds banca, prateiros ferreiros, comerciantes…mais iso debemos deixalo como sobreentendido existente na cultura de quen le. E tamén, tamén viría moi a conto cando menos lembrar algo do que siginifica para o pobo xudeu a Kabbalah, pois a fin de contas ten suma relevancia ademais para o contido do poemario. E aquí si, si que hai que deixar claro que para os xudeus a simboloxía inherente a cada letra tiña/ten suma importancia na interpretación da vida e do ser. Isto hai que dicilo porque Xosé Lois García, o que primeiro fai é poetar sobre o significado simbólico de cada letra. Isto supón non só que o poeta parte dun saber cultural que hai que recoñecerlle e que é o substrato imprescindíbel á hara  de elaborar o poemario. E dentro dese substrato cultural o coñecemento bíblico aparece sob forma de notas moitas veces, e tamén a Lírica Medieval galega no corpo dalgún poema

                     Consideren esta, se queren, como unha desas razóns antes mentadas, desde que o coñecemento cultural autorial non sempre é requisito tido en conta na poesía. Porén, entre ese mundo cultural que agroma neceariamente, tamén asoma a voz lírica, a voz lírica autorial, a expresión do eu, que non  fica impasíbel ante a atrocidade “católica” e sinala, segundo for ocasión, tanto as vítimas como os executores da barbarie. Nisto atopamos un duplo interese que se coordina entre si. Se por unha parte existe a querenza de encher de vida unha poesía que xa nace tratando de esmigar o contido simbólico (pura abstracción), por outra esa mesma voz poética sente necesidade de facer xustiza, denunciar, unha xustiza poética se queren, mais é a única que está na súa man.

                      E así, así, imos entrando na complexidade que tanto nos apaixona, pois as letras e a súa interpretación simbólica posúen un sentido relixioso en primeiro plano, tamén é certo que polo medio anda a fiolosofía, xa que tanto relixión como filosofía pretenden explicar a vida. Mais non todo remata aí, non esquezamos que estamos a falar dun alfabeto poetizado, o cal quere dicir que a letra, a lingua, tamén xoga un trascendente papel. Trascendente. Trascente significa acceder a través de. E iso é o que é definitivsamente describe o poemario de Xosé Lois García, unha maneira de acceder á historia e á cultura hebraica que xa en por si é tarefa nada doada, unha maneira de facer xustiza e un convite para explicitar o sentido da vida, do ser. E todo iso a través, outra vez, dun eu poético que se manifesta narrativo, historicista, e que á vez deixa saibos fiolosóficos na interpretación do símbolos.

                      Son as distintas e-merxencias ou caras do prisma que é voz poética o que singulariza este poemario de Xosé Lois García no conxunto da poesía galega, e non só o  contido, pois non é frecuente esta manencia de voces poéticas nun único poemario. E, unha vez referidas sería momento de sinalar as diferentes conexións entre elas, mais xa é algo que  fica fóra das nosas intenciónsagora mesmo.

                     Xa ven que non este non é un poemario máis senón unha rara avis na república poética. Ao que ademais temos que engadir, porque habitualmente disto non se fala e dáse por sobreeentendido, o verso esmerilado, puído, pois trátase dunha versificación moi consciente, de ritmo demorado, como convén ao contido. Mais, con todo iso e o poemario ser bastante uniforme ao que respecta, tamén hai que  dicir que, dentro diso, Xosé Lois García achega riqueza métrica sen abandonar o verso longo.

                     Comprobarán que, do significado simbólico de cada letra, non dixemos nada por moito que a ocasión chame á porta. Porque sería unha interpretación puramente individual e lírica sobre outra que xa o é. E porque, como di Andytas Soares de Moura da Costa Matos (figura clave na galego-lusofonía e que merece un recoñecmento como tal ben claro. Por certo, tamén hai un posfacio de Everardo Norões)) no precioso prólogo, iso equivalería  a matar a poesía. E debe quedar moi viva, para que chegue a vostedes en toda a súa riqueza.

ASDO.: Xosé M. Eyré

crítica de A BARCELONESA, de Xabier Paz, en Xerais

VOGAR CONTRA O ESQUECEMENTO

Título: A Barcelonesa

Autor. Xabier Paz

Editorial: Xerais

Outras veces ten un problemas, cando xa titulou miles de veces, en atopar o rótulo axeitado para cada libro do que escribe. Non foi este o caso. As tres palabras que figuran na cima destas liñas, son as tres palabras coas que remata o novo romance de Xabier Paz. Son o colofón e son tamén a mellor descrición ou aproximación ao que contén o libro.. Un título que, vostede que le estas liñas, se cadra pensa que xa leu outros semellantes, pois a fin de contas trátase de reconstrución dunha memoria familiar, dando conta do século XX, partindo do XIX  e inclusive adentrándose no XXI. En principio parece que non é nada novo. Un principio falso como Xudas Todas as historias contan algo novo, aínda que traten o mesmo tema e de maneira moi similar. Iso por un lado, e por outro tamén hai que ter  en conta o momento da publicación, o contexto da publicación. Neste caso, escribo isto o día en que, 7 de outubro, na viguesaa Fundación Euseino? debaterán Berta Dávila e Arantza Portabales, dúas formas moi distintas de concebir o enredo que van contar, Berta desde as proximidades do eu, Arantza ideando conflitos que, nas últimas novelas, representan unha realidade inventada e paralela a porpia realidade (tanto que chegan a colidir ambas, en Úrsula Bas). Recuperar, refacer o realismo como xénero é algo que non só está acontecendo na Galiza. Tamén nas letras en castelán, tamén nas letras en portugués. Mais desta volta, esa tarefa non só compromete á narrativa, como foi común nas tentivas anteriores, senón tamén á poesía. Por sinal, nas letras brasileiras, as mulleres negras vense na obriga de escribiren a realidade que viven para denunciala. Por sinal, nas letras galegas, na poesía galega, non hai moito que o Álbum da cuarta dimensión (Carlos  Lema) poñía a casa como lugar desde o cal exercitar a reconstrución da memoria. Mentamos este caso por coincidencia, en ambos títulos a casa ten protagonismo central,, mais tamén nesta liña hai que entender, tamén por sinal, desde A frecha azul do teixo (Eva Veiga) ás recentes Notas sobre a extinción de Marta Dacosta porque non é nada novo na nosa poesía e si un eixo costante que non se debe esquecer, se queren máis aí está a Feliz idade de Olga Novo.

                     Porén, aquí temos que escribir sobre narrativa. E se as dúas duelistas da Fundación Euseino? representan dúas tentaivas de apropiación da historia que conta o enredo, dúas tentativas que teñen que ver co eu narrativo, Xabier Paz propón unha vía un tanto diferente, a reconstrución da memoria familiar xusto nun momento onde a  familia vai deixando de ser o grande núcleo referente individual. Individual, a palabra xa di moito, e como acontece no romance, que a nai fai todo o posíbel para que os fillos teñan carreira universitaria mais non todos se comprometen na reconstruciónda historia familiar, en realidade e principalmente só un, o que dá idea non só da dispersión familiar senón tamén de que esa reconstrución é asumida como tarefa individual. Tarefa individual que volveremos colectiva no caso de que nos animemos a seguir o exemplo.

                     Neste caso, A Barcelonesa, a casa construída por un indiano masón retornado con fortuna de Cuba, que despois será O¨Santiño, un “hoteliño con encanto” na mariña luguesa, preconizando unha hostalaría que hoxe resulta común. A Barcelonesa representa a querenza por retornar ás orixes rurais, mais un retorno en que se perdeu a identidade que emigrou…ao regresar como “señorito” quen emigrou sendo un ninguén. Esa perda da identidade agrábase co Golpe de Estado franquista e a posterior ditadura, onde os novos ricos rendeiros achan acomodo entre os vencedores. Até que un fillo decide reconstruír a memoria familiar. A meoria familiar tamén é a nosa memoria, por iso non é ben que fique oculta, sen esclarecemento, porque é o contexto humano máis proximo, no cal nacemos. Igual non todo o que achemos é do noso agrado, mais diso non somos culpábeis e acontece en todas as memorias familiares. No caso que nos ocupa, Xabier Paz utiliza dous narradores complementares, un xogo narratorial que sinala claramente a necesidade de esta reconstrución non sexa exclusivamente individual. No caso que nos acupa, polo menos un dos narradores, de forma explícita recupera lingua perdida, primeiro na emigración e despois coas comenecias da ditadura.

                     Igual quen le chega á conclusión de que este romance é un romance de romances. É dicir, dentro del hai tres enredos que poderían constituír un romance en por si. O da emigración a Cuba. O da “pervivencia” na ditadura. E o da os esforzos ímprobos dunha nai para que os seus fillos obteñan título universitario. É certo, sen dúbida. Mais non se pode entender unha parte sen as outras, igual que nonse pode entender a morfoloxía dun dedo da man sen ter en conta os restantes. E tamén é certo que isto provoca un uso do resumo como estratexia narrativa que pode resultar perigoso, narrativamente falando. Mais Xosé Paz sólventao amosando unha riqueza descritiva absolutamente notábel, que tamén dá idea dun traballo de documentación moi fondo (como sempre, falando de Xabier Paz) e no que asenta o realismo do enredo ficiticio. Ás veces, non poucas e mesmo xa o suxire a propia narración, o cromatismo e pormenores do enredo (por sinal, no vestiario ou na forma de vida), confírelle ao contado un ar cinéfilo moi claro. Ao ler, é como se viramos a vida pasar diante de nós, coa fartura de colores e formas de cada época.

                     Tamén este romance de Xabier Paz establece conexión con As vidas de Nito, mais eu non lles vou dar máis explicacións, abonda conque se fixen unha miga no título para establecer a conexión.

ASDO.: Xosé M. Eyré

a falsa bibliofilia

Poñamos que falo de Madrid, Da Feira do Libro de Madrid. Lean e crean, todo o que lles vou contar é verdade, a parte de verdade que podo contar se meterme en sarillos. de difícil solución.

Imos ter como centro a Feira do LIbro de Madrid, que sempre boicotea o libro galego, non por casualidade senón por motivos políticos. Parte do que lles vou contar sóubeno da boca dun dos bibliófilos españois (e diría que europeos) de máis reputación. Vive a uns 200 km tirando para a meseta. E é un mesetario desprezábel. Unha vergoña de persoa, que debaixo da “bibliofilia” agacha un odio inmenso á literatura e cultura galegas. Ten “a súa biblioteca particular” nun castelo, nela vin primeiras edicións de moito libro medieval, agás aínda que fora unha triste edición fotografica pertencente á Lírica Medieval Galega. A razón é política, no Bierzo existe unha correntre de opinión que trata de deslexitimar e ocultar o seu pasado galego. Este bibliófilo lévao ao extremo máis intransixente.e combatente.

O “negocio do libro” non o fan as editoriais, nin moito menos as autorías escritoras. O negocio do libro fano unhas presas de autodenominados bibliófilos, que mellor sería chamarlles contrabandistas. Unhas presas, repartidas entre Europa e América. Pouco importa que na Feira de Madrid se vendan máis ou menos libros. Esa é unha colateralidade prescindíbel. O negocio non está en vendar máis ou menos, iso é un escaparate d eonde se poden sacar uns euriños extra. O negocio faise por detrás. A través da intermediación entre ese bibliófilos que, en relaidade, aaoitan ser auténticos predadores. Que é o que procuran estes bibliófilos? Moita cousa. Libros raros (pola temática, polo tipo de edición ou porque existen poucos exemplares). LIbros asniandos polo autor ou con dedicatorias “especiais” -pola persoa a que van dedicados ou polo texto da dedicatoria. “Galeradas” con correcciós editoriais -estas son, polo que eu sei, das máis cobizadas. Libros prohibidos pola Inquisición, pola Igrexa, polo poder político, mais non desexados como metodo para denunciar atrocidades senón como moeda de cambio, como negocio. Aí entran tamén libros “salvados” de queimas represoras etc, aínda que non estean completos ou foran deteriorados no acto. Tïtulos descatalogados ou dos que só circulan un número reducido de exemplares precisamente entre estes “biliófilos”. Exemplares de edicións “fantasma”, feitas sen consentimento autorial, dos herdeiros e/ou á marxe do mercado editorial…Cousas así, hai moitas máis, non quero tampouco abusar, o obxectivo destas liñas é outro.

Como se fan ese negocios do libro? Mediante a intermediación. “Alguén” pon en contacto a este bibliófilo que posúe determinado exemplar que procura aqueloutro bibliófilo. Unha intermediación moi ben retribuída, polas dúas partes. As Feiras do Libro (Bologna, Frankfurt, Madrid etc…) son o lugar que as fai posíbeis. Alguén chega demandando tal produto, se é factíbel no momento, ponse en contacto alguén que o posúa. Se o negocio se chega facer,a recompensa é inmediata. Mais tamén pode habela, caso de non ser posíbel o negocio, se o intermediador por o pon en contacto conalguén que “convenza” ao vendedor. As relacións entre estes bibliófilos son tensas, todos teñen ciúmes de todos. Por iso son necesarios moitas veces nomes non sospeitosos de “bibliofilia”, para efectuar a venda sen que oproduto vaia parar a mans dun competidor. Evidentmente, toso isto faise “por detrás”, en B, son operación mercantís non declaradas. E moven unha chea de cartos. Por iso digo que as vendas ao público nas feiras do libro non son o principal negocio.

Teñen na casa “cromos” da marca Panini? Pois ese tal Panini é un dos principais bibliófilos occidentais. O dos “cromos” é pura fachada empresarial, ou se cadra é o que financia a “fachada”

O curioso xa non é que as autoridades ou xustiza dean cabo deste contrabando biliófilo. O realmente asustador é que esas mesmas autoridades subsidien esas adquisicións “contrabandistas”, a cambio de que despois lles sexan cedidos exemplares para determinada exposición ou se comprometan a ter os exemplares en exposicón pública. Exposición pública, si. Outro negocio. Quen paga o acondicionamento do local e método de exposición, son os cartos públicos, mais os libros son seus, son particulares.

Lonxe quedan os tempos nos que os libreiros, certos libreiros, fornecían de libros prohibidos, por exemplo na ditadura franquista.

Que vaia pola Feira do Libro de Madrid, que está aberta todo o ano aínda que non todos os “postos”, entre a praza de Atocha e o Retiro, comprobará que os libros que se venden ao publico son moi-moi-moi poucos. Como se pode manter a actividade durante tanto tempo con tan poucos ingresos? A resposta xa a saben. Se é necesario, para cadrar contas de cara a Facenda, véndense lotes de libros “a terceiros”, libros a que ás veces nin existen, só son un número (ISBN, antes Depósito Legal) e ninguén vai comprobar, aínda que sexa doado, se ese número en concreto tiña tantos exemplares de tiraxe como se venden, entre outras cousas porque as mesmas editoras hai veces que declaran impresos un determinado número de exemplares….e en realidade venden outro. Non é o máis habitual, mais segue pasando, que eu saiba.

As Feiras do Libro Antigo e de Ocasión? Non son, como poderiamos sospeitar, o seu lugar de “negocio”, prefiren “negociar” desde lugares menso previsíbeis, as grandes Feiras do LIbro, e sempre por persoas interpostas, nunca aparecen eles en por si. Se acaso, unha chamadiña telefónica.

Tdo o que contei seino porque coñezo un deles, e apréndese moito escoitando.

Isto merece unha investigación xornalística seria. E independente. E valente. O negocio move moitos cartos, sempre será perigoso sacalo á luz do día…

O ATLETA RECORDISTA e A TERRA SEM MALES, o desasosego humanista de José Eduardo Degrazia, na historia do miniconto brasileiro.

                                                       Por Xosé M. Eyré

Benqueridas lectoras e lectores, a literatura non é un sistema xusto. Nunca o foi, non o é e nunca o será. Mentres auténticas boberías non saen dos titulares dos medios de comunicación, auténticas marabillas fican esquecidas baixo o pó do esquezo. O que sucede, por sinal, con Longo voo de paxaro (Fermín Bouza Álvarez) ou coa interesantísima obra de Antón Risco. E, no Brasil, está acontecendo con O atleta recordista, e A terra sem males,de José Eduardo Degrazia, que van ser o motivo central destas liñas, porén estes son  libros de minicontos e, antes de fixar o albo nas súas páxinas é necesario dicir algunhas cousas sobre o miniconto, e, despois, concretamente sobre a historia do miniconto brasileiro.

1.- Sobre o  miniconto

Violeta Rojo, unha das máis importantes estudosas da minificción, no 2016 deu a lume o estudo La minificción ya no es lo que era: una aproximación a la literatura brevísima . Nel expón que a cantidade cada vez meirande de autorías, tornaron esta practica escriturística nun bosque no cal é complicado atopar as auténticas xoias. De maneira semellante tamén os estudos teóricos sobre os textos brevísimos aumentaron exponencialmente sen verdadeiramente chegar nada novo que non sexa a derivación interna do miniconto desde o conto. Mentres estivo en activo El cuento en red, foi a niña principal fonte de información sobre o estudo das brevidades para escribir o Nin che conto (2009, lembro que pechei, no inicio 2007,  a lectura de fontes bibliográficas), porque chegara un momento en que a moi grande maioría eran estudos sobre a obra deste ou aquel autor ou autora…que me parecía pouco ou nada novo acrecentaban. Desde a desaparicón de El cuento en red, esa fonte inexcusábel creada por Lauro Zavala, no 2016, en aínda xa desde antes, a proliferación de estudos sobre as formas brevísimas, maiormente procedentes de universidades españolas, fixeron do bosque unha auténtica selva de onde se pode extraer, primeiramente a aposta decidida pola nomenclatura como microrrelato. E , en segundo lugar e non menos importante, a antedita derivación interna do microrrelato desde o conto clásico, é dicir: tentativa de incluir dentro corpus teórico crítico clásico esta forma novísima alternativa.

 Francilene Maria Ribeiro Alves Cechimel, que até hoxe elaborou o estudo máis completo sobre o miniconto brasileiro ( a tese O miniconto e a história da minificçao brasileira, 2019) enumera as principais nomenclaturas usadas pola crítica teórica, de xeito que en México se denomina minificción por influencia de Edmundo Valadés e Lauro Zavala, microrrelato en Arxentina e España por influencia de David Lagmanovich e Irene Andrés Suárez e minicuento en Colombia e Venezuela por influencia de Violeta Rojo e Henry González respectivamente. Evidentemente hai máIs países, moitos máis, moitas máis culturas, trátase dunha exemplificación xeneralista. E no respectivo a España, a influencia sería máis ben de Fernando Vals que de Irene Andrés Suárez, posto que Vals, desde hai moito tempo antes teorza sobre o relato, onde inclúe o conto clásico e, por suposto de aí non tardou en chegar a ao microrrelato, por non lembrar que foi a mesma Dolores M. Koch quen no seu estudo inaugural utilizou xa a denominación de microrrelato.

No ámbito de expresión tanto galega como portuguesa ou brasileira, a denominación de miniconto debe, a meu xuízo ser sinal de identidade.

Con respecto á extensión literaria, cada literatura ten unha relación específica con ela. Nos países anglosaxóns é considerada dunha maneira  (microfiction, sudden fiction, flhas fiction, short-short stories), os de expresión castelá teñen outra, os de expresión francesa outra etc…Mais non queremos continuar por aí, resulta tentador, porén non queremos perder o fío.

Na niña opinión é necesario distinguir en primeiro lugar as hiperbrevidades, dentro delas hainas que teñen enredo e epifanía (minicontos ou microcontos), hainas que non teñen enredo mais si  epifanía (microrrelatos), se teñen enredo e non epifanía simplemente son textos moi breves. Ás veces poden presentarse en forma de teatro, na  literatura galega temos exemplos moi claros e importantes de microteatro nos textos presentados e gañadores do concurso de teatro radiofónico do Diario Cultural (unha extensión de arredor de 12 páxinas) e, igualmente, dentro das hiperbrevidades tamén as hai que non son ficccións, acontece isto coa microfilosofía  ou microensaio ( na literatura galega tamén temos bastantes exemplos onde a filosofía ou ensaio se manifesta desde textos moi breves, case sempre inferiores a unha páxina, Xurxo Borrazás, Xavier Seoane ou Martínez Pereiro, por sinal, son autores aos que seduciu esta estratexia comunicativa) e poderiamos seguir…

A razón de que propoñamos as hiperbrevidades como nome para esta práctica escriturística alternativa, é que desa forma non quedan fóra  hiperbreves ou ultrabreves de ningún tipo. Violeta Rojo xa advertía que microficción ou minificción non eran etiquetas que solucionaran o problema (ficaban fora as non ficcións) e o mesmo Fernando Vals advirte que no no microrrelato tamén hai que deixar fóra expresión brevísimas como o chiste ou os aforismos. A meu ver imponse a  consideración das hiperbrevidades como unha práctica escriturística á parte do sistema literario clásico (por iso lle resultan tan doada hibridación e a incorporación de manifestacións novas como o graffitti ou a twuitterliteratura), xa advertira Lagmánovich que era necesario distinguir as ficticias das non ficticias.

No Brasil, a denominación de miniconto (ás veces microconto) non parece ter discusión cando se trata de textos hiperbreves ficticios ou con enredo. Esta denominación xa a podemos considerar tradicional. E é ben que así sexa. Entre outras cousas porque suxire a distinción entre o relato (estructura aberta) e o conto (estructura pechada). E porque desa maneira fica individualizada a orixe textual na cultura brasileira, caracterizándoos de maneira moi clara e contundente.

Tamén no Brasil, é común a queixa de que hai máis creación que estudos teórico-críticos. E non é tampouco tan mal panorama, visto o visto, evítase o bosque teórico. E é moi importante que as autorías teñan tempo para asimilar as achegas teórico-críticas, que, se se cronifican a velocidade incontrolábel, non son para nada beneficiosas e si un estorbo.

Unha cousa máis antes de entrarmos de cheo con José Eduardo Degrazia en O atleta recordista e A terra sem males. A estratexia narrativa. Francilene recolle de David Roas os seguintes trazos característicos:

1. Traços discursivos: narratividade, hiperbrevidade, concisão e intensidade expressiva, fragmentariedade e hibridez genérica;

2. Traços formais (derivados da hiperbrevidade): ausência de complexidade estrutural na trama; mínima caracterização psicológica das personagens (anônimos, personagens tipo); construção essencializada do espaço (escassez de descrições e referências reduzidas); utilização extrema da elipse temporal; diálogos pouco usados, extremamente funcionais e significativos; finais surpreendentes e/ou enigmáticos; importância do título; experimentação linguística;

3. Traços temáticos (não necessariamente juntos em todo miniconto): intertextualidade (diálogo paródico com outros textos); metaficção; ironia, paródia, humor; intenção crítica;

4. Traços pragmáticos: necessário impacto sobre o leitor e exigência de um leitor ativo.

Si, son trazos característicos. como Dolores M. Koch (2000 e 1996),  Francisca Noguerol (1996),  Tomassini e Colombo (1996), Laura Pollastri (1994), Violeta Rojo (1997), Beatriz Espejo (2000), Henry González (1998) , David Lagmánovich (1996) ou Silvia Adela Kohan (1997) fixeran anteriormente. Fundamentalmente céntranse nos recursos utilizados. Mais, desde eles se se quer, hai que extraer a estratexia narrativa, ir máis alá, ir ao que é o que en verdade importa. Estratexia narrativa que, úsense uns recursos ou otros, consiste en que no minniconto obrígase a  quen le a contextualizar debidamente o texto, xa que as autorías prescinden da contextualización para así sorprender no remate de xeito epifánico. Ou recontextualizar. O miniconto non remata coa palabra final, remata na mente de quen le, que despois da debida contextualización (ou recontextualización) dá a forma final ao texto. A epifanía, a principal característica das hiperbrevidades, tan importante nos primeiros estudos, parece ter desparecido dos actuais que emanan de universidades españolas. De feito, no primeiro traballo de Violeta Rojo citado, alúdese a ela, mais sen nomeala. Na nosa opinión, de non haber epifanía non hai hiperbrevidade.

2.- Nota sobre o miniconto brasileiro

Wendell Guiducci (“As origens e a consolidação do miniconto no Brasil” )  deixa claro que a palabra mimiconto aparece por primeira vez nunha plaquete do Grupo Guaxupé (Francisca Vilas Boas, Elías José, Sebastiaão Rezende e Marco António de Oliveira), 20 minicontos, de 1969. Aínda  a falta de estudos sobre eses primeiros minicontos, como denuncia Francilene, parece indiscutíbel que é aí onde debemos situar o inicio, non no Ah É (1994), de Dalton Trevisan, como fixera inicialmente Pedro Gonzaga (2007) Por máis que , anteriormente a Trevisan,  Elías José desde 1968 xa dera á luz minicontos en publicaións periódicas e en 1970 edita A mal-amada, onde hai minicontos. Son momentos en que esta práctica escriturística é novidosa, sorpresiva e recibida con suspicacias. En 1971, en O tempo, Camila, volve presentar minicontos e é o primeiro autor en presentar o miniconto como un novo xénero (Francilene, 87). Péricles Prade, en 1970, lanza, Os milagres do cão Jerónimo, con 15 textos brevísimos, transgredindo o concepto do real e aventúrase no realismo máxico. Marina Colasanti comeza a publicar textos  brevísimos no Jornal do Brasil e no 1975 dá á luz Zooilógico, sen indicación xenérica, despois do Ah É do Dalton e dentro dun ambiente aparentemente máis comprensivo con esta nova expresión literaria.

En consecuencia, os precursores do miniconto brasileiro serán os anteriores a 1969. O Ah É de Dalton Trevisan apareceu como ministórias  e só entra dentro dos minicontos a partir de Padro Gonzaga (2007). Iso non quita para que sexa unha preciosidade, unha rara preciosidade de libro.

En consecuencia, os autores dos anos 70, entre os que se inclúe o José Eduardo Degrazia de O atleta recordista (1996) e A terra sem males (2000), deben ser considerados como a xeración ou grupo de autores que levarán á explosión desta práctica escriturística no século XXI

3.- O atleta recordista (Movimento, 1996)

Édito en 1996, O atleta recordista, na súa contraportada, Luís Augusto Fischer fala dos textos do libro como “minicontos”. E o mesmo fai no prólogo, a instancias do autor José Eduardo Degrazia, segundo comenta. Isto demostra que Degrazia era xa moi consciente do tipo de textos que contiña o libro, en realidade xa publicara minicontos anteriormente na prensa. Isto é importante, toda vez que Dalton Trevisan escribira ministórias e o mesmo prologuista do libro de Degrazia, cualifica os textos como novidades, o que dá idea do valor que no momento ten ser consciente do “xénero” novo.

 Porén trátase dun título que pasou despercibido para a inmensa maioría dos estudosos, a partir do inaugural Pedro Gonzaga, se exceptuamos Ana Sofía Marques Viana Ferreira, que enPensar a multiplicidade na hiperconcição ficcional: o microconto brasileiro contemporáneo (2000-2017)” si presta atención a esta achega de Degrazia, de 1996, como dixemos.

Primeiramente quero referirme ao título. O atleta recordista alude moi claramente á rapidez, a velocidade, tan propias dos minicontos, pois a brevidade expoisitiva implica lectura rápida, o cal non quere dicir que a comprensión vaia ser tan veloz. De feito, no miniconto acontece todo o contrario. A epifanía obriga a que o lector sexa participativo e sexa el quen elabore a versión definitiva do enredo presentado. E non só por iso me deteño especialmente no título, en realidade Degrazia demostra ser un auténtico especialista á hora de titular. Certamente, non en todos se logra a mesma perfección, mais hai que ter en conta que nas hiperbrevidades, concretamente no miniconto, titular ben é a primeira condición esixible, pois se o título resulta redundante ou excesivamente clarificador…é mellor non titular, como fixera Dalton Trevisan anteriormente. Títulos como “O sangue nosso de cada dia”, “Antes houvesse matado”, “A morte, essa esquecida”, “A arte é longa e a vida breve”, por sinal e sen ler o miniconto correspondente, xa convidan de inicio a pararse e pensar e repensar. Desde o mesmo título atopamos que hai epifanía, o cal non é nada frecuente. Con eles lense otros máis convencionais, porén tamén sucede que o remate da lectura do miniconto nos reenvíe de volta ao título, como en “Notícia de falecimento”, cousa que tampoco é de todo frecuente e nos lembra “As liñas da man” de Cortázar e, sobre todo “Noso pai que estás no ceo” de José Leandro Urbina.

Unha vez que comezamos a lectura, o que dá título ao libro, que é o primeiro, ten reminiscencias claramente borgianas (“Borges e mais eu”), porén axiña comprobamos como a estratexia narrativa de Degrazia non é precisamente a máis común na minicontística. Se no miniconto o habitual é prescindir da contextualización, o autor de Porto Alegre na breve extensión do minconto é capaz de crear atmosferas, ambientes nos que decorre o enredo. En tan pouco espazo, lograr iso resulta especialmente destacable e, na nosa opinión, ben puido ser a causa de padecer esquezo. Non é procedemento habitual, e o que non é común ou non se entende ben compra moitas papeletas (cédulas) para gañar o concurso do esquecemento, do silencio, o cal resulta sempre moi  inxusto, mais na literatura todos sabemos que a xustiza poucas veces existe, mentres autorías mediocres están diario nos mass media e son eloxiados sen moita razón de ser, outras con máis valor específicamente literario permanecen en segundo plano ou, sinxelamente, no esquezo.

Ademais, Degrazia nestes textos non é moi partidario de algún dos recursos máis típicos dos minicontos de expresión castelá,  tales como a elipse, a mínima caracterización psicolóxica (que no autor de Porto Alegre frecuentemente non é tan mínima), a parodia ou a narración explícita dun enredo…

Porén volvamos ao que acabamos de comentar, a creación de atmosferas, é especialmente visíbel nos minicontos que se insiren no chamado “xénero negro”, o noir. E non son poucos. “Perimetral “, I e II, xa nos inician, así como “O homen que matava motoqueiros”, seguíndose despois “O sangue nosso de cada día”, “Mata-pai”, “Un encontró inesperado”, “Em juízo”, “Por causa de troco”, “Matar por amor”, “A despedida de Franz”, “Brincadeira de mau gosto”, “O jogo final”, “Antes houvese matado”, “O atirador de facas”,  “O prazer do senhor Fred” e “Os mortos não terán sepultura”, dunha ou doutra maneira. Si. Mentres outras autorías de romances do xénero negro precisan páxinas e máis páxinas para crear a atmosfera ou ambiente adecuado, Degrazia conségueo no trascurso de unhas simples liñas.

A hibridación é un recurso moi habitual, mais os minicontos de Degrazia non os consideramos híbridos, senón a expresión máis breve do xénero negro. Xénero negro que non goza na minicontística internacional de moita presenza, senón todo o contrario e é aínda cuestión a estudar. Tamén é certo que moitos destes minicontos áchanse un seguido de outro, de xeito que se benefician da atmosfera xa creada no anterior. Mais non sempre é así, os últimos tres, por sinal, non establecen contiguidade entre eles nin cos demais que os anteceden e seguen.

Pola súa parte “O filho será doutor” transita entre o realismo e o xénero negro, tour de forcé do conto clásico: contar unha cousa para sorprender cun remate inagardado.

Desde o meu punto de vista , estes minicontos negros caracterizan moito o  volumen, mais tamén hai tempo e espazo para outras temáticas. A arte, a literatura e a sabedoría : “A arte é longa e a vida breve”, “Un livro de poemas intraduzíveis”, “A literatura renasce das cinzas”, “A obra final” e  “ O sábio”, establecen continuidade entre si e son unha temática que ocupa un lugar central en O atleta recordista. Entre a variedade temática tamen hai lugar para a crítica social (“ O dinheiro não tras a felcidade”, “A grande depressão”, “Un edifício cresce” ou “Terra vazia”, por sinal), o enredo fantástico, marabilloso, máxico ou sobrenatural (vid. “Um homem de repeito”), ou o autocoñecemento, o canibalismo ou a rebelión. E tamén o mundo do día a día, do cotián. Ana Sofia Marques Viana Ferreira  acha nestes minicontos de Degrazia unha expresión cronística ou híbrida entre o conto e a crónica, nós vémolos máis como exemplos (maiormente) de xénero negro na literatura brevísima. Non estraña que Ana Sofía os vexa como crónicas, a fin de contas as crónicas de acontecementos inseríbeis no xénero negro é ben habitual nos mass media. Porén,  a estrutura, e o afán transgresor de escribir contos de lectura a velocidade récord, son o que nos anima a consideralos minicontos de xénero negro.

Chegados  a este punto é necesario comentar que as hiperbrevidades precisan, logo da súa exposición, unha zona de reflexión que habitualmente se materializa en que cada miniconto ocupa unha páxina, evitándose así a lectura mecánica, a lectura que leva a deglutir un tras do outro sen dar tempo á reflexión.

O libro remata cunhas “Colagens” (que me lembran as “calcomanías” de Miro Villar, polo título), que Ana Sofía liga coas Notícias en três linhas de Félix Féneón, ben acertadamente. Estas “colagens” son minicontos brevísmos, contos ultracurtos segundo Lauro Zavala ( entre unha e duascentas palabras, “El cuento ultracorto bajo el microscopio”), mais preséntanse un a seguir o outro, de xeito que non existe zona de reflexión. O miniconto levado á súa expresión máis radical. Como quen le xa chegou aquí afeito a que despois da lectura debe entrar en reflexión sobre o lido, non afecta demasiado en forma negativa e, por outa parte, contribúe a individualizar este tipo de minicontos (que continuarán noutras publicacións).

É hora de falar sobre o conxunto de minicontos que componen o libro. O prologuista. Luís Augusto Fischer, comeza citando como referente principal a Franz Kafka. Certamente o espírito de desasosego kafkiano está presente sempre, sexan minicontos dunha temática ou doutra. Desasosego. Xa vimos que a creación de ambientes é unha das características máis importantes de O atleta recordista. E ese ambiente xeral de desasosegó que preside o volume, debe tamén ser considerado da mesma forma. Nótese que dicimos desasosegó e escollemos esa denominación e  non outra como homenaxe a Feranando Pessoa por razóns obvias.

Dentro deste desasosego, o ser humano case sempre se acha nalgunha situación de soidade, ou ben chega a ela, e desde ela a imprevisíbeis consecuencias. Só, desprotexido, vulnerábel…

E aquí temos outra palabra clave: imprevisíbel. O miniconto debe ser sempre imprevisíbel, esa é a súa principal virtude e é por ela que os minicontos necesitan relecturas constantemente. Nisto, José Eduado Degrazia demostra unha pericia, unha extraordinaria habilidade, que o levará a ser, hoxe por hoxe, un dos nomes clásicos da minicontística brasileira.

Finalmente, non podemos deixar no esquezo o feito de que en O atleta recordista, xunta algúns textos que xa levaban anos escritos, ben antes do Ah É de Dalton Trevisan que nun principio se tivo como inaugural por Pedro Gonzaga. Segundo me confesou o propio Degrazia xa nos anos 70 deu  a luz minicontos principlamente no Correio do Povo. Hai constancia diso en setembro de 1974, marzo de 1975, 1979 ou agosto de 1976, e non son todos. En todo caso, 20 anos antes, do que vimos de comentar, aspecto a ter moi en conta.

4.- A terra sem males (Movimento, 2000)

Precisión inicial. Nestes tempos de desconfianza , porque o novidoso sempre é sosopeitoso e aínda non había teoría crítica no Brasil que amparase o miniconto, convén valorizar moito a xente valente que presta o seu nome e as súas palabras para presentar estes libros, sexa como prologuistas ou como autorías dos textos que figuran nas orellas ou na contraportada. Para facelo é neceario posuír moita sensibilidade, capacidade de ananálise, grande cultura, disposición cara á aceptación do novo, e coraxe suficiente como para prestar o seu nome. Tamén nestes tempos, e aínda despois, é frecuente que meses textos de presentación apareza a palabra síntese. Parece lóxico, porque o sintético é breve. Porén hai que ter moita precaución con esta palabra: á síntese chégase mediante o uso do resumo e o resumo pretende dar conta exacta do contido de algo con máis extensión. E a exactitude non é precisamente algo que caracterice os minicontos, pois son textos que achan acomodo  nas marxes nebulosas do difuso, do inconcreto, xa que desde esa incerteza lles proporciona lugar adecuado para sorprender, para o nock out sen  o cal serían simples textos moi breves. Nock out, ese golpe final que sacode a quen le e obriga á reflexión epifánica, termo tamén moi habitual e, neste caso, absolutamente pertinente.

Tamén a metáfora é outro concepto moi habitual. E comprensíbel, pois nela prodúcese un desprazamento de significado, dise unha cousa querendo que se entenda outra, efecto  moi parecido ao que sucede no miniconto. Porén, na metáfota clásica, ese desprazamento está implícito no primeiro termo. E iso non é exactamente o que sucede no miniconto, que ofrece lecturas moito máis abertas na súa interpretación.

Comecemos. A terra sem males. Lean. A terra sem males. Volvan ler. A terra sem males. Déixense atrapar pola forza hipnótica desta utopía. A terra sem males. Déixense atrapar, é bon para vostedes. Soñarán despertos, iso ten un valor incalculábel. As utopías son sempre necesarias porque nos ensinan os camiños que é preciso percorrer a fin de lograr unha humanidade máis xusta. Neste caso, máis que utopía débese falar de eutopía. Xa antes advertín da mestría de José Eduardo Degrazia á hora de titular. Este é outro exclente exemplo. Temos aquí un título dunha forza suxestiva descomunal, que convida á ensoñación e á reflexión unidas, e xa de inicio, antes de abrir o volumen. Poderían escribirse artigos, libros ou teses sobre el. Deberían. Infortunadamente non é esa a nosa misión, debemos continuar e dar noticia do seu contido.

Xa lles anticipo que Moacyr Scliar, que presenta o libro desde as orellas, remite máis outra vez a Franz Kafka. Totalmente comprensíbel. Aínda que estes minicontos fican lonxe do xénero negro que caracterizaba na súa maioría os textos de O atleta recordista, o miniconto sempre produce desasosego, xa que ese clima lector resulta de grandísima utilidade á hora de avalnazarse sobre quen le, axitar a súa intelixencia e sensibilidade e propoñerlle epifanías que dean forma final ao texto lido. Porén, os minicontos de A terra sem males son ben diferentes do anterior libro comentado. Aquí, por sinal, o libro xa comeza con minicontos moi poéticos, eu diría que son auténtica poesía en prosa. Iso pode levarnos a pensar que estamos lonxe do desasosego, polo menos tal e como se manifestaba antes. Xa lles dixen que o desasoego debe presidir a lectura de todo minconto, de toda expresión brevísima porque esa mesma brevidade xa o produce. Pouco importa a porta titular, tamén tan poética, eutópica. Ou si. Importa moito, porque desmecaniza a lectura indicando coordenadas pouco habituais para efectuala.

Os tres primeiros minicontos, tan poéticos, tan lindamente poéticos, deixan lugar a outro que tematiza  a Torre de Babel, ese mito que en realidade representa unha vinganza divina máis que torpeza humana. Neste caso, Degrazia úsao para defender a multiplicidade de autorías e, sobre todo, de lecturas. Urxentemente de lecturas, nun país como Brasil, onde os ínidices lectores non son moi optimistas, acumular libros que non se len é unha xigante bobería. Máis adiante será tempo doutros mitos. Narciso e Fausto non tardarán en chegar. Se ben o primeiro é unha reinterpretación, recurso moi habitual no miniconto, onde Marco Denevi e as súas Falsificaciones (1966, 1969) son o auténtico e principal referente, no segundo caso, máis que que reiterpretación, que tamén a ten, na niña opinión interesa o clima de rebeldía, a atmosfera de rebeldía que transmite. Aquí si hai parodia.

E con isto volvemos, máis outra vez, a iso que tanto caracteriza os minicontos de Degrazia: a creación de atmosferas, de ambientes de clima lector. Isto  é tan importane que hai minicontos onde constitúe a principal finalidade, envolver a quen ler nunha determinada atmosfera semántica e que desde aí reflexione, ás veces desde a ironía, ou o humor (tamén presente no anterior libro, nalgunha ocasión), á veces desde unha inxenuidade que non ten nada de simpleza, ás veces sobre o amor e a tenrura, ás veces botando man da música, ás veces outra volta no xénero negro, sobre lectura, a loucura, a beleza, a pobreza, sobre o cotián do día a día, a crítica sociopolítica, sobre a relixión, os indíxenas, a inmigración , os masacres e, en definitiva e en conxunto, sobre o difícil que é vivir, sobre o compromiso que é vivir, sobre a soidade e a intemperie vital.

Todo isto debe entenderse expresado desde un humanismo convencido, militante, que deixa unha imaxe de autor que  cre no  poder de autocoñecemento que a literatura fai posíbel, no poder de autocoñecemento que tamén a escrita fai posíbel, e finalmente e non menos importante, nas posibilidades de que o discurso literario nos permita coñecer mellor aos demais, o cal implica transixencia e boa disposición para aceptar o diferente. Dito isto tamén non pode quedar no esquezo, que, desde o humanismo, se chega facilmente á denuncia da atrocidade (individual, cotiá, puntual, ou colectiva, ou planificada). Todo desde unha expresión literaria que se caracteriza pola excelencia, pola pericia narrativa, onde o miniconto non é unha aventura pasaxeira dotada de máis ou menos xenialidade. A diferenza de Dalton Trevisan, que chega ao minioconto querendo facer hai kais en prosa, José Eduardo Degrazia cre no miniconto como unha nova forma de expresión literaria. Desde o conto, desde a narrativa. Non é unha casualidade, é depuración literaria e bon coñecemento da actualidade literaria sudamericana.

O miniconto é precisamente a expresión literaria máis difícil. Non hai lugar para medianías. Ou se logra a excelencia  ou se fracasa irremediabelmente.

Ademais de todo isto, o libro remata con outras “colagens”. A terceira entrega. Non comentaremos nada novo sobre elas ademais do dito.

5.- O anteriormente exposto quere caracterizar os inicios na arte do miniconto de José Eduardo Degrazia, quen posteriormente demostrará en sucesivos títulos toda a mestría que é quen de lograr. Existe un terceiro libro de minicontos, A orelha do bugre (1998). Aquí pode consultarse o que di Eduardo Jablonski  sobre este libro, a tamosfera tráxica interesa especialmente.

6.- Á vista do anteriormente exposto, e como conclusión, se tomamos o Grupo de Guaxupé como referente inaugural ao ser a primeira vez que os textos son cualificados como mincontos, en 1969, as autorías anteriores que tamén escribiron textos brevísimos susceptíbeis de seren minicontos habería que denominalos “precedentes” ou  “antecedentes”.

                Se, con Marcelo Spalding (2008) cremos que Os cen menores contos brasileiros do século (2004, organizada por Marcelino Freire) actuaron como dinamizador indispensábel do minconto no Brasil, como xa sucedera, por sinal, en México.

                Entón atopamos unha serie de nomes de autorías que comezan nos `90 e serán importantes  na posterior explosión do miniconto despois de 2004, caso  de João Gilberto Noll, Luiz Arraes, Carlos Herculano, Fernando Bonassi ou Luiz Ruffato,…Uns terán máis continuidade que otros, porén todos comezan baixo o parugas da loita pola consolidación da nova práctica escritural do miniconto que levaron a cabo xentes como Marina Colasanti, o mesmísimo Dalton Trevisan e, sobre todo, José Eduardo Degrazia. Dalton Trevisan chega ao miniconto desde o hai kai, como é sabido, trátase dun autor de recoñecido prestixio, e é a autoría máis veterana (nace en 1925). Marina Colasanti (1937), segundo lemos en Ana Sofía Marques Viana Ferreira utiliza fundamentalmente o recurso da parodia nos seus libros de minicontos. E é José Euardo Degrazia quen máis cre na potencialidade do miniconto como evolución do conto, proba do cal é o feito de que xa nestes primeiros títulos ousa coa difícil tarefa (e tan difícil que só por iso merece un lugar na historia do miniconto) de crear atmosferas, ambientes, climas…que até se atreven co xénero negro (habituado a moitísima máis extensión) nuns minicontos nos que, persoalmente, non vemos omnipresente  a compoñente paródica como directriz e si a tentativa (lograda, e tanto) de crear textos moi arriscados desde o principio puro da narratividade. Co tempo, Degrazia, demostrará ser un dos nomes capitais no miniconto brasileiro. El é o máis novo dos tres (1951), trátase dun autor entrando xa na madurez e consciente do que está acontecendo no resto de América Latina. O máis novo e tamén o que máis se esforza na difusión do miniconto, non pode quedar no esquezo que entre 1996 e 2000 publica tres libros de minicontos, os dous que centran este artigo e A orelha do bugre. E iso significa algo, moito. Dalton Trevisan, autor de enorme prestixio, só publicará, conceptuados como ministórias, o Ah! É e 234; Outros autores que tamén comezan nesta década sono xa citado Péricles Prade, con Os milagres do cão Jerónimo, 1990, ou Adrino Aragão, con Inquitações de um feto, 1996, que só agora están sendo recoñecidos como minicontistas (Francilene). Pólita Gonçalves, deixa Pérolas no decote, 1998 e Maria Lúcia Simões Contos contidos en 1996. Quen de verdade cre no miniconto como tal, é José Eduardo Degrazia, e esta convicción debe ser recoñecida e valorizada

Ana Sofia alude a este período como tempo entre fronteras. A min ocórreseme o rótulo “Autorías de Ligazón entre dous séculos” porque dese xeito non só  atendemos o aspecto temporario senón tamén ao traballo de consolidación dunha practica escritural nova, traballo de consolidación que, por motivos obvios ampara baixo o seu paraugas nomes moi  importantes na explosión xenérica que se producirá no século XXI. E tamén ao labor, que como exemplo na crenza nunha práctica escritural nova e aínda non teorizada, teñen para as auorías que comezan e levarán á explosión no século XXI. Parce evidente que sen a valentía do seu decicido convencemento no presente e futuro do miniconto, a historia tería sido outra.

Agora, máis necesario que estudos teóricos sobre a orixe do miniconto, é necesario trazar as coordenadas en que se manifesta a tradición minicontística brasileira. Para o cal se fai imprescindíbel revisar ou revisitar todos os  títulos de minicontos éditos, que ningún fique no esquezo, xa non só por razón de xustiza literaria, tamén porque o seu contributo pode e  debe axudar a configurar ou reconfigurar a tradición do miniconto brasileiro.

Non se trata de ningún xénero importado, como temos lido. O único importado é a teoría crítica, non queda máis remedio, pois foi nas literaturas sudamericanas de expresión castelá onde primeiro se estudou. Porén, cada cultura debe ter as súas propias especifidades, como é natural e veu acontecendo desde sempre.

Outro nome  que pasou moi desapercibido é o de Evandro Affonso Ferreira e o seu Grogotó, tamén de 2000, mais iso xa será materia de outro artigo.

Convocar un congreso ou similar sobre a micronarrativa (ou miniconto, específicamente, o nome é o de menos) que reúna a estudosos e estudosas con autoras e autores (non como sucedeu en Portugal, onde se quixo facer algo similar ( en 2011, a Universidade do Minho celebrou “Mutações do conto nas sociedades urbanas contemporâneas: exuberância e minimalismo”, pero sin participación autorial) pode ser unha boa idea. Este tipo de actos promove o coñecimento de pesquisadores e  peaquisadoras con autores e autoras, e o trato entre eles acostuma dar moi bos froitos, ademais de asegurar a difusión dos traballos teórico críticos entre as autorías.

BIBLIOGRAFÍA SOBRE O MINICONTO NON INDEXADA, EXPOSTA SEGUNDO ORDE DE APARICIÓN

Violeta ROJO: “La minificción ya no es lo que era: una aproximación a la literatura brevísima”, 2016

Francilene Maria RIBEIRO ALVES CECHIMEL : O miniconto e a história da minificçao brasileira, 2019

Dolores M. KOCH: “El micro-relato en México: Torri, Arreola, Monterroso y Avilés Fabila”,  1981

Fernando VALS: Narrativas de la posmodernidad, del cuento al microrrelato. Actas del XIX Congreso de Literatura Española Contemporánea. 2008

Dolores M. KOCH:  “Micro-relato y posmodernidad: textos nuevos para un final de milenio”, Revista Interamericana de Bibliografía,  volume XLVI 1-4, Washington, 1996                                     

“Diez recursos para lograr la brevedad en el micro-relato.”. El Cuento en red.                  2020

Francisca NOGUEROL : “Micro-relato y posmodernidad: textos nuevos para un final de milenio”, Revista Internamericana de Bibliografía, XLVI, 1-4,Washington. 1996

Graciela TOMASSINI & Stella Maris COLOMBO: “La minificción como clase textual transgenérica.” Revista Interamericana de Bibliografía, Volume XLVI, números 1-4, Washington. 1996.

Laura POLLASTRI: Una escritura de lo intersticial: las formas breves en la narrativa hispanoamericana contemporánea”, en El puente de las palabras: Homenaje a David Lagmanovich, Washington. Organización de los Estados Americanos. 1994.

Violeta ROJO: Breve manual para reconocer minicuentos. Universidad Autónoma Metropolitana. México. 1997.

Beatriz ESPEJO: “El minicuento y sus misterios”, www. cuentoenred.org. Accesible en: https://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=1273625. 2000

Henry GONZÁLEZ: “El minicuento en la narrativa de Macedonio Fernández” www. cuentoenred. org.  1998.    Accesible en https://revistas.pedagogica.edu.co/index.php/RF/article/view/5834/4818

David LAGMÁNOVICH: “Hacia una teoría del microrrelato hispanoamericano”, en Revista Interamericana de Bibliografía, volume XLVI, números 1-4, Washington. 1996

Silvia Adela KOHAN: ):  Corregir relatos, Grafein ediciones, Barcelona. 1997.

Márcio Almeida: “As origens e a consolidação do miniconto no Brasil”. Accesible en https://tribunademinas.com.br/noticias/cultura/15-09-2019/as-origens-e-a-forca-do-miniconto-no-brasil.html

Ana Sofía MARQUES VIANA FERREIRA: “Pensar a multiplicidade na hiperconcição ficcional: o microconto brasileiro contemporáneo (2000-2017” Universidade de Brasília. 2020

Lauro ZAVALA: “El cuento ultracorto bajo el microscopio”, en el cuento en red, 2002. Accesible en https://revistadeliteratura.revistas.csic.es/index.php/revistadeliteratura/article/view/183/193

Chantaada (Galiza), 27 setembro 2021

a propósito de NACIÓN MAR, de Xosé Iglesias, en Bululú

MAR, BARCO, VIDA

Título: Nación Mar

Autor: Xosé Iglesias

Editorial: Bululú

Hai moita xente que di: “eu non vivo sen o mar”. Hai moita, moita xente para a cal o mar e sínónimo de vacacións. E xa queda menos, moita menos xente para a cal o mar é o medio de vida, cústame traballo non mentar os culpábeis de que Galiza pasara de ser unha potencial mundial na actividade pesqueira a ser o que é hoxe, cústame mais este é un espazo sobre libros e do libro de Xosé Iglesias teño que falar. Para os terrícolas, o mar ben pode ser o que antes describín. Porén, para quen vive o mar, para quen traballa o mar, a vida no barco é case unha relixión, unha experiencia que marca tanto que os descansos nas recaladas se volven case un inferno, case máis castigo que descanso, e os mariñeiros de raza non ven o día de volver cabalgar as augas. Como ben dicía Steffen Mörling, “Galiza será periferia, mais é o centro do mar”. Stteffen Mörling, o sueco que veu ensinarnos a enorme riqueza que atosoura Galiza no referente a diversidade e tipos de barcos tradicionais, a riqueza, finalmente, da vida do mar. O desaparecido Steffen, hai pouco máis dun ano, ben merece esta lembranza a´hora escribir sobre un libro que precisamente ten com obxectivo poñer de relevo toda esa riqueza. Certamente, non se ocupa de todo o litoral galego, senón máis ben se centra na Costa da Morte,  aínda que haxa referencias a outros lugares, galegos e non galegos. Non se ocupa de todo o litoral, tamén porque se o fixera sería unha obra absolutamente ciclópea…

                     Explícome, o de Xosé Igñesias, poeta e mariñeiro é un libro composto por textos referentes a barcos e ilustracións de cada un que teñen en común salientar os parecidos entre as construcións para navegar e os grandes cetáceos. Se temos en conta que as ilustracións (tamén obra do propio Xosé Iglesias) lle ocuparin cada unha, entendo que a de cada barco (que non é unha senón varias e mesmo ocupan máis espazo que os textos), lle viñerinlevando entre 25 e 30 horas, segundo lemos nunha entrevista con motivo da súa presentación na Feira do Libro coruñesa, pois ben imaxinarán porque dicimos que se se chega a ocupar de todo  o litoral sería unha obra absolutamente ciclópea.

                     Do dito despréndese que Nación Mar  é un álbum ilustrado, un libro obxecto que ten moi coidada a parte estética, pois as ilustracións son, sinxelamente, preciosas, mais dos seus textos tamén se extrae por un lado a denucia do abandono en que sobrevive todo este legado que en calquera outro lugar do planeta sería recoñecido de valor incalculábel. Mais non aquí, na Galiza, onde a Xunta se dedica destruír e non a amparar esta riqueza cultural, porque é o que fai con toda expresión cultural propia, servindo os intereses do Partido Popular, desde PP que odia todo o autóctono. E hai dolor, tamén hai dolor nesta denuncia implícita. Dolor por culpa do abandono, e tamén dolor pola perda dun tipo de vida que cos anos vai indo a menos.

                     De resultas, o vocabulario mariñeiro eríxese noutra das partes importantes do libro, mais non teñan medo os terrícolas impenitentes pois non dificulta a lectura.

                     De resultas, este Nación Mar, convértese nun libro insubstituíbel. Un libro deses que tod@s queremos ter para, de cando en vez, regalar os ollos, a memoria e a conciencia humana abríndoo por calquera páxina, pois admite lecturas que non teñen porque condensarse nunha ou dúas sesións lectoras. Sen que se perda nada do seu contido, follear nel é unha delicia, unha delicia ademais das necesarias, das imprescindíbeis.

Xurxo Souto abre o libro. Manuel Rivas péchao.

                     Dito queda. Non o esquezan.

                     ASDO.: Xosé M. Eyré

a propósito de NOTAS SOBRE A EXTINCIÓN, de Marta Dacosta, en Galaxia

a propósto das NOTAS SOBRE A EXTINCIÓN, de Marta Dacosta, en Galaxia.

Tíulo: Notas sobre a extinción´

Autora: Marta Dacosta

Editorial: Galaxia

“A paisaxe é unha forma de vída en Galicia. Tanto que a ninguén se lle ocorre negalo. Mais a paisaxe galega é tamén unha forma de morte. Porque todo está alí morrendo, que é unha forma de volver vivir”. Así comezaba o arxentino Victor Luís Molinari o seu Itinerario, aló polo 1958, primiero libro édito en Follas Novas ( de Anisia Miranda  e Neira Vilas), con ilustracións de Laxeiro e prólogo se Suárez Picallo. E a min non se me ocorre mellor maneira de comezar estas liñas sobre o último poemario de Marta Dacosta. Pola mensaxe que transmiten sobre a paisaxe, que vai para alén do que é a natureza, como tamén aquí sucede. Por esa mención á morte, que vén sendo algo ben semellante á extinción. E tamén porque o propio título do libro describe ben o que se atopa en Notas sobre a extinción, un itinerario non definido previamente, sobre o impacto do exterior, e maiormente da natureza, no mundo cognitivo ( e tamén afectivo ) da voz poética; e tamén un itinerrio que a voz poética propón sobre o seu evoluír poético, racional e sentimental a partir da contemplación do que a vida lle pon diante dos ollos e a conmove. Que son dúas cousas diferentes por moito que parezan a mesma..

Acabamos de mencionat outras dúas palabras clave. Contemplación e conmoción. A contemplación porque ese é o estado de ánimo que preside o poemario. Unha contemplación activa, aínda que a propia palabra queira levarnos a pensar na pasividade, porque a voz poética séntese atinxida e escribe con intención de conmover a quen le. Admitimos que a conmoción lectora é algo común en quen le literatura. Mais neste caso ten unha significación especial. Explícome. O estado contemplativo desde o que se escribe o haiku, absolutamente decisivo á hora de falar do poemario de Marta Dacosta, conleva unha dose innegábel de impersoalidade e nela se manifesta adoito, feito que incrementa a dificultade de crear textos que emocionen, en tres liñas e 17 sílabas, porque a dificultade aí é máxima.. Tamén é certo que Taneda Santoka, o primiero dos dous haikistas mentados no inicio o do poemario, foi autor de haikus libres, á marxe da rixidez do xénero. Precisamente o libro de Marta Dacosta está trufado de haikus que en oito veces se manifestan agrupados, de tres en tres maioritariamente mais o número varía, na mesma páxina. Poden comezar como haikus clásicos, mais rematan por expresarse desde a liberdade. Poderían ir de un en un, mais este feito de agrupalos é unha boa maneira de chamara a atención sobre a súa importancia. E á par dos haikus e moi conectado co seu espírito, hai que falar do neovirxilianismo que percorre as súas páxinas e que non hai que esforzarse demasiado para atopar como elo ininterrompido ao longo da nosa historia lírica. Noriega Varela tamén está presente.

                     Todo isto leva a que o que primeiro impacta en quen le, é a soidade desde a que se manifesta a voz poética. Unh avoz poética contemplativa que ten no universo natural o seu foco preferente de atención. Un universo natural que ás veces é indómito, como o mar, mais moitas outras maniféstase como natureza póxima, como por sinal son as árbores frutais. Esa soidade mantense inclusive cando se fai referencia á actividadfe humana, e hai veces, algunhas, que nin a terceira persoa enunciativa dá evitado. Con todo, segundo se avanaza na lectura, esa soidade (acompañada das nocións de frío, de brétema, de néboa, de labirinto tamén…) irá se diluír, haberá unha breve aparición da euforia, xurdirán preguntas indicativas dunha posterior reacción, que se materializará na desobediencia e na estimanza da palabra, da palabra galega (Manuel María tamén prersente) como áncora que evite  a nosa deriva perdida polo mundo.

                     Eis un poemario longo, case 170 páxinas, nacido da contemplación reflexiva e emotiva, nunca pasiva, que deixa textos dunha beleza que conmove, pois velaí está o segredo do haiku, a conmoción mediante a beleza. Un poemario desacostumadamente extenso que, porén, chama para unha lectura demorada, demorada e cómplice, complicidade que se procura desde os primeiros poemas, que, na vertixe que impón o mundo actual, é síntoma e sinal de rebeldía, tanto na exprersión poética como na actitude lectora.

                     Lean. Lean. E crean. Pois ás veces parece que a poesía non é máis que o subxectivismo en palabras. E non sempre é así, e aínda que o sexa non por iso é menos digno de credibilidade. Lean e crean. Marta Dacosta non é Deus nin Deusa. Moito mellor, é humana, coma vostede e coma min, por iso ten mái valor a súa palabra. Cada poema como unha oración construída de versículos, intelixencia, emoción, reflexividade. Sobrevivirannos o mar e os regatos, as maceiras e as casas en ruínas, sobrevivirán o paso do tempo. Mais nós estamos aquí, agora, debaixo dos planetas. Resulta lóxica a soidade da voz poética, entre tanta inmensidade, ás veces fría e metálica, outras veces mediodías ardentes. Mais ten a palabra. E demanda a súa colaboración lectora desde o inicio, xa lles dixen. Malia a despersonalización que tantas veces implica esta actitude contemplativa, describe e interpreta e transmite e volverá ser alguén máis entre tod@s no itinerario da vida.

                     Lean e crean.

a lingua

coma unha illa aboiando na desmemoria

unha balea de tenrura en que calagarmos

contra o tempo

                     A palabra. As nosas palabras. O noso xeito de vivir. Entre o antes e o mañá, nós e as nosas palabras. Eternas. Lean. Crean. Actúen.

ASDO.: Xosé M. Eyré